The Conversation — Ευρωπαϊκή έκδοση | 15 Οκτωβρίου 2026
Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει καταρρακώσει τη διεθνή φήμη της Ρωσίας. Έρευνα σε 137 χώρες, η οποία πραγματοποιήθηκε λίγο μετά την εισβολή του 2022, διαπίστωσε ότι το 57% των ερωτηθέντων αποδοκίμαζε τη ρωσική ηγεσία, έναντι 38% έναν χρόνο νωρίτερα. Η σύγκρουση φαίνεται επίσης να επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο οι απλοί Ρώσοι βλέπουν την πατρίδα τους.
Στο πλαίσιο της έρευνάς της, η Μαρίνα Γιουσούποβα-Ράιντερ πήρε συνεντεύξεις από την ίδια ομάδα Ρώσων ανδρών με διαφορά δέκα ετών: αρχικά το 2013 και ξανά το 2023. Διαπίστωσε μια εντυπωσιακή αλλαγή στη στάση τους απέναντι στη Ρωσία κατά την περίοδο αυτή, με πολλούς να μιλούν για την ντροπή που αισθάνονταν πλέον επειδή συνδέονταν με την πατρίδα τους.
Οι τρόποι με τους οποίους διαχειρίζονταν το «γεωπολιτικό στίγμα» της Ρωσίας διέφεραν. Ένα πράγμα, όμως, ήταν σαφές: η ρωσική τους ταυτότητα είχε γίνει κάτι που οι περισσότεροι αισθάνονταν ότι έπρεπε να εξηγήσουν, να υπερασπιστούν, να αποστασιοποιηθούν από αυτό ή να επανεξετάσουν.
Πώς το «γεωπολιτικό στίγμα» της Ρωσίας του Πούτιν επηρεάζει τους απλούς Ρώσους
Δημοσιεύθηκε: 13 Οκτωβρίου 2026, 16:15 CEST
Το διεθνές κύρος της Ρωσίας κατέρρευσε μέσα σε λίγες εβδομάδες από την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής της στην Ουκρανία. Ένα κύμα κυρώσεων έπληξε ρωσικές τράπεζες, επιχειρήσεις και πολιτικές ελίτ, ενώ οι δυτικές εταιρείες αποχώρησαν μαζικά από τη χώρα. Για όσους ζούσαν στη Ρωσία, όμως, ήταν οι απτές αλλαγές στην καθημερινότητα που έκαναν αισθητή αυτή τη νέα πραγματικότητα.
Δυτικά προϊόντα εξαφανίστηκαν από τα ράφια των σούπερ μάρκετ, οι απευθείας πτήσεις προς την Ευρώπη σταμάτησαν και η έκδοση βίζας για ταξίδια στο εξωτερικό έγινε δυσκολότερη. Παράλληλα, Ρώσοι αθλητές, καλλιτέχνες και επιστήμονες αποκλείστηκαν από διεθνείς διοργανώσεις, πολιτιστικές εκδηλώσεις και ακαδημαϊκές συναντήσεις.
Για τους Ρώσους που ζούσαν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η αλλαγή ήταν συχνά λιγότερο εμφανής. Ερωτήσεις για την εθνικότητά τους σε αιτήσεις εργασίας, αρνητική κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης και περιστασιακά σχόλια για τη Ρωσία ενίσχυαν την αίσθηση ότι η ρωσική καταγωγή συνεπαγόταν πλέον ένα στίγμα. Η μεταβολή της διεθνούς φήμης της Ρωσίας είχε ξαφνικά αποκτήσει προσωπική διάσταση.
Έχω παρατηρήσει αυτή τη μεταμόρφωση στη δική μου έρευνα για τις μορφές ανδρισμού στη ρωσική κοινωνία, στο πλαίσιο της οποίας πήρα συνεντεύξεις από Ρώσους άνδρες που ζούσαν στη Ρωσία και στο εξωτερικό. Όταν συνομίλησα για πρώτη φορά με τους 40 συμμετέχοντες, το 2013–2014, οι περισσότεροι έβλεπαν θετικά τη Ρωσία και είχαν μια σχετικά σταθερή αίσθηση εθνικής ταυτότητας.
