Μια συζήτηση στην εκπομπή «Πρίσμα» της Δημοτικής Τηλεόρασης Θεσσαλονίκης
Παρουσίαση: Παντελής Σαββίδης
Καλεσμένος: π. Πέτρος Μινώπετρος, ιερέας και σκηνοθέτης
Επιμελημένη απόδοση της αυτόματης απομαγνητοφώνησης: έχουν διορθωθεί προφανή λάθη στην αναγνώριση λέξεων και έχει οργανωθεί η προφορική συζήτηση σε παραγράφους. Διατηρούνται οι απόψεις και η σειρά της συζήτησης. Δεν αποτελεί πιστή, κατά λέξη απομαγνητοφώνηση. Ιστορικοί ισχυρισμοί και προσωπικές εκτιμήσεις αποδίδονται στους συνομιλητές.
Το Φεστιβάλ και η ματιά ενός ανθρώπου που το κατέγραψε
Παντελής Σαββίδης: Κυρίες και κύριοι, καλώς ήρθατε στο δεύτερο μέρος της εκπομπής «Πρίσμα» της Δημοτικής Τηλεόρασης Θεσσαλονίκης. Αυτές τις ημέρες διεξάγεται το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, ένας θεσμός με πολυετή παρουσία, ο οποίος έχει αφήσει έντονο αποτύπωμα στην πολιτιστική φυσιογνωμία της πόλης. Θα προσπαθήσουμε να κοιτάξουμε λίγο κάτω από την επιφάνεια της επικαιρότητας και να φωτίσουμε πλευρές της ιστορίας και του παρασκηνίου του.
Προσκεκλημένος μας είναι ο πατέρας Πέτρος Μινώπετρος, ιερέας και σκηνοθέτης, με σπουδές σκηνοθεσίας στη Ρουμανία κατά τα χρόνια του κομμουνιστικού καθεστώτος. Έχει ζήσει εκείνη την εποχή από κοντά και έχει δημιουργήσει, μεταξύ άλλων, μια ταινία που προβάλλεται σε διεθνή φεστιβάλ με πρωτοβουλία της Ρουμανίας. Αναρωτιέμαι αν το ελληνικό κράτος έχει δώσει στο έργο του τη σημασία που του αναλογεί. Κυρίως, όμως, ο πατέρας Πέτρος έχει μια ιδιαίτερη σχέση με το Φεστιβάλ: ως σκηνοθέτης γύρισε δύο ντοκιμαντέρ για τις διοργανώσεις του 1987 και του 1988. Θα ήθελα, λοιπόν, να μας μιλήσει για τη διαδρομή του θεσμού, για τις θετικές και τις αρνητικές στιγμές του. Καλησπέρα, πατέρα Πέτρο.
π. Πέτρος Μινώπετρος: Καλησπέρα, κύριε Σαββίδη. Σας ευχαριστώ πολύ για την τιμητική πρόσκληση.
«Η Κλακέτα» και τα ντοκιμαντέρ του 1987–1988
π. Πέτρος Μινώπετρος: Επέστρεψα από τη Ρουμανία το 1983. Το 1986 έκανα την τηλεοπτική σειρά «Το κυνήγι του ουράνιου τόξου», με υπότιτλο «Ιστορία του ελληνικού ροκ». Το 1987, η τότε υπουργός Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, σε συνεννόηση με την Εταιρεία Ελλήνων Σκηνοθετών, ανέθεσε τη δημιουργία μιας σειράς εκπομπών για τον κινηματογράφο. Για ένα σύντομο διάστημα είχε αναλάβει ο σκηνοθέτης Πάνος Παπακυριακόπουλος. Επειδή, όμως, προέκυψαν προβλήματα, ο Νίκος Κούνδουρος μου ανέθεσε να συνεχίσω τη σειρά, που λεγόταν «Η Κλακέτα».
Η αφετηρία αυτής της δουλειάς ήταν το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, στις διοργανώσεις του 1987 και του 1988. Νομίζω ότι τα ντοκιμαντέρ εκείνα συγκαταλέγονται στα ελάχιστα, ίσως και τα μοναδικά, που κατέγραψαν εκείνη την περίοδο του Φεστιβάλ. Συνεργάστηκα τότε με δύο ακόμη σκηνοθέτες, τον Κώστα Φέρρη και τον Παύλο Τάσιο. Ο Τάσιος, ο οποίος καταγόταν από τη Χαλκιδική, είχε ιδιαίτερη γνώση του φαινομένου και της κινηματογραφικής πραγματικότητας της Μακεδονίας.
