Τέλος εποχής

Η μεγάλη ήττα των Ρεπουμπλικανών στις αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές δεν αποτελεί απλώς αποδοκιμασία του Ντόναλντ Τραμπ. Είναι ένα ακόμη σύμπτωμα της βαθύτερης κρίσης που διαπερνά τις δυτικές κοινωνίες: οικονομικής, πολιτικής, πολιτισμικής και, τελικά, υπαρξιακής. Ο κόσμος που γνωρίσαμε τις τελευταίες δεκαετίες αλλάζει, χωρίς να έχει ακόμη διαμορφωθεί εκείνος που θα τον διαδεχθεί.

Οι Δημοκρατικοί ανέκτησαν τον έλεγχο και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου. Ο Τραμπ παραμένει πρόεδρος, αλλά από τον Ιανουάριο θα αντιμετωπίζει ισχυρότερους θεσμικούς περιορισμούς. Το εκλογικό μήνυμα είναι σαφές ως προς τη δυσαρέσκεια για την ακρίβεια, τον πόλεμο με το Ιράν και τη διακυβέρνησή του. Δεν είναι, όμως, εξίσου σαφές ως προς τις λύσεις.

Η ήττα του τραμπισμού ως κυβερνητικής πρακτικής δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκαν οι κοινωνικές αιτίες που τον γέννησαν. Η ανασφάλεια, η διεύρυνση των ανισοτήτων, η αποξένωση από τις πολιτικές ελίτ και η αναζήτηση ταυτότητας παραμένουν. Αν οι Δημοκρατικοί εκλάβουν τη νίκη τους ως εντολή επιστροφής στην παλαιά πολιτική τους ατζέντα, ενδέχεται να απογοητευθούν γρήγορα.

01 Από την παγκοσμιοποίηση στη γεωοικονομία

Για περισσότερο από τρεις δεκαετίες κυριάρχησε η πεποίθηση ότι η ελεύθερη κυκλοφορία κεφαλαίων, εμπορευμάτων και τεχνολογίας θα εξασφάλιζε διαρκή ευημερία. Η παγκοσμιοποίηση αύξησε πράγματι τον παγκόσμιο πλούτο, αλλά τα οφέλη της κατανεμήθηκαν άνισα. Ολόκληρες βιομηχανικές περιοχές και μεγάλα κοινωνικά στρώματα έχασαν την οικονομική τους ασφάλεια, μαζί με την αίσθηση ότι μπορούν να επηρεάζουν τις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή τους.

Σήμερα τελειώνει η εποχή κατά την οποία η οικονομική αλληλεξάρτηση θεωρούνταν αυτομάτως εγγύηση ειρήνης και ευημερίας. Δασμοί, τεχνολογικός ανταγωνισμός, ενεργειακές κρίσεις και αναδιάρθρωση των αλυσίδων εφοδιασμού σηματοδοτούν τη μετάβαση από την παγκοσμιοποίηση που γνωρίσαμε στη γεωοικονομία. Το εθνικό κράτος επανέρχεται ως ρυθμιστής, υπερασπιστής στρατηγικών παραγωγικών δραστηριοτήτων και εγγυητής κοινωνικής συνοχής. Όχι για να επιβάλει την απομόνωση, αλλά γιατί η αγορά δεν μπορεί να υποκαθιστά την πολιτική.

02 Τεχνολογία, εργασία και εξουσία

Μέσα σε αυτή την αναταραχή αναδύεται ένας παράγοντας με ενδεχομένως ακόμη μεγαλύτερες ιστορικές συνέπειες: η τεχνητή νοημοσύνη.

Ο Μαρξ είχε επισημάνει ότι η ανάπτυξη νέων παραγωγικών δυνάμεων μεταβάλλει τις παραγωγικές σχέσεις. Χωρίς να υιοθετούμε μια μηχανιστική ερμηνεία της ιστορίας, δύσκολα μπορούμε να αγνοήσουμε τη σημασία αυτής της παρατήρησης. Η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση και η συγκέντρωση της υπολογιστικής ισχύος μεταβάλλουν την εργασία, την εκπαίδευση, την παραγωγή και τη διανομή του πλούτου.

