Του Παντελή Σαββίδη 

Ο αθηναϊσμός ως ιδεολογία: Η επινόηση της Αθήνας και ο πολυκεντρικός ελληνισμός

Κυρίες και κύριοι,

Δεν είμαι φιλόσοφος. Είμαι ένας καθημερινός άνθρωπος και αν έχει κάποια σημασία η παρουσία μου εδώ σήμερα είναι το πως προσλαμβάνει ένας άνθρωπος με αυτά τα χαρακτηριστικά, ο οποίος θέλει να λειτουργεί και ως πολιτικό υποκείμενο, το αντικείμενο που διακονείτε. Το τονίζω, πολιτικό και όχι κομματικό υποκείμενο. Γι αυτό η πολιτική φιλοσοφία είναι που με κεντρίζει. Δεν μπορεί να υπάρξει πολιτική πρόταση που να μην βασίζεται σε, κατ αρχήν, φιλοσοφική σύλληψη.

Κυρίως, όμως, σήμερα θα επιχειρήσω να σας πω, πως προσλαμβάνει το θέμα ένας άνθρωπος που γενικώς αμφισβητεί διότι διακατέχεται από την αντίληψη πως ο κόσμος γίνεται αντιληπτός υποκειμενικά και πιθανολογικά.

Είμαι λάτρης της κβαντικής μηχανικής και πιστεύω πως θα υπάρξει και κβαντική ιατρική διότι η αρχή των πάντων πιστεύω πως είναι το μεταίχμιο του μετασχηματισμού της ενέργειας σε ύλη και της ύλης σε ενέργεια.

Η πραγματικότητα είναι σχέσεις

Ο Ιταλός φυσικός Κάρλο Ροβέλι διατύπωσε το 1996 τη σχεσιακή ερμηνεία της κβαντομηχανικής. Με απλά λόγια, η θεωρία αυτή λέει πως ορισμένες τιμές ενός ηλεκτρονίου γίνονται συγκεκριμένες μέσα στην αλληλεπίδρασή του με ένα άλλο φυσικό σύστημα. Όχι κατ’ ανάγκην με άλλο ηλεκτρόνιο· και όχι επειδή το παρατηρεί ένας άνθρωπος. Το κρίσιμο είναι η σχέση. Αποκτά τιμή το ηλεκτρόνιο λόγω σχέσης. Στο επόμενο συνέδριο αν δεν μετανοιώσετε με την σημερινή πρόσκληση, θα επιλέξω αυτό το θέμα.

Εάν αυτό ισχύει, εάν, δηλαδή, ισχύει η θεωρία του Ροβέλι, γεννάται το φιλοσοφικό ερώτημα: μήπως η πραγματικότητα δεν αποτελείται πρωτίστως από πράγματα με ανεξάρτητη ύπαρξη και προκαθορισμένες ιδιότητες, αλλά από σχέσεις μεταξύ τους; Η τιμή μιας φυσικής ιδιότητας δεν είναι απαραίτητα κάτι που ανήκει αποκλειστικά στο ηλεκτρόνιο. Είναι κάτι που πραγματώνεται στη σχέση του με άλλο φυσικό σύστημα.

Σχέσεις, λοιπόν, είναι η φύση. Ο άνθρωπος είναι δημιούργημα της φύσης — ελπίζω να μην μας παρεξηγήσει κάποιος από το ακροατήριο — άρα και ο άνθρωπος είναι σχέσεις. Κατά τη μαθηματική λογική (μεταβατική ιδιότητα). Δεν ισχυρίζομαι ότι μια κβαντική θεωρία αποδεικνύει μια πολιτική θεωρία. Παίρνω όμως από τον Ροβέλι ένα γόνιμο φιλοσοφικό ερώτημα: μήπως και οι πόλεις, οι κοινωνίες, τα κράτη δεν κατανοούνται απόλυτα αν τα εξετάζουμε ως απομονωμένες οντότητες; Μήπως αυτό που είναι καθένα διαμορφώνεται από τις σχέσεις του με τα άλλα;

Αυτή είναι η φιλοσοφική βάση με την οποία θα προσεγγίσω το θέμα μου. Η πραγματικότητα είναι σχέσεις. Σχέσεις ανθρώπων, σχέσεις πόλεων μέσα σε ένα κράτος, σχέσεις κρατών μέσα σε έναν ευρύτερο κόσμο. Και ο ελληνισμός, πιστεύω, είναι το κατεξοχήν ιστορικό παράδειγμα ενός πολιτισμού που δημιουργήθηκε από τέτοιες σχέσεις.