Από την ιδέα της Ρόδου στην πρώτη Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου
π. Πέτρος Μινώπετρος: Πήρα τότε δύο συνεντεύξεις: μία από την εκδότρια της «Καθημερινής», Ελένη Βλάχου, και μία από τον Αλέκο Σακελλάριο. Η Ελένη Βλάχου μού είπε κάτι πολύ ενδιαφέρον: ότι αρχικά είχε συζητηθεί η ιδέα να γίνει το Φεστιβάλ στη Ρόδο, σε μια λογική αντίστοιχη με εκείνη των Καννών. Σύμφωνα με όσα μου εξήγησε, η δημιουργία ενός φεστιβάλ θα μπορούσε να ενισχύσει μια τουριστικά νεκρή περίοδο, να συγκεντρώσει την οικονομική και πολιτική ελίτ και να μετατρέψει τον τόπο σε διεθνή προορισμό.
Η Βλάχου ήταν και η ίδια σινεφίλ. Είχε παίξει σημαντικό ρόλο στην ίδρυση της Ταινιοθήκης της Ελλάδος και έγραφε συχνά κινηματογραφική κριτική στην «Καθημερινή», χρησιμοποιώντας ψευδώνυμο. Όπως μου είπε, οι ξενοδόχοι της Ρόδου δεν κατάλαβαν τότε τη βαρύτητα της πρότασης. Έτσι, η επόμενη επιλογή ήταν η Θεσσαλονίκη.
Στη Θεσσαλονίκη υπήρχε ήδη μια δραστήρια κινηματογραφική λέσχη, με σημαντικό πρόσωπο τον Παύλο Ζάννα, τον διανοούμενο και μεταφραστή του Προυστ. Μέσα από αυτή τη διαδρομή οργανώθηκε η πρώτη Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου. Η μορφή αυτή συνεχίστηκε έως το 1966, οπότε ο θεσμός απέκτησε πλέον τον χαρακτήρα του Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
Το μετεμφυλιακό πλαίσιο και οι ιδεολογικές συγκρούσεις
π. Πέτρος Μινώπετρος: Για να κατανοήσουμε την ιστορία του Φεστιβάλ, πρέπει να το εντάξουμε στο ιστορικό και πολιτικό περιβάλλον της εποχής: τον Εμφύλιο, τις συγκρούσεις και τη μεταπολεμική περίοδο, το μετεμφυλιακό κράτος και τις αντιπαραθέσεις που το σημάδεψαν. Θυμάμαι και όσα είχε πει σχετικά ο συγγραφέας Θανάσης Βαλτινός, τον οποίο είχα την τύχη να συναντήσω.
Κατά τη δική μου ανάγνωση, το Φεστιβάλ δεν είναι μόνο πολιτιστικό γεγονός, αλλά και πολιτικό και ιστορικό τεκμήριο. Μέσα από την πορεία του μπορούμε να δούμε τη μεταπολεμική ιστορία της Ελλάδας και τις ιδεολογικές της συγκρούσεις.
Θεωρώ ότι εξαρχής κυριάρχησε στον χώρο του Φεστιβάλ η ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς. Η αντιπαράθεση δεν ήταν πάντοτε ισότιμη· από την άλλη πλευρά, τη λεγόμενη Δεξιά, έβλεπα περιορισμένο ενδιαφέρον για τα ζητήματα της τέχνης. Κάτι ανάλογο συνέβαινε, κατά τη γνώμη μου, και στον χώρο των εκδόσεων.
Τάκης Κανελλόπουλος και Θόδωρος Αγγελόπουλος
π. Πέτρος Μινώπετρος: Δύο πρόσωπα θεωρώ κλειδιά στην ιστορία του Φεστιβάλ. Το πρώτο είναι ο Τάκης Κανελλόπουλος, ο οποίος αποτελεί κυρίαρχη μορφή μέχρι την εμφάνιση του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Από εκεί και πέρα, κατά την άποψή μου, η πορεία του Φεστιβάλ συνδέθηκε πολύ στενά με τον Αγγελόπουλο.
