Διαμορφωμένος από τον Ερντογάν, τον Μπαχτσελί και τον Οτσαλάν, ο νόμος ανοίγει μια ευρύτερη συζήτηση για το μέλλον της Τουρκίας: αποτελεί χειρονομία ειρήνης ή ένα ακόμη βήμα εδραίωσης του καθεστώτος;
Yavuz Baydar — 14 Αυγούστου
Η χρόνια «συστημική κρίση» της Τουρκίας, η οποία διαρκεί περισσότερο από μία δεκαετία και ωθεί τη χώρα ολοένα βαθύτερα προς μια απροκάλυπτα αυταρχική διακυβέρνηση, έχει εισέλθει σε μια αξιοσημείωτη νέα φάση με την ψήφιση ενός νόμου για τον αφοπλισμό του PKK —ο οποίος καλύπτει τόσο την οργάνωση όσο και τις παραφυάδες της— και προβλέπει υπό όρους αμνηστία για τα μέλη της, καθώς και για όσους χαρακτηρίζονται υποστηρικτές της.
Η διαδικασία ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2024 με την ονομασία «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία», έπειτα από πρωτοβουλία του Ντεβλέτ Μπαχτσελί, πολιτικού συμμάχου του Ερντογάν και ηγέτη του υπερεθνικιστικού Κόμματος Εθνικιστικού Κινήματος (MHP). Ο νόμος των 12 άρθρων αποτελεί το τελικό προϊόν αυτής της διαδικασίας.
Κρίνοντας από τις αντιδράσεις όλων των κομμάτων και των παρατηρητών, φαίνεται ότι ο νόμος υπαγορεύτηκε εξ ολοκλήρου από τον κυβερνητικό συνασπισμό και δεν διαθέτει τα χαρακτηριστικά μιας γνήσιας διαδικασίας επίλυσης συγκρούσεων, όπως αυτά έχουν καταγραφεί σε άλλες περιπτώσεις διεθνώς.
Πρόκειται για μια ρύθμιση sui generis —ιδιότυπη και μοναδική στο είδος της— η οποία μοιάζει περισσότερο με συμφωνία «νικητή–ηττημένου» παρά με μια αμοιβαία επωφελή διευθέτηση.
Παρότι χαρακτηρίζει το PKK «τρομοκρατική οργάνωση», το κείμενο δεν αναφέρει πουθενά το «Κουρδικό ζήτημα». Δημιουργεί μια στενή και αυστηρά ελεγχόμενη οδό μετάβασης από την ένοπλη δράση στον πολιτικό βίο. Ωστόσο, οι πολυεπίπεδες προϋποθέσεις, το επιλεκτικό πεδίο εφαρμογής και η έντονα προσανατολισμένη στην ασφάλεια προσέγγισή του καθιστούν αβέβαιες τις προοπτικές μακροπρόθεσμης ειρήνευσης.
Ο νόμος παρέχει κίνητρα για την αποστράτευση, διατηρώντας παράλληλα ευρεία διακριτική ευχέρεια για το κράτος και αποκλείοντας τα κεντρικά πολιτικά και συμβολικά πρόσωπα της σύγκρουσης. Μεταξύ αυτών βρίσκεται ο Σελαχατίν Ντεμιρτάς, πρώην ηγέτης του φιλοκουρδικού HDP —του προκατόχου του σημερινού Κόμματος DEM—, ο οποίος παραμένει φυλακισμένος επί σχεδόν μία δεκαετία, παρά την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) που ζητεί την αποφυλάκισή του.
Επίσης, δεν γίνεται καμία αναφορά σε ενδεχόμενη απονομή χάριτος στον φυλακισμένο ηγέτη του PKK, Αμπντουλάχ Οτσαλάν, παρότι το ΕΔΔΑ έχει αποφανθεί υπέρ του βάσει της νομολογίας του για το «δικαίωμα στην ελπίδα».
