Πώς έβλεπαν την Ελλάδα οι Αμερικανοί διπλωμάτες

Τι έλεγαν οι Αμερικανοί διπλωμάτες για την Ελλάδα όταν δεν απευθύνονταν στον ελληνικό λαό μέσω επίσημων ανακοινώσεων; Πώς περιέγραφαν τους πολιτικούς της, τους θεσμούς της και τη σχέση της με την Ουάσιγκτον; Ποια σημασία απέδιδαν στη Θεσσαλονίκη, που βρισκόταν στην πρώτη γραμμή του Ψυχρού Πολέμου;

Στα ερωτήματα αυτά δίνει πολύτιμο υλικό και το βιβλίο «Μακριά κι αγαπημένοι: 80 χρόνια αμερικανικής διπλωματίας στην Ελλάδα, 1940–2020 — Με τα λόγια των ίδιων των Αμερικανών διπλωματών», που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2023 από το Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σε επιμέλεια του πρώην Αμερικανού διπλωμάτη Richard L. Jackson και μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα. Ο τόμος συγκεντρώνει προσωπικές μαρτυρίες και αναμνήσεις διπλωματών που υπηρέτησαν στην Ελλάδα σε διαφορετικές εποχές, από τον πόλεμο έως τη σύγχρονη περίοδο. Η σημασία του βρίσκεται στο ότι επιτρέπει να δούμε τις ελληνοαμερικανικές σχέσεις όχι μόνο μέσα από τις επίσημες κυβερνητικές τοποθετήσεις, αλλά και μέσα από τις αφηγήσεις ανθρώπων που συμμετείχαν στις διπλωματικές εξελίξεις.

Το βιβλίο του Jackson προσφέρει ένα οργανωμένο, επιμελημένο σύνολο τέτοιων μαρτυριών. Για την παρούσα δημοσιογραφική έρευνα, όμως, χρησιμοποιούμε απευθείας τις αγγλόφωνες πρωτογενείς συνεντεύξεις της αμερικανικής Association for Diplomatic Studies and Training (ADST): την ανθολογία Greece — Country Reader, 622 σελίδων, και ορισμένες εκτενέστερες συνεντεύξεις του ίδιου αρχείου. Το παλαιότερο Country Reader δεν ταυτίζεται με το βιβλίο του Jackson ούτε καλύπτει αυτοτελώς όλη την περίοδο έως το 2020. Κάθε προφορική μαρτυρία αποτελεί αναδρομική προσωπική εκτίμηση, που μπορεί να περιέχει επιλεκτική μνήμη, διαφορετικές οπτικές ή ανακρίβειες· χρειάζεται συνεπώς κριτική ανάγνωση.

1. Πώς έβλεπαν οι Αμερικανοί διπλωμάτες την Ελλάδα

Στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες η Ελλάδα αντιμετωπιζόταν από την Ουάσιγκτον πρωτίστως ως χώρα μεγάλης στρατηγικής σημασίας. Ο Εμφύλιος Πόλεμος, η παρουσία κομμουνιστικών καθεστώτων στα βόρεια σύνορά της, η θέση της στην Ανατολική Μεσόγειο και αργότερα η ένταξή της στο ΝΑΤΟ διαμόρφωσαν το πλαίσιο της αμερικανικής πολιτικής.

Ο διπλωμάτης Norbert Anschutz, που ασχολήθηκε με τις ελληνικές υποθέσεις από τα μέσα της δεκαετίας του 1940, περιγράφει ως βασικό αμερικανικό στόχο την ανάσχεση της σοβιετικής επιρροής. Στην αφήγησή του, η ελληνική πολιτική κρίση συνδεόταν άμεσα με τις εξελίξεις στη Βουλγαρία, στη Γιουγκοσλαβία και στην Αλβανία. Η Ελλάδα δεν αντιμετωπιζόταν μόνο με βάση τις εσωτερικές της ανάγκες· αποτελούσε τμήμα μιας ευρύτερης γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.

Αυτή η στρατηγική οπτική διαπερνούσε και τις αμερικανικές εκτιμήσεις για τα ελληνικά κόμματα. Ο Dan Zachary, που υπηρέτησε στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, θυμάται ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1960 η αμερικανική διπλωματική παρουσία έβλεπε θετικά τη διατήρηση της συντηρητικής παράταξης στην εξουσία. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής θεωρούνταν αξιόπιστος συνομιλητής, ικανός να εξασφαλίσει κυβερνητική σταθερότητα.