Υπήρχε επίσης ο «Εξώστης Β΄», με ιδιαίτερο ρόλο στις αντιπαραθέσεις και στις αξιολογήσεις των ταινιών. Προετοιμαζόμενος για τη σημερινή μας εκπομπή, μου έκανε εντύπωση ότι η συμβολή του Κανελλόπουλου στον νεότερο ελληνικό κινηματογράφο δεν αναδεικνύεται όσο θεωρώ ότι θα έπρεπε. Και όμως, η επιρροή του ήταν, κατά τη γνώμη μου, καθοριστική για σκηνοθέτες όπως ο Αγγελόπουλος και ο Κώστας Φέρρης.
Ο Αγγελόπουλος ακολούθησε τη γνωστή διεθνή πορεία του στα φεστιβάλ. Ο Φέρρης, όπως και ο Νίκος Κούνδουρος, απέσπασαν σημαντικές διεθνείς διακρίσεις, ανάμεσά τους και την Αργυρή Άρκτο του Βερολίνου. Εκείνο που θέλω να υπογραμμίσω είναι ότι συχνά αποσιωπάται ο ρόλος του Κανελλόπουλου ως καταλύτη για τον λεγόμενο Νέο Ελληνικό Κινηματογράφο.
Η αποδοκιμασία στο Φεστιβάλ και η μαρτυρία του Κώστα Φέρρη
π. Πέτρος Μινώπετρος: Σε ντοκιμαντέρ του Κώστα Ευφραιμίδη για την ΕΡΤ, ο Κώστας Φέρρης και ο Νίκος Κούνδουρος μίλησαν για αυτή την οφειλή. Ο Φέρρης, όπως θυμάμαι, είπε ότι όχι μόνο δεν μπορούμε να καταλάβουμε το μέγεθος όσων πήραμε από τον Κανελλόπουλο, αλλά ίσως και δεν θέλουμε να το παραδεχθούμε. Χωρίς τον Κανελλόπουλο, είπε, ο μεταγενέστερος ελληνικός κινηματογράφος ενδεχομένως να μην είχε διαμορφωθεί όπως τον γνωρίζουμε.
Αναφέρθηκε επίσης στην περίοδο της δικτατορίας, όταν ο ίδιος βρισκόταν στο Παρίσι μαζί με άλλους σκηνοθέτες. Εκεί, κατά τη δική του αφήγηση, έμαθε για αποδοκιμασίες που δέχθηκε ο Κανελλόπουλος από τον «Εξώστη Β΄». Ο Φέρρης απέδωσε αυτές τις αντιδράσεις σε επιρροή σκηνοθετών της Αθήνας και είπε τη φράση ότι «έπρεπε να αδειάσει ο δρόμος για να έρθουν οι νέοι». Πρόκειται για μια μαρτυρία που προσφέρεται για προβληματισμό και προσωπική κρίση από τον κάθε θεατή.
Παντελής Σαββίδης: Άρα θεωρείτε ότι ο Κανελλόπουλος έβαλε σε μεγάλο βαθμό τις βάσεις της νεότερης κινηματογραφικής δημιουργίας στην Ελλάδα και ότι αυτή την επιρροή αναγνωρίζουν τόσο ο Φέρρης όσο και ο Κούνδουρος;
π. Πέτρος Μινώπετρος: Ναι. Ο Φέρρης αφηγείται χαρακτηριστικά την πρώτη του ουσιαστική συνάντηση με το έργο του Τάκη Κανελλόπουλου, όταν παρακολούθησε στο στούντιο επεξεργασίας στην Αθήνα τον «Μακεδονικό γάμο». Έμεινε, όπως λέει, συγκλονισμένος. Έτρεξε να βρει τον Κούνδουρο, που τότε τον φιλοξενούσε, και τον έφερε να δει την ταινία. Ο Κανελλόπουλος θαύμαζε τον Κούνδουρο και συγκινήθηκε που του ζητήθηκε να την προβάλει ξανά.
