Τρία ερωτήματα και απαντήσεις για τα 12 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο

του Δημητρίου-Μερκουρίου Κόντη*

Ερώτηση 1

Έπρεπε η Ελλάδα να περιμένει την ολοκλήρωση της Γ΄ Συνδιάσκεψης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, τη Σύμβαση του Montego Bay το 1982 και την έναρξη ισχύος της το 1994, προκειμένου να επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της στα 12 ναυτικά μίλια;

Απάντηση

Όχι κατ’ ανάγκην. Η δυνατότητα επέκτασης της χωρικής θάλασσας έως τα 12 ν.μ. δεν προέκυψε για πρώτη φορά το 1982 ή το 1994, αφού δεκάδες χρόνια πριν από την ολοκλήρωση της UNCLOS III αρκετά κράτη στην ευρύτερη περιοχή μας είχαν υιοθετήσει χωρική θάλασσα 12 ν.μ., όπως η ΕΣΣΔ από το 1927, η Βουλγαρία από το 1951, η Αίγυπτος, το Ιράκ και η Σαουδική Αραβία από το 1958, η Κύπρος από το 1964, η Γαλλία το 1971 και η Ιταλία από το 1974 (FAO). Κατά την έναρξη της Γ΄ Διάσκεψης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας το 1973, 66 κράτη είχαν ήδη υιοθετήσει αιγιαλίτιδα ζώνη 12 ναυτικών μιλίων.

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, που υιοθετήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου 1982 και τέθηκε σε ισχύ στις 16 Νοεμβρίου 1994, κωδικοποίησε ρητά στο άρθρο 3 ότι κάθε κράτος έχει δικαίωμα να καθορίζει το εύρος της χωρικής του θάλασσας μέχρι τα 12 ν.μ. Το όριο αυτό δεν προέκυψε τυχαία, καθώς κατά τις προηγούμενες δεκαετίες ορισμένα κράτη, ιδίως στη Λατινική Αμερική, είχαν προχωρήσει σε πολύ ευρύτερες διεκδικήσεις, έως και 200 ν.μ. Ακριβώς για να γεφυρωθούν αυτές οι αποκλίνουσες πρακτικές, η UNCLOS του 1982 παγίωσε τη διάκριση ανάμεσα, αφενός, στη χωρική θάλασσα, της οποίας το ανώτατο εύρος ορίσθηκε στα 12 ν.μ., και, αφετέρου, στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, η οποία μπορεί να εκτείνεται έως τα 200 ν.μ. χωρίς να ταυτίζεται με πλήρη κυριαρχία, αλλά με ειδικά κυριαρχικά δικαιώματα και δικαιοδοσίες.

Πηγή: FAO (Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών)

Ερώτηση 2

Μπορεί η Ελλάδα σήμερα να επεκτείνει μονομερώς τη χωρική της θάλασσας π.χ. στην Κρήτη ή στο Αιγαίο, στα 12 ν.μ.;

Απάντηση

Η βασική εσωτερική νομική θεμελίωση υπάρχει ήδη από τον Ν. 2321/1995, με τον οποίο κυρώθηκε η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Ειδικότερα, το άρθρο 2 (άρθρο δεύτερο) ορίζει ρητά ότι η Ελλάδα έχει το «αναφαίρετο δικαίωμα», κατ’ εφαρμογή του άρθρου 3 της Σύμβασης, να επεκτείνει «σε οποιονδήποτε χρόνο» το εύρος της χωρικής θάλασσας έως τα 12 ν.μ. Η ίδια διάταξη προβλέπει επίσης ότι, για την εφαρμογή της στην εσωτερική έννομη τάξη, εκδίδονται τα σχετικά προεδρικά διατάγματα, ύστερα από πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου.

