climatehub.gr
Επιμέλεια άρθρου: Δρ. Δήμητρα Φουντά, Διευθύντρια Ερευνών, ΙΕΠΒΑ/ΕΑΑ
Αν και η μελέτη των καυσώνων επικεντρώνεται κυρίως στην ακραία ζέστη και τις υψηλές θερμοκρασίες που σημειώνονται κατά τη διάρκεια της ημέρας, οι συνθήκες που επικρατούν κατά τις νυχτερινές ώρες συχνά παραβλέπονται ή υποτιμούνται. Οι ελάχιστες (νυχτερινές) θερμοκρασίες που σημειώνονται στα επεισόδια των καυσώνων παρουσιάζουν σταθερά ανοδική πορεία τις τελευταίες δεκαετίες, καταρρίπτοντας ταυτόχρονα κάθε προηγούμενο ρεκόρ υψηλών νυχτερινών θερμοκρασιών. Κατά τη διάρκεια του καύσωνα στη Δυτική Ευρώπη τον περασμένο Ιούνιο, οι θερμοκρασίες παρέμειναν ιδιαίτερα υψηλές και τη νύχτα σε πολλές περιοχές, όπως ενδεικτικά στη Σαξονία της Γερμανίας, όπου σημειώθηκε η υψηλότερη νυχτερινή θερμοκρασία όλων των εποχών, ίση με 29.4 0C. Παρόμοια ρεκόρ καταγράφονται τελευταία και σε άλλες περιοχές του πλανήτη, όπως για παράδειγμα στο Δελχί, όπου η νυχτερινή θερμοκρασία παρέμεινε μεγαλύτερη των 32.4 0C σε περίοδο καύσωνα τον περασμένο Μάιο. Χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση της Αθήνας, με τη θερμοκρασία να μην υποχωρεί κάτω από τους 31.6 0C σε περίοδο καύσωνα το 2021 (καταρρίπτοντας κάθε προηγούμενο ρεκόρ), ενώ τον Ιούλιο του 2024, η ελάχιστη θερμοκρασία κυμάνθηκε γύρω από τους 30 0C για περισσότερες από 10 συνεχόμενες ημέρες.
Οι περιβαλλοντικές συνθήκες που επικρατούν τις νυχτερινές ώρες είναι καθοριστικές για την ποιότητα και ποσότητα του ύπνου, επηρεάζοντας άμεσα τον ανθρώπινο οργανισμό, ο οποίος είναι προγραμματισμένος βιολογικά να ανακτά δυνάμεις και να αναρρώνει κατά τη διάρκεια της νύχτας. Η προετοιμασία για τον ύπνο προϋποθέτει αρχικά μείωση της εσωτερικής θερμοκρασίας του σώματος και έναρξη συγκεκριμένων διεργασιών αναζωογόνησης που σχετίζονται κυρίως με το καρδιαγγειακό σύστημα. Οι διεργασίες αυτές διαταράσσονται όταν επικρατούν υψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες, προκαλώντας αυξημένο καρδιακό ρυθμό και αυξημένη εφίδρωση. Ο διακοπτόμενος ύπνος απορρυθμίζει την αναζωογονητική σειρά των σταδίων του ύπνου και αποδυναμώνει την καρδιοαγγειακή, μεταβολική, ανοσολογική, γνωστική και συναισθηματική αποκατάσταση, συμβάλλοντας στην κόπωση, στη μειωμένη προσοχή και στη φτωχή ρύθμιση των φυσιολογικών διαδικασιών την επόμενη μέρα.
Η δυσκολία και η απώλεια ύπνου λόγω ζέστης αποτυπώνεται σε διάφορες έρευνες ή μελέτες σε παγκόσμια κλίμακα. Τα δύο τρίτα των ατόμων που συμμετείχαν σε μια έρευνα στο Ηνωμένο Βασίλειο δήλωσαν ότι δυσκολεύονταν να κοιμηθούν κατά τη διάρκεια του καύσωνα του περασμένου Ιουνίου, με σχεδόν τους μισούς να χάνουν τουλάχιστον τρεις ώρες ύπνου κάθε βράδυ (go.nature.com/5rcv6y). Άλλη έρευνα σε περισσότερες από 1.300 πόλεις έδειξε ότι, κατά την περίοδο 2020–2025, κάθε κάτοικος χάνει κατά μέσο όρο σχεδόν 56 ώρες ύπνου κάθε χρόνο λόγω της βραδινής ζέστης. Οι συνέπειες όμως δεν περιορίζονται στην απώλεια ύπνου. Σε 28 πόλεις της Ανατολικής Ασίας, οι έντονοι νυχτερινοί καύσωνες σχετίζονταν με αύξηση 3% των θανάτων (εξαιρουμένων αυτών από άλλες αιτίες). Στο Χονγκ Κονγκ, τα παρατεταμένα και ζεστά βράδια — περίπου 30°C για 12 ώρες — συσχετίστηκαν με αύξηση 3,1% στις εισαγωγές σε έκτακτα νοσοκομεία, φτάνοντας το 5,3% ανάμεσα στους ηλικιωμένους ή φτωχότερους.
Είναι σαφές ότι το πρόβλημα οξύνεται όταν υπάρχει συνδυασμός ημερήσιας και νυχτερινής ζέστης (σύνθετα φαινόμενα, compound hot extremes), και ακόμα περισσότερο όταν τα σύνθετα φαινόμενα διαρκούν αρκετές ημέρες, οπότε μιλάμε για σύνθετους καύσωνες (compound heat waves), δηλαδή συνδυασμό ημερήσιων και ταυτόχρονα νυχτερινών καυσώνων.