Η ελληνική φιλοσοφία πριν από την Αθήνα

Θα αρχίσω με ένα ερώτημα που μοιάζει απλό: πού γεννήθηκε η ελληνική φιλοσοφία; Η απάντηση που έρχεται αυθόρμητα είναι: στην Αθήνα. Στην Αθήνα του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Κι όμως, η απάντηση αυτή παραλείπει ένα σημαντικό μέρος της ιστορίας. Γνωρίζω ότι κομίζω γλαύκαν, αλλά η ελληνική φιλοσοφία δεν γεννήθηκε στην Αθήνα.

Ο Θαλής, ο Αναξίμανδρος και ο Αναξιμένης δραστηριοποιήθηκαν στη Μίλητο. Ο Ηράκλειτος στην Έφεσο. Ο Πυθαγόρας γεννήθηκε στη Σάμο και δίδαξε στην Κάτω Ιταλία. Ο Παρμενίδης στην Ελέα, ο Δημόκριτος στα Άβδηρα.

Προτού η Αθήνα αναδειχθεί σε κορυφαίο πνευματικό κέντρο, ο ελληνικός κόσμος είχε ήδη δημιουργήσει ένα πυκνό δίκτυο ιδεών, εμπορικών επαφών και πολιτιστικών ανταλλαγών.

Ύστερα από τους Περσικούς Πολέμους, η Αθήνα απέκτησε ιδιαίτερη δυναμική. Η ισχύς, η οικονομία και η δημόσια ζωή της προσήλκυσαν ανθρώπους από πολλές περιοχές. Ο Αναξαγόρας ήρθε από τις Κλαζομενές, ο Πρωταγόρας από τα Άβδηρα, ο Γοργίας από τη Σικελία, ο Αριστοτέλης από τα Στάγειρα, ο Θεόφραστος από τη Λέσβο.

Η Αθήνα δεν οικειοποιήθηκε απλώς ξένες ιδέες. Παρήγαγε τεράστια δική της δημιουργία. Ο Σωκράτης και ο Πλάτων, όπως και η δημοκρατική εμπειρία της πόλης, μετασχημάτισαν την παγκόσμια σκέψη. Αλλά η Αθήνα υπήρξε κυρίως ένα εξαιρετικό κέντρο σύνθεσης δυνάμεων που την υπερέβαιναν. Δεν υπήρξε η αποκλειστική πηγή τους.

Εδώ διακρίνουμε και μια αντίφαση. Οι μέτοικοι συνέβαλλαν στην οικονομία και στον πολιτισμό της πόλης, χωρίς να διαθέτουν τα ίδια πολιτικά δικαιώματα με τους πολίτες της. Η οικουμενικότητα της σκέψης συμβίωνε με τα στενά όρια της πολιτικής κοινότητας.

Ακόμη και η διαδρομή του Αριστοτέλη θέτει ενδιαφέροντα ερωτήματα. Έζησε επί χρόνια στην Ακαδημία, αλλά μετά τον θάνατο του Πλάτωνα τη διεύθυνσή της ανέλαβε ο Σπεύσιππος. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τους λόγους. Δεν θα ήταν σοβαρό να αποδώσουμε τη διαδοχή απλώς στην καταγωγή του Αριστοτέλη από τα Στάγειρα. Η περίπτωση, ωστόσο, μας επιτρέπει να αναρωτηθούμε πόσο ανοιχτό παραμένει ένα κέντρο προς εκείνους που το τροφοδοτούν πνευματικά και πότε η αναγνώριση της αξίας χωρίζεται από τη συμμετοχή στην εξουσία.

Η επινόηση της Αθήνας και η ιδεολογία του κέντρου

Αυτή την απόσταση ανάμεσα στην ιστορία και στην αυτοεικόνα μιας πόλης μάς βοηθά να κατανοήσουμε η Γαλλίδα ιστορικός Nicole Loraux, στο βιβλίο The Invention of Athens, «Η επινόηση της Αθήνας». Μελετώντας τους επιτάφιους λόγους, δείχνει πώς η Αθήνα, τιμώντας τους νεκρούς της, εξυμνούσε και τον ίδιο της τον εαυτό. Ο Επιτάφιος του Περικλή είναι το λαμπρότερο παράδειγμα. Η πραγματική πόλη, με την ισχύ και τις αντιφάσεις της, συνυπάρχει με την ιδεατή πόλη, την πόλη της εξιδανικευμένης αυτοπαρουσίασης.