Ποιος θα ελέγχει αυτές τις τεχνολογίες; Ποιος θα καρπώνεται τα οφέλη της παραγωγικότητας; Ποιος θα αναλαμβάνει το ενεργειακό και κοινωνικό κόστος;

Στις αμερικανικές εκλογές, οι αντιδράσεις απέναντι στην ανεξέλεγκτη κατασκευή κέντρων δεδομένων έδειξαν ότι οι πολίτες διεκδικούν λόγο για την κατανάλωση ενέργειας και νερού, το περιβάλλον και τους δημόσιους πόρους. Η επόμενη μεγάλη πολιτική αντιπαράθεση θα υπερβαίνει το παραδοσιακό δίπολο Αριστεράς–Δεξιάς και θα αφορά τη σχέση ανάμεσα στη συγκεντρωμένη τεχνολογική ισχύ και στον κοινωνικό έλεγχο.

03 Κοινωνίες σε αμφισβήτηση

Οι εξελίξεις στην Αμερική δεν είναι μεμονωμένες. Στη Γαλλία, μαθητικές και φοιτητικές κινητοποιήσεις συνδέθηκαν με διαμαρτυρίες για το κόστος ζωής και τις δημόσιες υπηρεσίες. Στη Γερμανία και στην Πορτογαλία εκδηλώθηκαν αντιδράσεις για την εκπαίδευση και τη στέγαση. Στη Σερβία, το φοιτητικό κίνημα κατά της διαφθοράς ανέδειξε τη δύναμη της κοινωνικής κινητοποίησης.

Στην Πολωνία, η οξύτατη αντιπαράθεση γύρω από τη δικαστική εξουσία, με κυβερνητικές ενέργειες που καταγγέλλονται ως πραξικοπηματικές, θέτει το ερώτημα του πώς διασφαλίζεται το κράτος δικαίου όταν η εκτελεστική εξουσία επιδιώκει να ελέγξει τη Δικαιοσύνη;

Οι ευρωπαϊκές κινητοποιήσεις δεν συγκροτούν ένα ενιαίο επαναστατικό κίνημα. Τα αιτήματα και οι συνθήκες διαφέρουν. Κοινό υπόβαθρο, όμως, είναι η δυσπιστία απέναντι σε ηγεσίες που αδυνατούν να εγγυηθούν οικονομική ασφάλεια, θεσμική αξιοπιστία και πειστική προοπτική. Η διαφθορά λειτουργεί ως καταλύτης αυτής της δυσπιστίας, διαβρώνοντας τη σχέση κοινωνίας και πολιτικής εξουσίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν εξαιρείται από την κριτική. Η πολιτική της ηγεσία εμφανίζεται ανεπαρκής να διαμορφώσει μια κοινή στρατηγική που να εμπνέει τους πολίτες.

Η σύγκριση με τον Μάη του 1968 έχει ενδιαφέρον, αλλά και όρια. Τότε αμφισβητήθηκαν οι αυταρχικές κοινωνικές δομές και τα κυρίαρχα πολιτισμικά πρότυπα. Σήμερα στο επίκεντρο βρίσκονται η οικονομική ανασφάλεια, η αντιπροσώπευση, η διαφθορά και ο έλεγχος της τεχνολογικής αλλαγής. Εκείνο που συνδέει τις δύο περιόδους είναι η αίσθηση ότι οι υπάρχοντες θεσμοί δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες μιας κοινωνίας που μεταβάλλεται.