Η τουρκική νομική επιχειρηματολογία κατά της επέκτασης της ελληνικής αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ν.μ. στο Αιγαίο στηρίζεται, αφενός, στον ισχυρισμό ότι η εφαρμογή του ανώτατου ορίου 12 ν.μ., σύμφωνα με το άρθρο 3 της UNCLOS III, σε μια ημίκλειστη θάλασσα όπως το Αιγαίο θα μπορούσε να συνιστά κατάχρηση δικαιώματος, κατά παράβαση του άρθρου 300 της ίδιας Σύμβασης, και, αφετέρου, στην άποψη ότι η αρχή του «δίκαιου αποτελέσματος», που προβλέπεται για την οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας (άρθρα 74.1 και 83.1), πρέπει να ληφθεί υπόψη και κατά την οριοθέτηση της χωρικής θάλασσας μεταξύ παρακείμενων ή αντικείμενων ακτών. Στο ίδιο πλαίσιο, η Τουρκία προβάλλει την ανάγκη εφαρμογής της ρήτρας περί «ειδικών περιστάσεων» του άρθρου 15, υποστηρίζοντας ότι ακόμη και στην πρώτη θαλάσσια ζώνη, δηλαδή την αιγιαλίτιδα ζώνη, ο κανόνας της μέσης γραμμής ή της ίσης απόστασης δεν εφαρμόζεται αυτομάτως, αλλά ότι και η αιγιαλίτιδα ζώνη πρέπει να καθοριστεί κατόπιν συμφωνίας.

Παρατηρείται, ωστόσο, το εξής οξύμωρο: η Τουρκία επικαλείται διατάξεις του Δικαίου της Θάλασσας για τον καθορισμό των χωρικών υδάτων, παρότι δεν έχει κυρώσει την UNCLOS. Την ίδια στιγμή, η ερμηνεία που προβάλλει ως προς τις αντίστοιχες ρυθμίσεις της Τρίτης Διάσκεψης για το Δίκαιο της Θάλασσας έχει ήδη εν μέρει ενσωματωθεί στην εσωτερική της έννομη τάξη, ιδίως στον νόμο 2674/1982 περί τουρκικών χωρικών υδάτων. Υπό το πρίσμα αυτό, οι πρόσφατες διαρροές περί επικείμενης ψήφισης ενός νόμου για τη «Γαλάζια Πατρίδα» δεν συνιστούν κατ’ ανάγκην καινοφανείς ρυθμίσεις για τις θαλάσσιες ζώνες, αλλά μάλλον συμπληρώνουν, συστηματοποιούν και διευρύνουν το ήδη υφιστάμενο εσωτερικό νομικό πλαίσιο της Άγκυρας. Καινοφανείς, ωστόσο, θα ήταν μόνον οι διατάξεις που αφορούν στην εδαφική κυριαρχία στο Αιγαίο, εφόσον πράγματι περιληφθούν στο υπό εξέταση νομοσχέδιο.

Υπό αυτό το πρίσμα, αποκτά σημασία και ένα ακόμη στοιχείο: αν οι τουρκικές νομικές θέσεις ήταν πράγματι τόσο ισχυρές ώστε να αποκλείουν αυτοτελώς την ελληνική επέκταση στα 12 ν.μ. στο Αιγαίο, δύσκολα θα εξηγούνταν γιατί η Άγκυρα αισθάνθηκε την ανάγκη να προβάλλει ήδη από τον Απρίλιο του 1976, στις επαφές της με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Henry Kissinger, τη λογική του casus belli.

Ερώτηση 3

Αφού το ζήτημα παρουσιάζεται πρωτίστως ως νομικό, γιατί η Ελλάδα δεν επιδιώκει συμφωνία με την Τουρκία για την παραπομπή του καθορισμού της χωρικής θάλασσας στο Αιγαίο σε διεθνή διαιτησία;

Απάντηση

Πάγια θέση της σημερινής κυβέρνησης είναι ότι το δικαίωμα επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης στο Αιγαίο στα 12 ν.μ. συνιστά μονομερές δικαίωμα που απορρέει από το διεθνές δίκαιο, το οποίο η Ελλάδα ουδέποτε έχει απεμπολήσει και διατηρεί τη δυνατότητα να ασκήσει, κατά την κρίση της, «σε οποιονδήποτε χρόνο», χωρίς η Αθήνα να θεωρεί ότι το ζήτημα αυτό προσφέρεται προς συζήτηση με την Τουρκία.

