Το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 δεν επηρεάζει άμεσα την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη της Κύπρου, αλλά οι ευρύτερες επιπτώσεις του θα μπορούσαν να είναι σημαντικές.

Της Ελένης Παναγιώτου (Eleni Panayiotou)
Cyprus Mail — Κυριακή 25 Οκτωβρίου 2026

Η Τουρκία χρησιμοποιεί τη θαλάσσια συμφωνία της με τη Λιβύη για να ασκήσει διπλωματική πίεση στην Ελλάδα και την Κύπρο, δημιουργώντας παράλληλα ένα προηγούμενο που θα μπορούσε μελλοντικά να αξιοποιηθεί για την αμφισβήτηση των θαλάσσιων δικαιωμάτων της Κυπριακής Δημοκρατίας, προειδοποιεί η καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου Μαρία Γαβουνέλη.

Μιλώντας στην Cyprus Mail, η Γαβουνέλη, καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ), δήλωσε ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 παραβλέπει θεμελιωδώς τη γεωγραφία της Ανατολικής Μεσογείου και τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών.

Το κοινοβούλιο της Ανατολικής Λιβύης επικύρωσε νωρίτερα αυτή την εβδομάδα την αμφισβητούμενη θαλάσσια συμφωνία του 2019 με την Τουρκία.

Παρότι η συμφωνία δεν επηρεάζει άμεσα την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) της Κύπρου, η Γαβουνέλη προειδοποίησε ότι οι ευρύτερες συνέπειές της δεν πρέπει να υποτιμηθούν, ιδιαίτερα δεδομένης της άρνησης της Άγκυρας να αναγνωρίσει την Κυπριακή Δημοκρατία.

Ερωτηθείσα αν η Τουρκία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει το μνημόνιο για να ενισχύσει τις διεκδικήσεις της σε άλλες περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου, η Γαβουνέλη διέκρινε ανάμεσα στον άμεσο γεωγραφικό αντίκτυπο της συμφωνίας και στο προηγούμενο που θα μπορούσε να δημιουργήσει.

«Από γεωγραφική άποψη, αν προχωρήσουμε ένα θαλάσσιο οικόπεδο παραπέρα, όχι. Όμως, από την άποψη της δημιουργίας προηγουμένου, σύμφωνα με το οποίο συνάπτω μια συμφωνία και προβάλλω διεκδικήσεις, προφανώς ναι. Γι’ αυτό και η αντίδρασή μας είναι τόσο έντονη», δήλωσε.

«Η Ελλάδα δεν πρόκειται να επιτρέψει να της αφαιρέσουν τις νότιες θαλάσσιες περιοχές της. Θα ήταν παράλογο ακόμη και να το σκεφτεί κανείς».

Όπως εξήγησε, η ανησυχία είναι ότι η Τουρκία θα μπορούσε να ακολουθήσει παρόμοια προσέγγιση απέναντι στην Κύπρο.

«Η Τουρκία θα κάνει ακριβώς το ίδιο με την Κυπριακή Δημοκρατία, την οποία ούτως ή άλλως δεν αναγνωρίζει. Βρισκόμαστε πολύ κοντά στο σημείο όπου η Τουρκία θα μας πει ότι, όπως δεν αναγνωρίζει την Κρήτη, σύντομα δεν θα βλέπει ούτε την Κύπρο στον χάρτη».

Ένα πρόβλημα γεωγραφίας

Εξηγώντας τις νομικές αδυναμίες της συμφωνίας, η Γαβουνέλη δήλωσε ότι το κεντρικό ζήτημα είναι η απόφαση της Τουρκίας και της Λιβύης να χαράξουν μια θαλάσσια οριοθετική γραμμή ανάμεσα στις αντίστοιχες ακτές τους, αγνοώντας ουσιαστικά τα ελληνικά νησιά που βρίσκονται ανάμεσά τους.

«Αυτό που έκαναν ουσιαστικά η Τουρκία και η Λιβύη ήταν να αντιμετωπίσουν τις ακτές της Μικράς Ασίας και τις αφρικανικές ακτές ως αντικείμενες ακτές», δήλωσε.

«Το γεγονός ότι ανάμεσά τους βρίσκονται η Ρόδος, η Κάρπαθος, η Κάσος και μέρος της Κρήτης αντιμετωπίστηκε σαν να μην υπήρχαν. Αυτό είναι το απόλυτο παράλογο της συγκεκριμένης συμφωνίας».