Αυτό αποκαλώ εδώ «αθηναϊσμό». Όχι τους κατοίκους της Αθήνας, ούτε την αδιαμφισβήτητη προσφορά της. Αλλά την ιδεολογία σύμφωνα με την οποία ένα ισχυρό κέντρο εμφανίζεται σταδιακά ως η φυσική και αποκλειστική έκφραση ενός πολύ ευρύτερου πολιτισμού. Και, κυρίως, η μόνιμη προσπάθεια αυτού του κέντρου να επιβληθεί, να ελέγξει, ακόμη και να υποδουλώσει. Σαν να μην προηγήθηκαν ούτε να συνεχίζουν να υπάρχουν οι σχέσεις που το δημιούργησαν.

Η Loraux δείχνει, μεταξύ άλλων, πόση σημασία είχε στην αθηναϊκή αυτοεικόνα η ιδέα της αυτοχθονίας, η πεποίθηση μιας ιδιαίτερης, σχεδόν οργανικής σχέσης των πολιτών με τη γη τους. Πρόκειται για ένα ισχυρό συνεκτικό αφήγημα. Αλλά η ίδια η ιστορία της αθηναϊκής δημιουργίας αποδεικνύει ότι το μεγαλείο της πόλης δεν προήλθε από την κλειστότητά της. Προήλθε και από την ικανότητά της να συνομιλεί με όσα βρίσκονταν έξω από αυτήν.

Από την πόλη-κράτος στην ελληνιστική οικουμένη

Η ιστορία, ωστόσο, δεν σταματά στην κλασική πόλη. Με τη μακεδονική επέκταση και τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου, ο ελληνισμός περνά σε διαφορετική κλίμακα. Η πόλη-κράτος δεν εξαφανίζεται, αλλά παύει να είναι το μοναδικό πλαίσιο μέσα στο οποίο νοείται η πολιτική ζωή. Αναδύονται μεγάλα βασίλεια, εκτεταμένα δίκτυα εμπορίου, νέες μετακινήσεις ανθρώπων και ιδεών.

Η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια, η Πέργαμος, η Ρόδος αποκτούν ιδιαίτερη ακτινοβολία. Η ελληνική γλώσσα λειτουργεί ως γλώσσα επικοινωνίας ενός κόσμου μεγαλύτερου από οποιαδήποτε πόλη. Στη φιλοσοφία, και ιδιαίτερα με τους Στωικούς, διατυπώνεται το αίτημα της κοσμόπολης: ο άνθρωπος δεν είναι μόνο πολίτης μιας συγκεκριμένης πόλης, αλλά μέλος μιας ευρύτερης ανθρώπινης κοινότητας.

Δεν εξιδανικεύω τα ελληνιστικά βασίλεια. Γνώρισαν πολέμους, δεσποτισμό και ανισότητες. Αλλά η αλλαγή της κλίμακας είναι καθοριστική: από την αυτάρκεια της πόλης περνούμε στη λογική της οικουμένης.

Η ιστορική αντοχή του ελληνισμού συνδέεται ακριβώς με την ικανότητά του να επικοινωνεί, να μεταφράζει, να συνθέτει, να δημιουργεί έξω από τα αρχικά γεωγραφικά του όρια.

Η ρωμαϊκή και βυζαντινή εμπειρία

Κάτι ανάλογο, με πολύ διαφορετικό περιεχόμενο, συμβαίνει στον ρωμαϊκό και αργότερα στον βυζαντινό κόσμο.

Η ρωμαϊκή πολιτική παράδοση, η ελληνική γλώσσα και παιδεία και ο χριστιανισμός συγκροτούν μια νέα οικουμενική σύνθεση.

Οι πληθυσμοί δεν ταυτίζονται σε μία εθνότητα. Η αυτοκρατορία έχει ιεραρχίες, αντιφάσεις και ένα ισχυρό κέντρο, την Κωνσταντινούπολη. Παραμένει όμως ένας κόσμος πολλών πόλεων, δρόμων και επικοινωνιών, όπου η ρωμαϊκή πολιτική ταυτότητα υπερβαίνει τη στενή καταγωγή.

Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η Θεσσαλονίκη. Είναι μια πόλη με ελληνιστική καταγωγή, ρωμαϊκή μνήμη και βαθιά βυζαντινή συνέχεια. Λιμάνι του Αιγαίου, κόμβος της Εγνατίας, πέρασμα προς τα Βαλκάνια, δεύτερη μεγάλη μητρόπολη της αυτοκρατορίας. Η πόλη του Δημητρίου, των Κυρίλλου και Μεθοδίου, της θεολογίας, των γραμμάτων, των κοινωνικών συγκρούσεων. Δεν είναι ένα απλό περιφερειακό αντίγραφο της Κωνσταντινούπολης· είναι δικός της κόμβος ενός οικουμενικού συστήματος.

Θα το διατυπώσω έντονα: η Θεσσαλονίκη είναι η μεγάλη βυζαντινή πόλη που μας έμεινε ζωντανή στον σημερινό ελληνικό χώρο, όχι μόνο ως μνημείο αλλά ως συνεχής αστική εμπειρία. Φυσικά υπάρχουν κι άλλες πόλεις με βυζαντινή ιστορία. Εκείνο που καθιστά τη Θεσσαλονίκη ξεχωριστή είναι το μέγεθος, η διαρκής μητροπολιτική λειτουργία και η πυκνότητα της μνήμης της. Εδώ το βυζαντινό παρελθόν δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία· είναι εγγεγραμμένο στην καθημερινή γεωγραφία της πόλης.

Δεν αγνοώ ότι και το Βυζάντιο υπήρξε συγκεντρωτικό, συχνά σε υπερβολικό βαθμό. Η Κωνσταντινούπολη κυριαρχούσε πολιτικά και συμβολικά. Αλλά ούτε εκεί εξαντλούνταν η πραγματικότητα της αυτοκρατορίας. Η Θεσσαλονίκη, η Νίκαια, η Τραπεζούντα και άλλοι τόποι είχαν τις δικές τους δυνάμεις, τις δικές τους παραδόσεις και, σε διαφορετικές περιόδους, τις δικές τους πολιτικές επιδιώξεις. Η ιστορία τους μας θυμίζει ότι η ενότητα και η πολυμορφία βρίσκονται σε διαρκή διαπραγμάτευση.

Το σημερινό κράτος και ο συγκεντρωτισμός

Τι σχέση έχουν όλα αυτά με το σημερινό ελληνικό κράτος;

Το νεότερο κράτος συγκροτήθηκε σε εντελώς διαφορετικές ιστορικές συνθήκες. Δεν αποτελεί απλή συνέχεια της αρχαίας Αθήνας ούτε της αυτοκρατορίας. Κι όμως, ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται συχνά θυμίζει τη νοοτροπία της πόλης-κράτους: ένα κέντρο θεωρεί ότι μπορεί να εκφράζει, να αποφασίζει και να αναγνωρίζει σχεδόν τα πάντα. Η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα το 1834. Έκτοτε, οι οικονομικές, διοικητικές και πολιτιστικές εξουσίες συσσωρεύτηκαν σταδιακά εκεί.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Αθήνα είναι ισχυρή. Χρειαζόμαστε ισχυρή Αθήνα. Το πρόβλημα είναι όταν η ισχύς της προϋποθέτει την εξάρτηση όλων των άλλων. Όταν ένας επιστήμονας πρέπει να μετακινηθεί στην πρωτεύουσα για να αναγνωριστεί, όταν μια περιφερειακή πρωτοβουλία ζητεί διαρκώς άδεια, όταν το κέντρο δεν συνδέει τις δημιουργικές δυνάμεις αλλά τις απορροφά.

Εδώ επιστρέφω στον Ροβέλι. Αν η πραγματικότητα προσεγγίζεται μέσα από σχέσεις, τότε και η δύναμη μιας χώρας δεν είναι απλώς το άθροισμα των πόρων της πρωτεύουσάς της. Είναι η ποιότητα των σχέσεων ανάμεσα στις πόλεις της, ανάμεσα στα πανεπιστήμια, στα λιμάνια, στις περιφέρειές της. Και είναι επίσης η ποιότητα των σχέσεων που δημιουργεί με άλλες κοινωνίες και κράτη. Η απομόνωση περιορίζει. Η αμοιβαιότητα δημιουργεί νέες δυνατότητες.