Ο Κούνδουρος και ο Φέρης είχαν συνηθίσει, όπως περιέγραψε ο τελευταίος, το αττικό φως. Ξαφνικά είδαν ένα άλλο κινηματογραφικό τοπίο: το φως της Μακεδονίας, την ομίχλη και την ιδιαίτερη ατμόσφαιρά της. Αυτή την ατμόσφαιρα τη συναντούμε αργότερα στον κινηματογράφο του Αγγελόπουλου, αλλά και σε άλλους δημιουργούς.
«Τα βραβεία αποφασίζονται στην Αθήνα»: η μαρτυρία του Αλέκου Σακελλάριου
Παντελής Σαββίδης: Από όσα περιγράφετε, προκύπτει μια εικόνα ότι στην Αθήνα υπήρχαν κέντρα που επηρέαζαν ποιοι σκηνοθέτες θα κυριαρχήσουν και ποιοι θα παραμεριστούν. Θεωρείτε ότι συνέβη κάτι τέτοιο στην περίπτωση του Κανελλόπουλου;
π. Πέτρος Μινώπετρος: Ακριβώς αυτή είναι η εκτίμησή μου. Θα σας πω τι μου είπε ο Αλέκος Σακελλάριος, άνθρωπος που δεν συνήθιζε να μασάει τα λόγια του. Πιστεύω ότι του πήρα μία από τις τελευταίες του συνεντεύξεις. Δυστυχώς, δεν προβλήθηκε ποτέ, για λόγους που δεν θα αναλύσω εδώ. Τη συζήτηση εκείνη την ακούσαμε, πάντως, εγώ, ο Παύλος Τάσιος και ο Κώστας Φέρρης.
Όταν τον ρώτησα για το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, μου απάντησε: «Ποιο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης; Φεστιβάλ Αθηνών!». Τον ρώτησα γιατί το έλεγε αυτό και μου αποκρίθηκε: «Γιατί τα βραβεία αποφασίζονται στην Αθήνα». Αυτό ήταν όσα μου είπε ο Σακελλάριος. Με βάση τη συγκεκριμένη μαρτυρία, είχα την αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνονταν αλλού και ότι η Θεσσαλονίκη λειτουργούσε περισσότερο ως σκηνικό της διοργάνωσης.
Ο συγκεντρωτισμός της Αθήνας και η πολιτιστική αιμορραγία της περιφέρειας
Παντελής Σαββίδης: Εδώ τίθεται ένα ευρύτερο ζήτημα. Υπάρχει έντονος συγκεντρωτισμός στο ελληνικό κράτος, όχι μόνο στην οικονομία και στην πολιτική, αλλά και στον πολιτισμό. Σχεδόν τα πάντα κατευθύνονται προς το κέντρο. Έτσι, ακόμη και ακμαίες πολιτιστικές δυνάμεις της περιφέρειας αναγκάζονται, για να επιβιώσουν επαγγελματικά, να μετακινηθούν στην Αθήνα. Θέλουμε να δημιουργήσουμε ένα κράτος με μία μόνο πόλη;
Πρόσφατα έμαθα ότι ένας γνωστός και σημαντικός μουσικός της ροκ σκηνής της Θεσσαλονίκης αναγκάστηκε επίσης να φύγει για την Αθήνα. Ακόμη και η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της χώρας δυσκολεύεται να συγκρατήσει τις δημιουργικές της δυνάμεις. Πού οδηγεί αυτό; Και πώς θα μπορούσε να υπάρξει μια διαφορετική πολιτιστική πολιτική;
Θέλω να προσθέσω κάτι που έχω ακούσει και από εσάς: ότι η Θεσσαλονίκη είναι μία από τις κατεξοχήν βυζαντινές πόλεις. Μήπως θα έπρεπε το κράτος, αξιοποιώντας και θεσμούς όπως το Φεστιβάλ, να αναδείξει αυτή την ταυτότητα; Η πόλη είναι πύλη προς τα Βαλκάνια, τη Μαύρη Θάλασσα, αλλά και την Ευρώπη.
π. Πέτρος Μινώπετρος: Για να γίνει κάτι τέτοιο, πρέπει πρώτα η ίδια η Θεσσαλονίκη να αποκτήσει συνείδηση της ιστορίας και της ταυτότητάς της και να διεκδικήσει τον ρόλο της. Δεν αφορά, βεβαίως, μόνο τη Θεσσαλονίκη. Οι πόλεις της Μακεδονίας, της Θράκης και της Ηπείρου είχαν κάποτε διαφορετικά και ισχυρότερα κέντρα πολιτιστικής και οικονομικής ζωής. Από τη δεκαετία του 1950 και μετά, με τη μεγάλη αστικοποίηση, όλο και περισσότερες δραστηριότητες μεταφέρθηκαν στην Αθήνα.