Αντίστοιχα, ο Herbert Daniel Brewster αναφέρει ότι ο Αμερικανός πρέσβης Ellis Briggs επιθυμούσε την εκλογική επικράτηση του Καραμανλή το 1961. Κατά τη δική του ανάμνηση, η δημόσια εκδήλωση αυτής της προτίμησης δημιούργησε προβλήματα στη σχέση της πρεσβείας με την ελληνική αντιπολίτευση.

Η αμερικανική στήριξη της δημοκρατικής Ελλάδας συνυπήρχε με την αξιολόγηση των ελληνικών πολιτικών δυνάμεων υπό το πρίσμα της σταθερότητας και του δυτικού προσανατολισμού. Δεν είχαν ωστόσο όλοι οι διπλωμάτες τις ίδιες αντιλήψεις. Οι συνεντεύξεις καταγράφουν προσωπικές διαφωνίες, ακόμη και συγκρούσεις ανάμεσα σε στελέχη της ίδιας αμερικανικής αποστολής.

Ενδιαφέρουσα είναι και η εικόνα του ελληνικού λαού. Οι περιγραφές συνδυάζουν θαυμασμό για τη φιλοξενία, τη ζωντάνια και την προσωπική επικοινωνία με στερεότυπα για τον πολιτικό χαρακτήρα των Ελλήνων.

Ο John Owens, που υπηρέτησε στη Θεσσαλονίκη και αργότερα στην Αθήνα, περιγράφει την Ελλάδα των αρχών της δεκαετίας του 1960 ως κοινωνία που αναπτυσσόταν οικονομικά, αλλά παρέμενε πολιτικά πολωμένη.

Ο Richard Jackson αναφέρεται στη σημασία των προσωπικών σχέσεων και θυμάται τη φιλοξενία στα χωριά του Χορτιάτη, όπου οι αναμνήσεις από την αμερικανική μεταπολεμική βοήθεια παρέμεναν ζωντανές. Αντίθετα, τα χρόνια της δικτατορίας γνώρισε έντονη εχθρότητα προς τις επιλογές της Ουάσιγκτον.

Οι Έλληνες μπορούσαν να αναγνωρίζουν την αμερικανική οικονομική βοήθεια και ταυτόχρονα να αμφισβητούν βαθύτατα την αμερικανική πολιτική. Η αντίφαση αυτή βρίσκεται στον πυρήνα των ελληνοαμερικανικών σχέσεων.

ΕΙΔΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ · ΒΟΡΕΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

2. Τι έλεγαν όσοι υπηρέτησαν στη Θεσσαλονίκη

Μια πόλη στην πρώτη γραμμή του Ψυχρού Πολέμου

Για την αμερικανική διπλωματία, η Θεσσαλονίκη δεν ήταν απλώς μια δεύτερη ελληνική πόλη. Ήταν το μεγαλύτερο αστικό κέντρο κοντά στη βαλκανική ζώνη αντιπαράθεσης Ανατολής και Δύσης. Το αμερικανικό προξενείο συγκέντρωνε πληροφορίες για τη Βόρεια Ελλάδα, τις εξελίξεις στα σύνορα, τις πολιτικές αντιδράσεις και τις κοινωνικές μεταβολές.

Archer K. Blood — Πρόξενος, 1947–1949

Ο Blood έζησε τη Θεσσαλονίκη στη διάρκεια του Εμφυλίου. Περιγράφει μια πόλη με περιορισμούς στην κυκλοφορία, που βρισκόταν κοντά σε επικίνδυνες στρατιωτικές περιοχές και είχε δεχθεί επιθέσεις από αντάρτικες δυνάμεις.

Θυμάται τη δολοφονία του Αμερικανού δημοσιογράφου Τζορτζ Πολκ το 1948, που απασχόλησε έντονα το προξενείο και την αμερικανική κοινή γνώμη. Εκφράζει επιφυλάξεις για την επίσημη ερμηνεία της υπόθεσης, χωρίς να δηλώνει προσωπική γνώση των δραστών. Η μαρτυρία του αποτυπώνει μια Θεσσαλονίκη στο επίκεντρο του Εμφυλίου και του διεθνούς ενδιαφέροντος.