Όταν επανήλθα για να πάρω συνεντεύξεις από 27 από αυτούς, μεταξύ 2022 και 2023, η εικόνα είχε αλλάξει δραματικά. Μόνο δύο εξακολουθούσαν να περιγράφουν τη Ρωσία με ανεπιφύλακτα θετικούς όρους.
Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν παρακολουθεί στρατιωτικές ασκήσεις στο Τσελιάμπινσκ της Ρωσίας, στις 2 Οκτωβρίου. Φωτογραφία: Alexander Kazakov / Sputnik / Kremlin Pool.
Μία από τις ερωτήσεις που έθεσα στον δεύτερο γύρο συνεντεύξεων ήταν: «Πώς θα προσδιορίζατε τον ρόλο της Ρωσίας στον κόσμο σήμερα;» Οι απαντήσεις ήταν εντυπωσιακές.
Οι συμμετέχοντες περιέγραψαν τη Ρωσία ως «απλώς ένα πιόνι σε ένα μεγάλο παιχνίδι», «έναν νταή με πυρηνικό ρόπαλο» και «μια χώρα-παρία, όπως η Βόρεια Κορέα». Ένας μάλιστα την παρομοίασε με τον Βόλντεμορτ, τον βασικό κακό της σειράς βιβλίων Χάρι Πότερ.
Δύο άλλοι τη χαρακτήρισαν «καθυστερημένη, προβληματική, άρρωστη χώρα» και «κράτος που χρησιμοποιεί τη βία για να το αγαπήσουν». Ακόμη και όσοι υποστήριζαν το καθεστώς του Βλαντίμιρ Πούτιν και τον πόλεμο παραδέχονταν ότι η διεθνής θέση της Ρωσίας είχε επιδεινωθεί σημαντικά μετά την εισβολή πλήρους κλίμακας.
Η ένταση του στίγματος —και, σε ορισμένες περιπτώσεις, της ντροπής που συνδεόταν με τη ρωσική ταυτότητα— ήταν αισθητή. Σε όλες τις συνεντεύξεις διαφαινόταν ότι το να είναι κανείς Ρώσος είχε γίνει κάτι που πολλοί αισθάνονταν ότι έπρεπε να εξηγήσουν, να υπερασπιστούν, να επανεξετάσουν ή από το οποίο να αποστασιοποιηθούν.
Η διαχείριση του στίγματος
Ο τρόπος με τον οποίο οι συνομιλητές μου διαχειρίζονταν το γεωπολιτικό στίγμα συνδεόταν στενά με αντιλήψεις για τον ανδρισμό, την ισχύ και τον ανταγωνισμό μεταξύ των παγκόσμιων δυνάμεων.
Ο Ντμίτρι*, ένας Ρώσος που ζούσε στο Ηνωμένο Βασίλειο, είπε: «Μιλάω λιγότερο πλέον για το ότι είμαι Ρώσος». Κατηγορούσε τις «ανίκανες» ρωσικές αρχές για τον πόλεμο και εξέφραζε συμπάθεια για τους Ουκρανούς, αλλά εξακολουθούσε να επιθυμεί τη νίκη της Ρωσίας.
«Η Ρωσία πρέπει να νικήσει», είπε, επειδή μια νίκη θα ωφελούσε τους ρωσόφωνους σε ολόκληρο τον κόσμο. «Οι νικητές δεν κρίνονται — ο νικητής γράφει την ιστορία, όπως ξέρουμε». Φοβόταν ότι μια ρωσική ήττα θα μετέτρεπε τους Ρώσους σε «απόκληρους» και υποστήριζε ότι η Ρωσία θα έπρεπε να μπορεί να «ενταχθεί στις τάξεις των κορυφαίων παγκόσμιων δυνάμεων, όπως οι ΗΠΑ και η Βρετανία».
Ο Ντμίτρι αποστασιοποιούνταν από το ρωσικό κράτος, ενώ ταυτόχρονα ήλπιζε ότι το κύρος της Ρωσίας —και μαζί του το κύρος των Ρώσων— θα αποκαθιστόταν μέσω της νίκης. Η απάντησή του στηριζόταν σε μια αντίληψη της διεθνούς ισχύος με επίκεντρο τη δύναμη, τη νίκη και την ικανότητα επιβολής του σεβασμού.