Μια νέα πολιτική φιλοσοφία

Γι’ αυτό υποστηρίζω ότι χρειαζόμαστε μια νέα πολιτική φιλοσοφία, την οποία θα τολμήσω να ονομάσω «αυτοκρατορικής λογικής». Όχι αυτοκρατορία, όχι εδαφικές διεκδικήσεις, ούτε νοσταλγία εξουσίας πάνω σε άλλους λαούς. Εννοώ την ικανότητα να σκεφτόμαστε σε πολλαπλές κλίμακες: πέρα από την πόλη, πέρα από την πρωτεύουσα, πέρα ακόμη και από τα σύνορα, μέσα από δίκτυα συνεργασίας, γλώσσας, παιδείας, οικονομίας και πολιτισμού. Μια οικουμενική αυτοσυνειδησία για ένα σύγχρονο δημοκρατικό κράτος.

Αυτό δεν είναι αφηρημένη μεταφορά. Προϋποθέτει περιφέρειες με πραγματικές αρμοδιότητες, πανεπιστήμια που συνεργάζονται απευθείας με διεθνή κέντρα, λιμάνια που γίνονται κόμβοι παραγωγής, πολιτιστικά ιδρύματα που δεν περιμένουν την επικύρωση της Αθήνας. Προϋποθέτει επίσης σχέσεις με τις γειτονικές χώρες στη βάση της ισοτιμίας και του αμοιβαίου συμφέροντος. Η Ιστορία δεν μας καλεί να ανασυστήσουμε μια αυτοκρατορία. Μας καλεί να ανακτήσουμε τη δυνατότητα να σκεφτόμαστε σε ορίζοντα μεγαλύτερο από τον διοικητικό χάρτη μας.

Ο ελληνισμός υπήρξε ιστορικά μεγαλύτερος από οποιονδήποτε κρατικό μηχανισμό τον εκπροσώπησε. Όταν τον χωρούμε νοητικά στο σχήμα ενός συγκεντρωτικού κράτους και μιας κυρίαρχης πόλης, τον συμπυκνώνουμε, τον περιορίζουμε. Η πολυκεντρικότητα δεν διασπά την ενότητα. Της επιτρέπει να αναπνέει.

Ο ρόλος της Θεσσαλονίκης

Η Θεσσαλονίκη μπορεί να παίξει εδώ έναν ιδιαίτερο ρόλο. Όχι ως νέα πρωτεύουσα που θα αντικαταστήσει την Αθήνα. Αλλά ως εργαστήριο αυτής της διαφορετικής πολιτικής φιλοσοφίας: ως γέφυρα προς τα Βαλκάνια, τον Εύξεινο Πόντο την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο· ως τόπος όπου η ρωμαϊκή και βυζαντινή μνήμη θα γίνει δημιουργική εξωστρέφεια, όχι νοσταλγία. Και ό,τι ζητούμε για τη Θεσσαλονίκη αφορά επίσης την Πάτρα, τα Ιωάννινα, το Ηράκλειο, όλες τις ελληνικές περιφέρειες.

Μια μικρή, προς το παρόν, ομάδα σκέφτεται προς αυτήν την κατεύθυνση. Ο ακαδημαϊκός κόσμος πρέπει να δει αυτήν την διάσταση που προτείνω. Δεν υπάρχει άλλη σωτηρία για την ανακοπή της παρακμής της χώρας μας.

Κυρίες και κύριοι,

Η ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας δεν είναι η ιστορία μίας πόλης. Η ιστορία του ελληνισμού δεν είναι η ιστορία μίας πρωτεύουσας. Είναι ιστορία σχέσεων, μετακινήσεων, συγκρούσεων και συνθέσεων. Η Loraux μάς προειδοποιεί να μην ταυτίζουμε την πραγματική ιστορία με την ιδεολογική αυτοεικόνα ενός κέντρου. Ο Ροβέλι μού προσφέρει την αφετηρία για μια ακόμη σκέψη: τίποτε δεν κατανοείται πλήρως αν αποκοπεί από τις σχέσεις του.

Θα τελειώσω με ένα ερώτημα. Μπορεί ένας ιστορικά πολυκεντρικός και οικουμενικός πολιτισμός να αναπτυχθεί όταν το κράτος του σκέφτεται με τα όρια μιας πόλης-κράτους; Ή μήπως ήρθε η στιγμή να αλλάξουμε όχι μόνο την κατανομή των αρμοδιοτήτων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο φανταζόμαστε την πολιτική μας ύπαρξη;

Σας ευχαριστώ.