ADST, Greece Country Reader, σελ. PDF 41–43.

Margaret V. Taylor — Υπηρεσία Πληροφοριών, 1951–1953

Η Taylor περιγράφει μια οργανωμένη προσπάθεια αμερικανικής δημόσιας διπλωματίας στη Βόρεια Ελλάδα. Κινητές κινηματογραφικές μονάδες περιόδευαν σε πόλεις και χωριά προβάλλοντας αμερικανικές ταινίες και ντοκιμαντέρ. Δημιουργούνταν αναγνωστήρια, προωθούνταν η διδασκαλία αγγλικών και καλλιεργούνταν σχέσεις με τοπικά μέσα ενημέρωσης.

Αναφέρεται επίσης στις επισκέψεις αμερικανικών πολεμικών πλοίων και στις εκδηλώσεις που έφερναν σε επαφή τα πληρώματα με τον τοπικό πληθυσμό. Η αμερικανική επιρροή δεν ασκούνταν μόνο μέσω κυβερνήσεων και στρατιωτικών συμφωνιών, αλλά και με πολιτιστικά μέσα.

ADST, Greece Country Reader, σελ. PDF 78–79.

Murat Williams — Γενικός πρόξενος, 1953–1954

Ο Williams περιγράφει τη Θεσσαλονίκη ως σημαντική θέση κοντά στα σύνορα του Ψυχρού Πολέμου. Θυμάται τις επισκέψεις του αμερικανικού στόλου, εγκαταστάσεις της Φωνής της Αμερικής και τη σημασία της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής.

Αναφέρεται επίσης στις διαδηλώσεις για την Κύπρο, όταν οι πολίτες ζητούσαν από τις Ηνωμένες Πολιτείες να επηρεάσουν τη βρετανική πολιτική. Σε μία περίπτωση, σύμφωνα με τον ίδιο, διαδηλωτές προκάλεσαν ζημιές σε εγκατάσταση της αμερικανικής υπηρεσίας πληροφόρησης.

ADST, Greece Country Reader, σελ. PDF 125–126.

John Owens — Πρόξενος, 1960–1962

Ο Owens ξεχωρίζει τη Βόρεια Ελλάδα από την υπόλοιπη χώρα, δίνοντας έμφαση στην παρουσία των προσφύγων, στις πολιτικές ιδιαιτερότητες της υπαίθρου και στη διακριτή πολιτική ζωή της Θεσσαλονίκης.

Παρατηρεί ότι, ενώ η πόλη είχε δήμαρχο που προερχόταν από τη φιλελεύθερη αντιπολίτευση, ο διορισμένος από την Αθήνα διοικητικός εκπρόσωπος της Βόρειας Ελλάδας εξέφραζε την κυβερνητική παράταξη. Η επισήμανση παρουσιάζει ενδιαφέρον και για τη σχέση της Θεσσαλονίκης με τον συγκεντρωτικό ελληνικό κρατικό μηχανισμό.

ADST, Greece Country Reader, σελ. PDF 150–152.

A. David Fritzlan — Γενικός πρόξενος, 1970–1971

Πρόκειται για μια από τις πιο αποκαλυπτικές μαρτυρίες σχετικά με τη σχέση Θεσσαλονίκης, αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα και Ουάσιγκτον.

Ο Fritzlan αναφέρει ότι, πριν αναλάβει τα καθήκοντά του, του είχαν επισημάνει πως οι πολιτικές αναφορές της Θεσσαλονίκης είχαν ιδιαίτερη αξία για το Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας κατέγραφε μαρτυρίες πολιτών που περιέγραφαν βασανιστήρια, διώξεις και καταστολή.

Σύμφωνα με τον ίδιο, ο Αμερικανός πρέσβης Henry Tasca δυσαρεστήθηκε με ορισμένες αναφορές και επιχείρησε να επιβάλει τη διαβίβασή τους μέσω της πρεσβείας. Ο Fritzlan αμφισβήτησε την απαίτηση, επικαλούμενος τους υπηρεσιακούς κανονισμούς.

Οι αναφορές από τη Θεσσαλονίκη μπορούσαν να προσφέρουν στην Ουάσιγκτον μια διαφορετική εικόνα από εκείνη που προωθούνταν μέσω της πρεσβείας στην Αθήνα.

ADST, Greece Country Reader, σελ. PDF 301–302.