Ο Πιοτρ, που ζούσε στη Ρωσία, διαχειριζόταν το στίγμα διαφορετικά. «Δεν είμαι πολιτικός επιστήμονας ούτε στρατιωτικός εμπειρογνώμονας», είπε, προσθέτοντας: «Δεν έχω στο γραφείο μου σχέδια επιθετικών στρατιωτικών επιχειρήσεων, δεν ξέρω τι πραγματικά συμβαίνει εκεί. Ίσως είμαστε θύματα προπαγάνδας». Δηλώνοντας ότι δεν είχε δυνατότητα επιρροής στις εξελίξεις, μπορούσε να αποστασιοποιείται από τις αποφάσεις του ρωσικού κράτους.
Ωστόσο, αυτή η αποστασιοποίηση τον έφερνε επίσης σε δύσκολη θέση ως προς την εικόνα που είχε για τον εαυτό του ως άνδρα. Πρόσθεσε: «Παραμένω άνδρας. Παραμένω πατέρας, υπερασπιστής της οικογένειάς μου». Για τον Πιοτρ, ο ανδρισμός προσέφερε έναν τρόπο διαχείρισης αυτής της άβολης θέσης. Μπορούσε να λέει ότι δεν κατανοούσε τον πόλεμο και δεν ήταν υπεύθυνος γι’ αυτόν, διατηρώντας παράλληλα την ταυτότητα του άνδρα που προστατεύει την οικογένειά του.
Ο Πάβελ, ο οποίος διέμενε προσωρινά σε μια μεσογειακή χώρα όταν του πήρα συνέντευξη, ακολούθησε έναν άλλο δρόμο. Αντιτασσόταν στον πόλεμο και επέκρινε την αυτοκρατορική βία της Ρωσίας. Τον απασχολούσε ιδιαίτερα αυτό που θεωρούσε άρνηση της Ρωσίας να αναγνωρίσει τα εγκλήματα του αυτοκρατορικού παρελθόντος της. Την αντιπαρέβαλλε με τους «μεγάλους», όπως η Γερμανία και η Ιαπωνία, οι οποίες, όπως υποστήριζε, είχαν ήδη «μετανοήσει» για το δικό τους αυτοκρατορικό παρελθόν.
Ο Πάβελ απέρριπτε τον ρωσικό ιμπεριαλισμό. Ταυτόχρονα, όμως, συνέκρινε τη Ρωσία με άλλα ισχυρά κράτη, τα οποία θεωρούσε ότι είχαν γίνει πιο σύγχρονα και πολιτισμένα. Παρουσιάζοντας τη Ρωσία ως μια αυτοκρατορία που δεν είχε διδαχθεί από το παρελθόν της, μπορούσε να αποστασιοποιείται από το στίγμα της ρωσικής ταυτότητας και να ταυτίζεται με μια υποτιθέμενα πιο νομιμοποιημένη διεθνή τάξη.
Όπως έχουν υποστηρίξει στο έργο τους οι ερευνητές Ίμοτζεν Τάιλερ και Τομ Σλέιτερ, που εργάζονται στο Ηνωμένο Βασίλειο, το στίγμα δεν είναι απλώς μια ετικέτα που αποδίδεται σε όσους θεωρούνται αποκλίνοντες ή απαξιωμένοι. Είναι ένας μηχανισμός δημιουργίας και εδραίωσης κοινωνικών ιεραρχιών και άνισων σχέσεων εξουσίας.
Οι άνδρες από τους οποίους πήρα συνεντεύξεις δεν αποδέχονταν παθητικά το γεωπολιτικό στίγμα. Αποστασιοποιούνταν από αυτό, το αμφισβητούσαν ή προσπαθούσαν να το ξεπεράσουν. Στην προσπάθειά τους, όμως, συχνά κατέφευγαν στις ίδιες αντιλήψεις περί ισχύος, νίκης, ιεράρχησης των πολιτισμών και αναπόφευκτης βίας που αποτελούν τη βάση της αυτοκρατορικής και της ανδρικής κυριαρχίας.
Τα ονόματα των συμμετεχόντων έχουν αλλάξει για να διασφαλιστεί η ανωνυμία τους.