Από νομική άποψη —και παρά τις αντιδράσεις ανεξάρτητων νομικών εμπειρογνωμόνων στη χώρα— το νομοσχέδιο δεν προβλέπει μια κλασική και αμετάκλητη αμνηστία. Αντιθέτως, αναστέλλει για διάστημα πέντε έως δέκα ετών τις ποινικές διώξεις και την εκτέλεση ποινών φυλάκισης για ορισμένα αδικήματα που συνδέονται με το PKK. Εφόσον κατά το διάστημα αυτό δεν διαπραχθεί νέο αδίκημα σχετιζόμενο με την τρομοκρατία, οι υποθέσεις τίθενται στο αρχείο και οι ποινές θεωρούνται εκτιθείσες.
Στα καλυπτόμενα αδικήματα περιλαμβάνονται η συμμετοχή στην οργάνωση, η παροχή βοήθειας και συνέργειας, η προπαγάνδα και η χρηματοδότηση. Εξαιρούνται οι ανθρωποκτονίες από πρόθεση, οι περιπτώσεις επιβολής επιβαρυμένης ισόβιας κάθειρξης πριν από το 2005 και τα ανώτερα ηγετικά στελέχη. Κατά συνέπεια, ο Οτσαλάν και άλλοι κορυφαίοι διοικητές —οι περισσότεροι από τους οποίους βρίσκονται στα όρη Καντίλ του Ιράκ— μένουν ρητά εκτός του πεδίου εφαρμογής του νόμου.
Η εφαρμογή του συνδέεται αυστηρά με συγκεκριμένα κριτήρια ασφαλείας. Ο νόμος θα τεθεί σε ισχύ μόνον όταν το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας πιστοποιήσει τον πλήρη αφοπλισμό του PKK. Όσοι επιθυμούν να επωφεληθούν από τις διατάξεις του θα έχουν στη συνέχεια προθεσμία έξι μηνών για να υποβάλουν αίτηση. Τη διαδικασία παράδοσης και επανένταξης θα επιβλέπουν μια επιτροπή παρακολούθησης και μια 17μελής κοινοβουλευτική επιτροπή.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις, περίπου 3.500 κρατούμενοι που συνδέονται με το PKK —περίπου το ένα τρίτο των κρατουμένων αυτής της κατηγορίας— θα μπορούσαν τελικά να εξασφαλίσουν αναστολή των ποινών τους και μια δυνατότητα επιστροφής στον πολιτικό βίο. Ο νόμος επεκτείνεται επίσης σε τμήματα του ευρύτερου δικτύου, συμπεριλαμβανομένης της Ένωσης Κοινοτήτων του Κουρδιστάν (KCK), με στόχο τη διοχέτευση στελεχών από την Τουρκία, το βόρειο Ιράκ και τη Συρία σε νόμιμες πολιτικές και κοινωνικές δραστηριότητες, υπό στενή παρακολούθηση.
Ωστόσο, βάσει του ίδιου του σχεδιασμού του, ο νόμος δεν επηρεάζει μεγάλα τμήματα των πολιτικών κρατουμένων που έχουν καταδικαστεί με βάση την ευρύτατη αντιτρομοκρατική νομοθεσία. Δεν καλύπτει, επίσης, την ιστορική ηγεσία της οργάνωσης ούτε τις υποθέσεις που ανάγονται στην περίοδο πριν από το 2005. Έτσι ενισχύεται ο χαρακτήρας του ως μιας μερικής και υπό όρους αμνηστίας.
Ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί (MHP) και ο πρόεδρος Ερντογάν
Εν μέσω μιας επιδεινούμενης πολιτικής και οικονομικής κρίσης, αυτή η αμφίσημη και αδιαφανής κίνηση έχει αναπόφευκτα βαθύνει τους διχασμούς και ενισχύσει τις υποψίες ότι θα χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο για την εδραίωση της εξουσίας του κυβερνητικού συνασπισμού —του AKP του Ερντογάν και του MHP του Μπαχτσελί.