Για την πιο αντικειμενική εκτίμηση του θερμικού στρες στον ανθρώπινο οργανισμό, γίνεται συχνά χρήση βιοκλιματικών δεικτών που συνυπολογίζουν και άλλες περιβαλλοντικές συνθήκες όπως η υγρασία, η ακτινοβολία και ο άνεμος. Εφαρμόζοντας τον βιοκλιματικό δείκτη UTCI (Universal Thermal Climate Index) από το 1950, πρόσφατη επιστημονική έρευνα αποκαλύπτει επέκταση της επικίνδυνης ζέστης σε περιοχές του πλανήτη που ήταν ανεπηρέαστες στο παρελθόν. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, οι μέρες θερμικού στρες και οι τροπικές νύχτες έχουν αυξηθεί παγκοσμίως, με ορισμένες περιοχές να βιώνουν έως και 50 επιπλέον μέρες θερμικού στρες λόγω ετησίως. Οι πιο θερμές νύχτες του χρόνου θερμαίνονται γρηγορότερα (0,32 °C/δεκαετία) από τις πιο θερμές ημέρες (0,27 °C/δεκαετία), ενώ τα σύνθετα φαινόμενα είναι πιο συχνά, έντονα και παρατεταμένα.
Αντίστοιχα είναι και τα συμπεράσματα που προκύπτουν για την περιοχή μας. Πρόσφατη μελέτη εστιάζει κυρίως στις νυχτερινές συνθήκες και τα σύνθετα φαινόμενα, δηλαδή συνδυασμό ημερήσιας και νυχτερινής ζέστης στην Ελλάδα. Ο αριθμός των τροπικών νυχτών σε διάφορες ελληνικές πόλεις έχει αυξηθεί από +2.8 έως +6.2 /δεκαετία από το 1960, με τη μεγαλύτερη αύξηση στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Ταυτόχρονα, η συχνότητα των σύνθετων φαινομένων είναι από διπλάσια έως τριπλάσια σε σχέση με τη δεκαετία του 1980, ανάλογα με την πόλη. Στην Αθήνα, οι νυχτερινοί και σύνθετοι καύσωνες υπερτερούν των ημερήσιων καυσώνων, σε αντίθεση με άλλες ελληνικές πόλεις με μικρότερο πληθυσμό, όπου οι ημερήσιοι καύσωνες είναι περισσότεροι.
Σε άλλη μελέτη, υπολογίζονται οι περιπτώσεις που επικρατούν ‘θερμικά άνετες’ συνθήκες (δηλαδή περιπτώσεις που δεν παρατηρείται θερμικό στρες λόγω ζέστης) καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας για τους καλοκαιρινούς μήνες στην Αθήνα (fully comfortable summer nights) και για την περίοδο 1960-2024. Κι εδώ χρησιμοποιείται ο δείκτης UTCI. Τα αποτελέσματα δείχνουν δραματική μείωση των θερμικά άνετων νυχτών τις τελευταίες δεκαετίες. Ειδικότερα, το ποσοστό των θερμικά άνετων νυχτών το καλοκαίρι μειώθηκε από 76.8% πριν το 2000 σε 45.2 % μετά το 2000 (Εικόνα).
Το ενδιαφέρον των ερευνητών εστιάζει όλο και περισσότερο στο αν η επαναλαμβανόμενη έλλειψη νυχτερινής «ανάρρωσης» θα μπορούσε να εξηγήσει γιατί οι παρατεταμένοι καύσωνες αποτελούν τόσο σημαντικό κίνδυνο για την υγεία. Οι κίνδυνοι από τη νυχτερινή ζέστη εξελίσσονται σε παγκόσμια απειλή για την υγεία και απαιτούν περισσότερη διερεύνηση και καλύτερη διαχείριση.
Αναλογία νυχτών ‘με’ ή ‘χωρίς’ θερμικό στρες στην Αθήνα το καλοκαίρι, πριν από το 2000 (πάνω) και μετά το 2000 (κάτω).
Πηγές
Hot nights are stealing your sleep and affecting your health. Here’s how | Euronews
Pixin Gong, Li Lan, Ruiqi Guo, Shu Jiang, Zisheng Huang, Zhentao Wang, Yanbing Lin & Hui Xu: Too hot to sleep? How heatwaves at night affect our health, Nature, Vol 656, 20 August 2026, 562-564.
Li, A., Luo, H., Zhu, Y. et al. Climate warming may undermine sleep duration and quality in repeated-measure study of 23 million records. Nat Commun 16, 2609 (2025). https://doi.org/10.1038/s41467-025-57781-y
Emerton, R., Nicolas, J., Lombardi, A. et al. Global heat stress intensification and its expanding footprint on the human population. Nat. Clim. Chang. 16, 989–996 (2026). https://doi.org/10.1038/s41558-026-02670-5
Katavoutas, G., Founda, D., Mamara, A. et al. Increasing trends in the nocturnal and compound hot extremes in Eastern Mediterranean cities (1960–2022). Nat Hazards 122, 176 (2026). https://doi.org/10.1007/s11069-025-07844-6
Founda D. and Katavoutas .: Successive Hours of Heat Stress in Athens Based on the Universal Thermal Climate Index (1960–2024) Environ. Earth Sci. Proc. 2025, 35, 49, https://doi.org/10.3390/eesp2025035049