Σύμφωνα με τη Γαβουνέλη, η διεθνής πρακτική οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών ακολουθεί μια μεθοδολογία τριών σταδίων, η οποία έχει διαμορφωθεί μέσα από αποφάσεις διεθνών δικαστηρίων.

Αρχικά χαράσσεται μια προσωρινή μέση γραμμή. Στη συνέχεια, αυτή προσαρμόζεται ώστε να ληφθούν υπόψη οι σχετικές περιστάσεις, συμπεριλαμβανομένης της παρουσίας νησιών. Τέλος, εξετάζεται κατά πόσο η οριοθέτηση που προκύπτει οδηγεί σε δυσανάλογο αποτέλεσμα.

«Η προϋπόθεση για όλα αυτά είναι να υπάρχουν αντικείμενες ακτές», εξήγησε.

«Το πρόβλημα είναι ότι ξέχασαν τη γεωγραφία. Δεν είναι νομικό πρόβλημα· είναι πρόβλημα γεωγραφίας».

Όπως ανέφερε, η τουρκική προσέγγιση παραβλέπει επίσης τα δικαιώματα των νησιών σε θαλάσσιες ζώνες, όπως προβλέπονται από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, στην οποία η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος.

«Η Σύμβαση ορίζει ότι κάθε νησί δικαιούται όλες τις θαλάσσιες ζώνες», δήλωσε, αναφερόμενη στα χωρικά ύδατα, την υφαλοκρηπίδα και τη δυνατότητα ύπαρξης ΑΟΖ που εκτείνεται έως 200 ναυτικά μίλια.

«Η Τουρκία μάς λέει ότι τα νησιά δεν έχουν θαλάσσιες ζώνες πέρα από τα χωρικά τους ύδατα και ότι τα ελληνικά νησιά διαθέτουν χωρικά ύδατα μόλις έξι ναυτικών μιλίων. Δεν έχουν αφήσει ούτε καν περιθώριο επέκτασης στα 12 ναυτικά μίλια».

Η Γαβουνέλη εξήγησε ότι η γεωγραφία της Μεσογείου καθιστά ιδιαίτερα περίπλοκη την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών, καθώς οι αποστάσεις μεταξύ αντικείμενων ακτών συχνά δεν επαρκούν για να εξασφαλιστεί και στις δύο πλευρές η μέγιστη έκταση των 200 ναυτικών μιλίων.

Ωστόσο, τόνισε ότι, παρά τις νομικές αδυναμίες του, το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραμένει μια διεθνής συμφωνία που δεσμεύει τα συμβαλλόμενα μέρη, χωρίς όμως να μπορεί να καθορίσει τα δικαιώματα τρίτων κρατών.

«Δεν υπάρχει κάποια ανώτερη αρχή, κάποιο δικαστήριο, στο οποίο μπορείς απλώς να προσφύγεις και να πεις ότι αυτό είναι παράνομο», δήλωσε.

Η συμφωνία θα μπορούσε να τροποποιηθεί από τα συμβαλλόμενα μέρη ή να παραπεμφθεί, με τη συγκατάθεσή τους, σε μηχανισμό επίλυσης διαφορών από τρίτο φορέα. Ωστόσο, η ίδια θεωρεί ότι καμία από τις δύο επιλογές δεν είναι ρεαλιστική υπό τις σημερινές συνθήκες.

«Αυτό είναι το θεμελιώδες πρόβλημά μας».

Η αντίδραση της ΕΕ παρέχει νομική και πολιτική προστασία

Ερωτηθείσα κατά πόσο η απόρριψη του μνημονίου από την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι επαρκής ή αν η Ελλάδα και η Κύπρος θα πρέπει να επιδιώξουν ισχυρότερα διπλωματικά μέτρα, η Γαβουνέλη δήλωσε ότι η στάση των Βρυξελλών είναι τόσο αναγκαία όσο και αποτελεσματική.

Η ΕΕ υποστηρίζει σταθερά από το 2019 ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες για τρίτες χώρες.

Η Γαβουνέλη επισήμανε ότι θα ήταν ιδιαίτερα επιζήμιο εάν ευρωπαϊκές εταιρείες ή πλοία άρχιζαν να αντιμετωπίζουν τις αμφισβητούμενες περιοχές ως τουρκική ή λιβυκή θαλάσσια επικράτεια.

«Θα ήταν τραγικό εάν μια ευρωπαϊκή εταιρεία ή ένα ευρωπαϊκό πλοίο έλεγε: Δεν μπορώ να πάω εκεί για να πραγματοποιήσω έρευνες, να αλιεύσω ή να ασκήσω οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα, επειδή πρόκειται για τουρκική ή λιβυκή υφαλοκρηπίδα», δήλωσε.