Όπως αναμενόταν, η συζήτηση έφερε αντιμέτωπους, από τη μία πλευρά, τους οπαδούς του Οτσαλάν, το Κόμμα DEM και τους Τούρκους υποστηρικτές της διαδικασίας και, από την άλλη, τους επιφυλακτικούς ανεξάρτητους νομικούς και σχολιαστές. Παράλληλα, προκάλεσε εκ νέου την αντίδραση των ακραίων Τούρκων εθνικιστών.
Σε αδρές γραμμές, έχουν διαμορφωθεί τρία στρατόπεδα: ένα ηχηρό μέτωπο του «ναι», ένα εθνικιστικό μέτωπο του «όχι» και μια μικρότερη ομάδα επιφυλακτικών εκπροσώπων των μέσων ενημέρωσης, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η κίνηση ισοδυναμεί με πολιτική μηχανική μεγάλης κλίμακας.
Οι υποστηρικτές του μέτρου, εντός και εκτός κυβέρνησης, επικαλούνται συχνά τη λέξη «ειρήνη» και υποστηρίζουν ότι ο νόμος παρέχει ένα συγκεκριμένο κίνητρο στους μαχητές και στους υποστηρικτές της οργάνωσης να καταθέσουν τα όπλα. Παράλληλα, θα μπορούσε να συμβάλει στην αποσυμφόρηση των υπερπλήρων φυλακών, χωρίς να μεταβάλει το καθεστώς του Οτσαλάν ως ισοβίτη κρατουμένου.
Για την Άγκυρα, αυτός ο «νόμος-πλαίσιο», όπως αποκαλείται συχνά, επιτρέπει στο κράτος να τερματίσει μια δαπανηρή σύγκρουση, να βελτιώσει τη διεθνή εικόνα του και να περιορίσει εν μέρει τη διεθνή διάσταση του ζητήματος —ιδίως στο Ιράκ και στη Συρία— χωρίς να κάνει παραχωρήσεις σε θέματα κυριαρχίας ή να αναθεωρήσει την αντιτρομοκρατική νομοθεσία. Δεν περιλαμβάνει καμία μνεία, αναφορά ή δέσμευση σχετικά με το αίτημα για πολιτικά και πολιτιστικά δικαιώματα των Κούρδων, το οποίο διατυπώνεται εδώ και δεκαετίες.
Οι Κούρδοι επικριτές επικεντρώνονται κυρίως σε αυτό το σημείο: ο Οτσαλάν και το DEM δέχονται σφοδρή κριτική, επειδή φέρονται να εγκαταλείπουν έναν αγώνα τεσσάρων δεκαετιών για συνταγματικά κατοχυρωμένα δικαιώματα με αντάλλαγμα τον αφοπλισμό. Πολλοί αντιτείνουν επίσης ότι η «συμφωνία» δεν σχετίζεται καθόλου με τον εκδημοκρατισμό της Τουρκίας και ότι ούτε ο Οτσαλάν ούτε οι οπαδοί του μπορούν να ισχυριστούν ότι εκπροσωπούν το σύνολο των περίπου 15–20 εκατομμυρίων Κούρδων της Τουρκίας, οι οποίοι αποτελούν περίπου το ένα πέμπτο του πληθυσμού.
Η φράση «Αυτή είναι μια συμφωνία μεταξύ του κράτους και του PKK, τίποτε περισσότερο» διαδόθηκε ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μαζί με χαρακτηρισμούς όπως «άνευ όρων παράδοση» ή ακόμη και ο κυνικός όρος «συμφωνία ευθανασίας».