Richard L. Jackson — Αναπληρωτής γενικός πρόξενος, 1972–1975

Ο Jackson περιγράφει μια σύνθετη κοινωνική πραγματικότητα στη Θεσσαλονίκη της δικτατορίας. Κατά την εκτίμησή του, ορισμένοι επαγγελματικοί κύκλοι δεν εξέφραζαν ανοιχτή αντίθεση προς το καθεστώς. Υπήρχαν όμως πολίτες που, όταν αποκτούσαν εμπιστοσύνη στον συνομιλητή τους, εξέφραζαν έντονη δυσαρέσκεια.

Θυμάται τις μεγάλες αντιμερικανικές διαδηλώσεις έξω από το προξενείο κατά την κυπριακή κρίση του 1974. Παράλληλα, κάνει μια διάκριση ανάμεσα στις κυβερνητικές επιλογές της Ουάσιγκτον και στον μακροχρόνιο ρόλο εκπαιδευτικών ιδρυμάτων όπως η Αμερικανική Γεωργική Σχολή και το Ανατόλια. Κατά την άποψή του, τέτοιοι θεσμοί δημιουργούσαν ανθεκτικότερες σχέσεις ανάμεσα στις κοινωνίες από τις μεταβαλλόμενες επιλογές κυβερνήσεων.

ADST, Greece Country Reader, σελ. PDF 357–359.

John Negroponte — Γενικός πρόξενος, 1975–1977

Η μαρτυρία του Νεγκροπόντε, που αργότερα ανέλαβε κορυφαίες θέσεις στην αμερικανική διπλωματία και στις υπηρεσίες πληροφοριών, είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.

Περιγράφει τη Θεσσαλονίκη ως σταθμό παρακολούθησης των πολιτικών εξελίξεων στη Βόρεια Ελλάδα, στη Γιουγκοσλαβία και στη Βουλγαρία. Αναφέρεται στη συγκέντρωση ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στον βορρά και ανακαλεί την παρουσία αμερικανικών τακτικών πυρηνικών όπλων στην Ελλάδα εκείνη την περίοδο, ορισμένες εγκαταστάσεις των οποίων είχε επισκεφθεί. Στο συγκεκριμένο απόσπασμα δεν προσδιορίζει ακριβείς τοποθεσίες.

Παράλληλα, αναγνωρίζει τη σημασία της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, του λιμανιού, της καπνοβιομηχανίας και της οικονομικής ζωής της περιοχής.

Για τον Νεγκροπόντε, η Θεσσαλονίκη συνδύαζε γεωπολιτική πληροφόρηση, στρατιωτική σημασία και περιφερειακή οικονομική δραστηριότητα.

ADST, πλήρης συνέντευξη John D. Negroponte, σελ. PDF 71–73.

Dan Zachary — Γενικός πρόξενος, 1977–1981

Ο Zachary είχε υπηρετήσει ξανά στη Θεσσαλονίκη τη δεκαετία του 1960. Στη συνέντευξή του αναφέρεται στην ανακάλυψη των βασιλικών τάφων της Βεργίνας από τον Μανόλη Ανδρόνικο και στο ενδιαφέρον που προκάλεσε η είδηση.

Η ανάμνηση συνδέει τη σύγχρονη γεωπολιτική θέση της Θεσσαλονίκης με την ιστορική σημασία της Μακεδονίας και με τις συζητήσεις για την ταυτότητα της περιοχής.

ADST, πλήρης συνέντευξη Dan Zachary, σελ. PDF 59–61.

Τι προκύπτει; Η Θεσσαλονίκη δεν αντιμετωπιζόταν από την αμερικανική διπλωματία ως απλό παράρτημα της Αθήνας. Ήταν ιδιαίτερο κέντρο πληροφόρησης, πολιτικής παρατήρησης, πολιτιστικής διπλωματίας και επικοινωνίας με τον βαλκανικό χώρο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι διέθετε αυτοτελή πολιτική εξουσία έναντι του ελληνικού κράτους. Δείχνει όμως ότι η γεωγραφική και γεωπολιτική της σημασία αναγνωριζόταν από μια μεγάλη δύναμη, ακόμη και όταν ο ελληνικός κρατικός σχεδιασμός δεν την αξιοποιούσε στον ίδιο βαθμό.