Υπάρχει, κατά την άποψή μου, και μια βαθύτερη ιστορική διάσταση. Θεωρώ ότι με τη συγκρότηση του νεότερου ελληνικού κράτους περιορίστηκε μια παλαιότερη αυτοκρατορική μνήμη, μέρος της οποίας διασώζει η Θεσσαλονίκη. Ήταν σημαντική πόλη στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και αργότερα στην Ανατολική Ρωμαϊκή, τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Αυτή η μνήμη μπορεί να αποτελεί πλεονέκτημα, αρκεί να την αναγνωρίσουν και να τη διεκδικήσουν οι ίδιοι οι πολίτες.
Το δημιουργικό δυναμικό της Θεσσαλονίκης
π. Πέτρος Μινώπετρος: Σκεφτείτε πόσοι άνθρωποι από τη Θεσσαλονίκη διακρίθηκαν στο θέατρο, στον κινηματογράφο, στη μουσική και στη λογοτεχνία, αλλά εργάστηκαν τελικά στην Αθήνα ή στο εξωτερικό. Αναφέρω την Ανέζα Παπαδοπούλου, τη Θέμιδα Μπαζάκα, τη χορογράφο Μαργαρίτα Μαντάκα και τόσους άλλους. Στη μουσική, η Θεσσαλονίκη ανέδειξε μια ξεχωριστή σκηνή, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις «Τρύπες».
Στη λογοτεχνία, ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης χρησιμοποίησε μια βαθιά μοντέρνα, ακόμη και μεταμοντέρνα, αφηγηματική γλώσσα, ενώ ο Ντίνος Χριστιανόπουλος άφησε ισχυρό ποιητικό αποτύπωμα. Και ο Κανελλόπουλος έκανε από πολύ νωρίς κινηματογράφο δημιουργού, ήδη από τη δεκαετία του 1960, όταν η αντίληψη αυτή δεν ήταν ακόμη καθιερωμένη στην Ελλάδα.
Παντελής Σαββίδης: Να σημειώσουμε ότι ο Τάκης Κανελλόπουλος αρνήθηκε να φύγει για την Αθήνα, παρότι του είχαν γίνει προτάσεις. Έμεινε στην πόλη του. Και αυτό, μαζί με όλη την προσφορά του, τον τιμά ιδιαίτερα.
π. Πέτρος Μινώπετρος: Ακριβώς. Η Θεσσαλονίκη παίζει ουσιαστικό ρόλο και μέσα στον ίδιο τον κινηματογράφο του.
Η Θεσσαλονίκη ως πύλη της Ελλάδας προς τη Δύση
Παντελής Σαββίδης: Πιστεύετε ότι η Θεσσαλονίκη είναι η πύλη της Ελλάδας προς την Ευρώπη, όχι μόνο προς τα Βαλκάνια; Και πώς εξηγείται ότι αυτή η λειτουργία δεν αναγνωρίζεται συχνότερα στην πολιτιστική πολιτική;
π. Πέτρος Μινώπετρος: Θα σας δώσω ένα παράδειγμα από την έρευνά μου για την ιστορία του ελληνικού ροκ. Υπήρχε η αντίληψη ότι το ροκ ήρθε στην Ελλάδα από την αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην Αθήνα, με τις μουσικές εκδηλώσεις της δεκαετίας του 1950. Από την έρευνά μου κατέληξα στην εκτίμηση ότι η Θεσσαλονίκη υπήρξε μία από τις βασικές πύλες εισόδου αυτού του μουσικού ρεύματος. Και αυτό συνδέεται με τις άμεσες σχέσεις της με την Κεντρική και τη Δυτική Ευρώπη.