04 Πόλεμοι και ανασφάλεια

Τη διεθνή αβεβαιότητα εντείνουν οι πόλεμοι. Ο τερματισμός της σύγκρουσης με το Ιράν θα μπορούσε να συμβάλει στη σταθερότητα της Μέσης Ανατολής και στην αποκλιμάκωση των ενεργειακών πιέσεων. Μια συνεκτική διπλωματική προσπάθεια για το Παλαιστινιακό και την Ουκρανία είναι εξίσου αναγκαία, με σεβασμό στην ασφάλεια, στα δικαιώματα των λαών και στο διεθνές δίκαιο. Η ειρήνη δεν εξασφαλίζει αυτομάτως ευημερία. Χωρίς αυτήν, όμως, οι κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις πολλαπλασιάζονται.

05 Η ελληνική διάσταση

Η Ελλάδα αντιμετωπίζει, επιπλέον, βαθύ πρόβλημα θεσμικής εμπιστοσύνης. Το πελατειακό κράτος, η διαφθορά και η έλλειψη λογοδοσίας δεν αντιμετωπίζονται με επικοινωνιακές διακηρύξεις. Ούτε μπορούμε να θεωρούμε κοινωνική σταθερότητα την απουσία μαζικών διαδηλώσεων. Η συσσωρευμένη δυσαρέσκεια μπορεί να εκδηλωθεί με διαφορετικούς τρόπους.

Η Θεσσαλονίκη συμπυκνώνει τις αντιφάσεις αυτής της μετάβασης. Διαθέτει πανεπιστήμια, ανθρώπινο δυναμικό και στρατηγική θέση στα Βαλκάνια και την Ευρώπη, αλλά εξακολουθεί να αναζητά παραγωγικό ρόλο αντάξιο των δυνατοτήτων της. Το κρίσιμο δεν είναι μόνο να προσελκύσει επενδύσεις, αλλά να εξασφαλίσει ότι θα δημιουργήσουν ποιοτικές θέσεις εργασίας και θα συγκρατήσουν τους νέους επιστήμονες.

06 Η μετάβαση και το διακύβευμα

Δεν γνωρίζουμε αν οι κοινωνικές κινητοποιήσεις θα οδηγήσουν σε μεγάλες ανατροπές ή σταδιακές μεταρρυθμίσεις. Ούτε οι πόλεμοι και οι επαναστάσεις αποτελούν αναπόφευκτη συνέπεια της τεχνολογικής αλλαγής. Εκείνο που διακρίνεται, στην Αμερική και στην Ευρώπη, είναι η εξασθένηση ενός παλαιού πολιτικού και οικονομικού υποδείγματος, χωρίς να έχει εμφανιστεί σταθερή εναλλακτική.

Το μεγάλο ερώτημα της εποχής δεν είναι μόνο ποιος θα κυβερνά, αλλά ποιος θα ελέγχει την οικονομική και τεχνολογική ισχύ, πώς θα κατανέμεται ο παραγόμενος πλούτος και τι περιεχόμενο θα έχει η δημοκρατική συμμετοχή.

Από την Ουάσινγκτον και το Παρίσι μέχρι το Βελιγράδι και τη Θεσσαλονίκη, οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν διαφορετικές εκφράσεις του ίδιου ιστορικού προβλήματος.

Το παλαιό υπόδειγμα χάνει τη βεβαιότητά του. Το νέο δεν έχει ακόμη γεννηθεί. Σε αυτή τη μετέωρη περίοδο θα κριθεί αν η μετάβαση θα γίνει με δημοκρατική ανασυγκρότηση και κοινωνική δικαιοσύνη ή με βαθύτερες ανισότητες, συγκρούσεις και νέες μορφές συγκέντρωσης εξουσίας.

Το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Βρίσκεται στα χέρια των κοινωνιών που διεκδικούν να αποφασίζουν οι ίδιες για την πορεία τους. Και όσες βγήκαν ήδη στους δρόμους δύσκολα θα επιστρέψουν στην προηγούμενη κατάσταση χωρίς ουσιαστικές αλλαγές.