3. Η αμερικανική επιρροή: βοήθεια, παρεμβάσεις και στρατηγικές προτεραιότητες

Οι μαρτυρίες επιτρέπουν να εξετάσουμε την αμερικανική επιρροή πέρα από δύο απλουστευτικές ερμηνείες. Η πρώτη παρουσιάζει τις Ηνωμένες Πολιτείες αποκλειστικά ως δύναμη οικονομικής βοήθειας και προστασίας. Η δεύτερη θεωρεί ότι κάθε σημαντική ελληνική εξέλιξη υπαγορευόταν από την Ουάσιγκτον. Η ιστορία ήταν πιο σύνθετη.

Η αμερικανική βοήθεια και η οικονομική εξάρτηση

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, η Ελλάδα δέχθηκε εκτεταμένη αμερικανική οικονομική και στρατιωτική βοήθεια. Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ συνδέθηκαν με την ανοικοδόμηση, τη σταθεροποίηση της οικονομίας και τη στρατηγική ένταξη της χώρας στο δυτικό στρατόπεδο.

Η βοήθεια είχε πραγματική οικονομική σημασία, αλλά συνοδεύτηκε από ισχυρή αμερικανική παρουσία στη διαχείριση των οικονομικών προγραμμάτων. Ο James C. Warren Jr., που εργάστηκε στην αποστολή του Σχεδίου Μάρσαλ, περιγράφει παρεμβάσεις στην ελληνική οικονομική πολιτική, ιδιαίτερα στη σταθεροποίηση του νομίσματος. Αναφέρεται επίσης σε έντονες διαφωνίες ακόμη και ανάμεσα στην αμερικανική οικονομική αποστολή και στην πρεσβεία.

Ο Dan Zachary περιγράφει με μεγαλύτερη ευθύτητα το εύρος της αμερικανικής παρουσίας, αναφέροντας ότι Αμερικανοί υπηρεσιακοί παράγοντες εγκαθίσταντο σε ελληνικά υπουργεία και ασκούσαν εκτεταμένο έλεγχο στη διαχείριση αμερικανικών κονδυλίων.

Η αμερικανική οικονομική βοήθεια δεν ήταν μόνο χρηματοδότηση· αποτέλεσε και μέσο επιρροής στον τρόπο λειτουργίας του ελληνικού κράτους. Αυτό δεν αναιρεί τα αποτελέσματα της ανοικοδόμησης, αλλά αναδεικνύει την πολιτική διάσταση της οικονομικής εξάρτησης.

Οι πολιτικές παρεμβάσεις

Στις μαρτυρίες της δεκαετίας του 1960 διακρίνεται η αμερικανική προτίμηση για κυβερνήσεις που θεωρούνταν σταθερές και αξιόπιστες στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου.

Ο William Tapley Bennett Jr. αναφέρεται σε αμερικανικές προσπάθειες να αποτραπεί πολιτική συνεργασία με την Αριστερά. Ο Herbert Daniel Brewster περιγράφει την προτίμηση του πρέσβη Briggs για τον Καραμανλή στις εκλογές του 1961.

Τέτοιες καταθέσεις δείχνουν ότι η Ουάσιγκτον δεν περιοριζόταν πάντοτε στον ρόλο του ουδέτερου παρατηρητή. Πρέπει, ωστόσο, να διακρίνουμε την επιδίωξη επιρροής από την απόδειξη ότι μια συγκεκριμένη πολιτική εξέλιξη καθορίστηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι αναμνήσεις καταγράφουν αντιλήψεις και ενέργειες, όχι κατ’ ανάγκην την αποτελεσματικότητά τους.

Η δικτατορία και οι αντιφάσεις της αμερικανικής πολιτικής

Η περίοδος 1967–1974 αναδεικνύει ιδιαίτερα έντονες αντιφάσεις.

Ο Archer K. Blood περιγράφει την αμερικανική αποστολή ως διχασμένη. Κατά τη δική του εκτίμηση, στελέχη των υπηρεσιών πληροφοριών διατηρούσαν επαφές με πρόσωπα του καθεστώτος, ενώ μέλη της πολιτικής υπηρεσίας ήταν αντίθετα στη δικτατορία.

Ο Norbert Anschutz αναφέρεται στις παλαιότερες επαφές του Γεωργίου Παπαδόπουλου με αμερικανικούς μηχανισμούς πληροφοριών, διευκρινίζοντας όμως ότι δεν γνώριζε τι ακριβώς ήξερε η CIA πριν από το πραξικόπημα.