«Η Ευρωπαϊκή Ένωση τοποθετήθηκε αμέσως το 2019 και επανέλαβε τη θέση της και τώρα. Αυτό που λέει, πολύ απλά, είναι: Μπορείτε να κάνετε ό,τι σας κατέβει στο μυαλό, αλλά εμείς δεν πρόκειται να το αναγνωρίσουμε, ό,τι κι αν κάνετε».

«Υπό αυτή την έννοια, τόσο πολιτικά όσο και νομικά, μας καλύπτει πλήρως».

Παρ’ όλα αυτά, υπογράμμισε ότι η Ελλάδα και η Κύπρος πρέπει να παραμείνουν σε εγρήγορση απέναντι σε εξελίξεις που θα μπορούσαν να υπονομεύσουν στην πράξη αυτή τη θέση.

«Προφανώς δεν πρόκειται να καθίσουμε με σταυρωμένα τα χέρια. Θα παρακολουθούμε πολύ προσεκτικά ώστε να διασφαλίσουμε ότι δεν θα συμβεί τίποτα που θα μπορούσε να υπονομεύσει αυτή τη θέση».

Επισήμανε επίσης την επιρροή που μπορούν να ασκήσουν η Ελλάδα και η Κύπρος ως κράτη-μέλη της ΕΕ, ιδιαίτερα στις συζητήσεις που αφορούν την ευρωπαϊκή οικονομική βοήθεια προς τη Λιβύη.

Η Γαβουνέλη υποστήριξε ότι, παρόλο που η Τουρκία μπορεί να προσφέρει απευθείας κίνητρα στη Λιβύη, η Ελλάδα και η Κύπρος διαθέτουν άλλα διπλωματικά και οικονομικά εργαλεία μέσω της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Μεταναστευτικές ροές και διπλωματική πίεση

Η Γαβουνέλη συνέδεσε επίσης τις τελευταίες εξελίξεις με την αύξηση των μεταναστευτικών αφίξεων από τη Λιβύη προς την Κρήτη και από την Τουρκία προς τα ελληνικά νησιά.

Όπως δήλωσε, η χρονική συγκυρία εγείρει ερωτήματα, ιδιαίτερα υπό το πρίσμα της προηγούμενης αξιοποίησης του μεταναστευτικού ζητήματος από την Άγκυρα ως μέσου πίεσης στις σχέσεις της με τις Βρυξέλλες.

«Δεν πιστεύω ότι πρόκειται για σύμπτωση», δήλωσε.

«Στο παρελθόν, κάθε φορά που η Τουρκία είχε κάποιο πρόβλημα με τις Βρυξέλλες, το Αιγαίο γέμιζε βάρκες. Μόλις το πρόβλημα επιλυόταν, το Αιγαίο άδειαζε».

Υποστήριξε ότι οι πρόσφατες μετακινήσεις θα πρέπει να εξεταστούν μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της διπλωματικής στρατηγικής της Τουρκίας, αν και στη συνέντευξη δεν παρουσιάστηκαν ανεξάρτητα στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η Άγκυρα είχε συντονίσει τις αφίξεις.

Γιατί η Λιβύη έχει κίνητρο να συνεργαστεί

Η Γαβουνέλη αναγνώρισε επίσης ότι η Λιβύη έχει οικονομικούς και στρατηγικούς λόγους να ευνοεί την τουρκική ερμηνεία της οριοθέτησης των θαλάσσιων ζωνών.

Εκτίμησε ότι η οριοθετική γραμμή που προβλέπεται από την τουρκολιβυκή συμφωνία θα μπορούσε να προσφέρει στη Λιβύη σχεδόν 45% μεγαλύτερη θαλάσσια έκταση σε σύγκριση με μια μέση γραμμή που θα υπολογιζόταν ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Λιβύη.

«Αν ήμουν Λίβυα, κι εγώ θα έλεγα ότι θα πάω με εκείνους που μου προσφέρουν περισσότερα», παρατήρησε.

Επισήμανε ότι παρόμοιος υπολογισμός θα μπορούσε να προκύψει και στην περίπτωση της Αιγύπτου, όπου μια θαλάσσια συμφωνία με την Τουρκία που θα αγνοούσε τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών θα μπορούσε ενδεχομένως να προσφέρει στο Κάιρο μεγαλύτερη θαλάσσια περιοχή.

Αυτό, υποστήριξε, αναδεικνύει τη σημασία της συμφωνίας μερικής οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών που επιτεύχθηκε μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου.