Από την πλευρά τους, οι ανεξάρτητοι αναλυτές του κυρίαρχου ρεύματος χαρακτηρίζουν τον νόμο «επιλεκτικό» και «περιορισμένο». Τον θεωρούν περισσότερο έναν τεχνικό μηχανισμό αναβολής παρά μια πραγματική πολιτική αμνηστία και υποστηρίζουν ότι έρχεται σε σύγκρουση με τη συνταγματική αρχή της ισότητας των δικαιωμάτων.
Για να γίνει κατανοητό το ευρύτερο πλαίσιο, ο βουλευτής του Κόμματος DEM και υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Ομέρ Φαρούκ Γκεργκερλίογλου υπολογίζει ότι οι πολιτικοί κρατούμενοι στην Τουρκία ανέρχονται σε «τουλάχιστον» 30.000. Περίπου το ένα τρίτο συνδέεται με υποθέσεις του PKK, ενώ οι υπόλοιποι περιλαμβάνουν ένα μείγμα οπαδών του κινήματος Γκιουλέν, πολλών προσωπικοτήτων της κοινωνίας των πολιτών —όπως ο Οσμάν Καβαλά— και διαφόρων αριστερών αντιφρονούντων.
Ανεξάρτητοι νομικοί τονίζουν επίσης ότι ο νόμος παγιώνει την πρωτοκαθεδρία του μηχανισμού ασφαλείας: η πιστοποίηση από το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας (MGK), η ευρεία διακριτική ευχέρεια που διαθέτουν δύο επιτροπές αποτελούμενες από πολιτικούς και γραφειοκράτες, καθώς και η δυνατότητα ανάκλησης της αναστολής των ποινών διατηρούν τους ωφελούμενους υπό πολιτικούς περιορισμούς για πολλά χρόνια.
Υπό αυτό το πρίσμα, ο νόμος ενέχει τον κίνδυνο να ενσωματώσει και να θέσει υπό έλεγχο τμήματα του κινήματος, εξουδετερώνοντας παράλληλα την ένοπλη πτέρυγά του, χωρίς να αντιμετωπίζει θεμελιώδη προβλήματα. Σε αυτά περιλαμβάνονται οι εκτεταμένες διώξεις βάσει της αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας, τα γλωσσικά και πολιτιστικά δικαιώματα, η τοπική αυτοδιοίκηση και η λογοδοσία για αυθαιρεσίες του κράτους.
Στο εσωτερικό της χώρας, η υπό όρους αμνηστία είναι πιθανό να ενισχύσει την ικανότητα της Άγκυρας να κατακερματίζει και να ελέγχει —εφαρμόζοντας την τακτική του «διαίρει και βασίλευε»— το κουρδικό πολιτικό τοπίο. Παράλληλα, το ζήτημα της ηγεσίας και τα ευρύτερα συνταγματικά αιτήματα θα παραμείνουν υπό τον αυστηρό έλεγχο της προεδρίας.
Οι συνέπειες της διαδικασίας ενδέχεται να υπερβούν την εξουδετέρωση της κουρδικής αντιπολίτευσης. Η διαδικασία εξελίχθηκε παράλληλα με τη «νομική κατεδάφιση» του κύριου αντιπολιτευόμενου κόμματος, του CHP, το οποίο διασπάστηκε καθώς το νομοσχέδιο έπαιρνε την τελική μορφή του. Από τη διάσπαση προέκυψε το Νέο Κόμμα (Yeni Parti), υπό την ηγεσία του Οζγκιούρ Οζέλ, μετά την απομάκρυνσή του από την προεδρία του CHP με δικαστική απόφαση. Αντιμέτωπο με την κρατική πίεση και διχασμένο στο εσωτερικό του, το νέο κόμμα βρίσκεται πλέον μπροστά σε μια αβέβαιη πορεία.
Yavuz Baydar:Το Palomar διατίθεται δωρεάν, αλλά, για να στηρίξετε τις προσπάθειές μου για την προστασία της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας, θα το εκτιμούσα αν εξετάζατε το ενδεχόμενο να γίνετε συνδρομητής επί πληρωμή.