Οι μαρτυρούμενες σχέσεις στελεχών της δικτατορίας με αμερικανικές υπηρεσίες δεν ισοδυναμούν, από μόνες τους, με απόδειξη ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες σχεδίασαν το πραξικόπημα. Φωτίζουν, ωστόσο, ένα πλέγμα επαφών που επηρέαζε τις σχέσεις με το καθεστώς.

Η μαρτυρία του Fritzlan από τη Θεσσαλονίκη φωτίζει την άλλη πλευρά: την προσπάθεια ορισμένων διπλωματών να καταγράψουν παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις αντιθέσεις που προκαλούσαν οι αναφορές αυτές στο εσωτερικό της αμερικανικής αποστολής.

Το Κυπριακό και η κρίση εμπιστοσύνης

Το Κυπριακό αποτελεί πεδίο στο οποίο οι ελληνικές προσδοκίες συναντούσαν τις ευρύτερες αμερικανικές στρατηγικές προτεραιότητες. Από τις διαδηλώσεις της δεκαετίας του 1950 στη Θεσσαλονίκη μέχρι την κρίση του 1974, η Ουάσιγκτον αντιμετώπιζε τις ελληνοτουρκικές σχέσεις με κριτήριο και τη σταθερότητα της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ.

Μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974 ενισχύθηκαν στην Ελλάδα η δυσπιστία και η οργή απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι αναμνήσεις του Richard Jackson από τις διαδηλώσεις έξω από το αμερικανικό προξενείο Θεσσαλονίκης αποτυπώνουν αυτή τη μεταβολή.

Η αμερικανική στρατηγική επιδίωκε να αποφύγει τη ρήξη ανάμεσα σε δύο συμμάχους. Για πολλούς Έλληνες, όμως, η προτεραιότητα αυτή συγκρουόταν με τις προσδοκίες τους για την Κύπρο.

Η επιρροή δεν ήταν μόνο κυβερνητική

Η Αμερικανική Γεωργική Σχολή, το Ανατόλια, οι υποτροφίες και οι πολιτιστικές ανταλλαγές δημιουργούσαν σχέσεις που συχνά επιβίωναν από τις εκάστοτε πολιτικές κρίσεις.

Ο Richard Jackson διακρίνει τον μακροχρόνιο ρόλο αυτών των ιδρυμάτων από τις μεταβαλλόμενες και ενίοτε λανθασμένες κυβερνητικές αποφάσεις. Η διάκριση βοηθά να καταλάβουμε γιατί οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις διατηρήθηκαν ισχυρές παρά τις επανειλημμένες περιόδους αμφισβήτησης.

Το ουσιαστικό συμπέρασμα

Οι μαρτυρίες των Αμερικανών διπλωματών δεν επιτρέπουν μια εύκολη, μονοσήμαντη αποτίμηση των ελληνοαμερικανικών σχέσεων. Φανερώνουν την έκταση της βοήθειας, αλλά και τη σύνδεσή της με οικονομικούς μηχανισμούς ελέγχου. Καταγράφουν ενδιαφέρον για τη δημοκρατική σταθερότητα, αλλά και προτιμήσεις για συγκεκριμένες ελληνικές πολιτικές δυνάμεις. Φωτίζουν επαφές με τη δικτατορία, αλλά και διπλωμάτες που αντιτάχθηκαν στη στήριξή της.

Και αναδεικνύουν μια Θεσσαλονίκη με διακριτή σημασία για την αμερικανική διπλωματία, ως κέντρο πληροφοριών, επικοινωνίας και παρατήρησης των Βαλκανίων.

Το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι μόνο πόση επιρροή άσκησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα. Είναι και πόσο αποτελεσματικά το ελληνικό πολιτικό σύστημα μπόρεσε να διαμορφώσει τις δικές του προτεραιότητες μέσα σε μια σχέση άνισης ισχύος.

Οι αμερικανικές μαρτυρίες δεν αποτελούν τη μοναδική ιστορική αλήθεια. Αποτελούν, όμως, μια πολύτιμη πρωτογενή πηγή για τον τρόπο με τον οποίο μια μεγάλη δύναμη αντιλαμβανόταν και επιχειρούσε να επηρεάσει μια μικρότερη σύμμαχο χώρα.