Κάτι αντίστοιχο μπορούμε να δούμε στη λογοτεχνία, στο θέατρο και στον κινηματογράφο. Θα αναφέρω τον δάσκαλό μου, τον σκηνοθέτη Μίνω Βολανάκη. Μετά την πτώση της δικτατορίας, όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, του δόθηκε, όπως μου είχε μεταφερθεί, η δυνατότητα να επιλέξει ανάμεσα στην Αθήνα και στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Εκείνος επέλεξε τη Θεσσαλονίκη, πιστεύοντας ότι από εδώ μπορούσε να ανανεωθεί ουσιαστικά η θεατρική ζωή.
Στο ΚΘΒΕ ανέπτυξε δραστηριότητα που έφερε το θέατρο πιο κοντά σε ευρωπαϊκά πρότυπα, ανέδειξε νέους ηθοποιούς και προώθησε την αποκέντρωση. Παραστάσεις έφταναν, όπως θυμάμαι, μέχρι μικρές πόλεις και χωριά της Μακεδονίας και της Θράκης. Ανάμεσα στους ηθοποιούς που συνδέθηκαν με τη μεγάλη αυτή παράδοση αναφέρω τη Θέμιδα Μπαζάκα, την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη και άλλους.
Θυμάμαι ακόμη συνεργασίες με εκκλησιαστικούς παράγοντες της Θεσσαλονίκης, όπως τον μητροπολίτη Άνθιμο, ο οποίος, κατά τη δική μου εμπειρία, είχε ενδιαφέρον για το θέατρο. Η ουσία είναι ότι η πολιτιστική δημιουργία μπορεί και πρέπει να φτάνει σε ολόκληρη την περιφέρεια.
Ποια ταυτότητα πρέπει να αποκτήσει το Φεστιβάλ;
Παντελής Σαββίδης: Μία τελευταία ερώτηση, γιατί δυστυχώς ο χρόνος μας τελειώνει. Μήπως το Φεστιβάλ πρέπει να προβληματιστεί για το πώς θα διαχέει τη δραστηριότητά του σε μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας, μέσα από προβολές και άλλες πρωτοβουλίες; Φέτος, όπως πληροφορήθηκα, πολλοί Θεσσαλονικείς ήθελαν να παρακολουθήσουν ταινίες αλλά διαπίστωσαν ότι οι προβολές ήταν sold out. Αυτό δείχνει ότι υπάρχει πραγματικό ενδιαφέρον.
Και ένα δεύτερο ερώτημα: θα πρέπει το Φεστιβάλ να παρουσιάζει ένα ευρύ πανόραμα του παγκόσμιου κινηματογράφου ή να αποκτήσει μια πιο σαφή, ιδιαίτερη ταυτότητα;
π. Πέτρος Μινώπετρος: Η Θεσσαλονίκη έχει μια συγκεκριμένη ιστορική ταυτότητα. Είναι, όπως συζητήσαμε, ένα σημαντικό κέντρο βυζαντινής και ευρύτερα ρωμαϊκής κληρονομιάς, με ιδιαίτερη σχέση και με τον πνευματικό χώρο του Αγίου Όρους. Κατά τη γνώμη μου, αυτή η ταυτότητα πρέπει να αξιοποιηθεί.
Υπάρχει, όμως, και μια άλλη δυνατότητα: η Θεσσαλονίκη να γίνει πόλος έλξης των γύρω λαών και πολιτισμών, με προτεραιότητα στα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη, αλλά και με ανοίγματα προς την Ιταλία, την Ισπανία και τον ευρύτερο λατινογενή κόσμο. Η ίδια η πόλη διαθέτει έντονη ρωμαϊκή ιστορική κληρονομιά. Αρκεί να θυμηθούμε ότι ο Γαλέριος είχε εδώ την έδρα του. Πιστεύω ότι αυτό το ιστορικό βάθος μπορεί να δώσει ιδιαίτερη ταυτότητα στο Φεστιβάλ.
Παντελής Σαββίδης: Πατέρα Πέτρο, σας ευχαριστώ πάρα πολύ για όσα ενδιαφέροντα μας είπατε. Κυρίες και κύριοι, εδώ ολοκληρώνεται η σημερινή εκπομπή «Πρίσμα». Να είστε καλά. Ανανεώνουμε το ραντεβού μας για την επόμενη Τετάρτη. Καλή σας νύχτα.
π. Πέτρος Μινώπετρος: Κι εγώ σας ευχαριστώ για την πρόσκληση.