«Ήταν μια τεράστια επιτυχία το γεγονός ότι η Ελλάδα συνήψε τη συμφωνία με την Αίγυπτο, έστω κι αν επρόκειτο μόνο για συμφωνία μερικής οριοθέτησης», δήλωσε.

«Χρειάστηκε να τους δώσουμε κάτι λίγο περισσότερο από ό,τι θα προέκυπτε από τη μέση γραμμή, αλλά μόνο λίγο. Σε σύγκριση με όσα κερδίσαμε, αυτά που παραχωρήσαμε ήταν πολύ μικρά».

Οι αμερικανικές ενεργειακές εταιρείες αμφισβητούν την τουρκική θέση

Περνώντας στις ενεργειακές εξελίξεις, η Γαβουνέλη υπογράμμισε τη σημασία της δραστηριοποίησης αμερικανικών εταιρειών σε έρευνες νοτίως της Κρήτης.

Όπως ανέφερε, στόχος της Τουρκίας ήταν να αποθαρρύνει τις επενδύσεις, δημιουργώντας αβεβαιότητα σχετικά με το νομικό καθεστώς των συγκεκριμένων θαλάσσιων περιοχών.

«Το μήνυμα που ήθελε να στείλει η Άγκυρα ήταν ότι αυτές οι περιοχές είναι αμφισβητούμενες και επομένως θα πρέπει να μείνετε μακριά», δήλωσε.

Υποστήριξε ότι οι ενεργειακές εταιρείες συνήθως αποφεύγουν να επενδύσουν σημαντικά ποσά σε ερευνητικά προγράμματα, εάν θεωρούν ότι αντιμετωπίζουν σοβαρή νομική ή πολιτική αβεβαιότητα.

«Το γεγονός ότι αμερικανικές εταιρείες ήρθαν, κατέβαλαν σημαντικά ποσά για να αποκτήσουν άδειες έρευνας στην Ελλάδα και έχουν ήδη ξεκινήσει προκαταρκτικές εργασίες σημαίνει ότι αισθάνονται επαρκώς ασφαλείς πως η περιοχή αυτή ανήκει στην Ελλάδα», δήλωσε.

«Στην πράξη, πετούν το τουρκολιβυκό μνημόνιο στον κάλαθο των αχρήστων».

«Γι’ αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό να δραστηριοποιούνται εκεί αυτές οι εταιρείες».

Οι δηλώσεις της γίνονται σε μια περίοδο συνεχιζόμενης αβεβαιότητας γύρω από τον Great Sea Interconnector, το σχεδιαζόμενο έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου, το οποίο έχει επίσης επηρεαστεί από τουρκικές αντιρρήσεις σχετικά με τις ερευνητικές δραστηριότητες.

Η Άγκυρα θέλει να κάνει τη ζωή δύσκολη

Ερωτηθείσα εάν οι τελευταίες εξελίξεις θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κλιμάκωση των εντάσεων στην Ανατολική Μεσόγειο, η Γαβουνέλη συνέδεσε άμεσα τις ενέργειες της Τουρκίας με τις προετοιμασίες για τον Great Sea Interconnector, την προβλεπόμενη ηλεκτρική διασύνδεση μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου.

«Όλα αυτά συμβαίνουν επειδή προετοιμαζόμαστε για το καλώδιο», δήλωσε.

«Αυτό που κάνει ουσιαστικά η Τουρκία είναι να γεμίζει το τραπέζι, να μας υπενθυμίζει όλα τα προβλήματα που έχουμε και να τα τοποθετεί όλα μπροστά μας. Μας λέει: Μπορώ να κάνω τη ζωή σας πάρα πολύ δύσκολη».

Χαρακτήρισε αυτή την πρακτική γνώριμη τουρκική τακτική, υποστηρίζοντας ότι η Άγκυρα χρησιμοποιεί τη σχέση της με τη Λιβύη για να αυξήσει την πίεση προς την Ελλάδα και την Κύπρο.

«Χρησιμοποιεί τη Λιβύη ως εργαλείο. Αυτό είναι περισσότερο από σαφές», δήλωσε.

«Αν μπορούσε να χρησιμοποιήσει με τον ίδιο τρόπο και την Αίγυπτο, θα το έκανε χωρίς δεύτερη σκέψη».

Πηγή: Cyprus Mail — Eleni Panayiotou, 25 Οκτωβρίου 2026.
Πρωτότυπο άρθρο: Turkey could use Libya maritime deal as precedent against Cyprus, expert warns.