Στην πραγματικότητα, όμως, το ζήτημα έχει αποκτήσει έντονη πολιτική διάσταση ήδη από τον Ιούνιο του 1974, όταν το καθεστώς Ιωαννίδη είχε ουσιαστικά προαναγγείλει την επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ν.μ., αλλά τελικώς υπαναχώρησε υπό το βάρος διπλωματικών πιέσεων. Στο ίδιο πλαίσιο, μετά την υπογραφή του Πρακτικού της Βέρνης, τον Νοέμβριο του 1976, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής διαπραγματευόταν με την Τουρκία τον διαμερισμό της υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου, με δεδομένο ότι η αιγιαλίτιδα ζώνη θα παρέμενε στα 6 ν.μ.

«Σας διαβεβαίωσα για τις προθέσεις μας σχετικά με τα χωρικά ύδατα. Δεν έχουμε τέτοια πρόθεση, εάν εν τω μεταξύ διευθετηθούν οι διαφορές μας σε άλλα προβλήματα. Δεν σκεφτήκαμε καν να χρησιμοποιήσουμε αυτό το επιχείρημα ως απειλή εναντίον της Τουρκίας, πράγμα που θα μπορούσαμε να κάνουμε». (Κωνσταντίνος Καραμανλής, Αρχείο, γεγονότα και κείμενα, τ. 10, σ. 141).

Είναι, επίσης, γνωστό ότι κατά το παρελθόν άλλες ελληνικές κυβερνήσεις είχαν εντάξει, άμεσα ή έμμεσα, το ζήτημα των χωρικών υδάτων στην ατζέντα των ελληνοτουρκικών, αντιμετωπίζοντάς το ως πτυχή της ευρύτερης διμερούς διένεξης. Στην ίδια κατεύθυνση, αμερικανικά διπλωματικά έγγραφα υποδηλώνουν ότι ακόμη και το State Department, το 2009, φαινόταν να αποδέχεται πως το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης στο Αιγαίο αποτελούσε στοιχείο της ελληνοτουρκικής διαφοράς.

Κατά την περίοδο 1974–1976, όταν το ζήτημα της επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. εξετάστηκε σοβαρά, χωρίς όμως τελικώς να προωθηθεί από την Αθήνα, δυνάμεις όπως οι ΗΠΑ, η ΕΣΣΔ και η Δυτική Γερμανία, αλλά και η γειτονική Βουλγαρία, εξέφρασαν, κατά περίπτωση, απειλές, επιφυλάξεις ή αντιρρήσεις.

Υπό αυτή την έννοια, μπορεί να υποστηριχθεί ότι και σήμερα οι Δυνάμεις ευνοούν, σε γενικές γραμμές, τη διατήρηση του ισχύοντος status quo στο Αιγαίο, όπου σημαντικό μέρος του θαλάσσιου χώρου (περίπου το μισό) εξακολουθεί να παραμένει ανοιχτή θάλασσα. Στο πλαίσιο αυτό, δεν φαίνεται να διαθέτουν ιδιαίτερο κίνητρο για να στηρίξουν μια ελληνική πρωτοβουλία που θα οδηγούσε σε ουσιαστική επέκταση του ελληνικού ελέγχου στο μεγαλύτερο μέρος του Αιγαίου. Πάνω απ’ όλα, όμως, δεν επιθυμούν να οδηγηθούν σε ευθεία αντιπαράθεση με την Τουρκία, η οποία παραμένει ο σταθερότερος και επίμονος αντιρρησίας ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα.

Υπό τις συνθήκες αυτές, μια νέα ελληνοτουρκική κρίση είναι πιθανό να συνοδευθεί από ανανεωμένες πιέσεις προς την Ελλάδα για διμερείς συνομιλίες με την Άγκυρα, επί μιας ευρύτερης ατζέντας από ό,τι στο παρελθόν.

*Ο Δημήτριος-Μερκούριος Κόντης είναι υποψήφιος διδάκτορας διπλωματικής ιστορίας της Νομικής Σχολής του Α.Π.Θ.