του Θεόδωρου Ατματζίδη, Υποστρατήγου ε.α.
Εισαγωγή
Η πληροφορία υπήρξε διαχρονικά ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες ισχύος στις ανθρώπινες κοινωνίες. Από την αρχαιότητα μέχρι τη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, η δυνατότητα ελέγχου της πληροφόρησης αποτελούσε στρατηγικό πλεονέκτημα τόσο για τα κράτη, όσο και για τις πολιτικές, οικονομικές και στρατιωτικές ελίτ. Στον 21ο αιώνα, όμως, η πληροφορία έχει αποκτήσει μια νέα διάσταση. Η αλματώδης ανάπτυξη του διαδικτύου, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της τεχνητής νοημοσύνης (Artificial Intelligence – AI) έχει μετατρέψει την πληροφορία σε πεδίο συνεχούς ανταγωνισμού, όπου κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμοί, επιχειρήσεις, πολιτικά κόμματα και ιδιωτικές ομάδες επιδιώκουν να επηρεάσουν την κοινή γνώμη και, κατ’ επέκταση, τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις [1][2].
Ο σύγχρονος «πόλεμος της πληροφορίας» (Information Warfare) δεν περιορίζεται πλέον στη στρατιωτική αντιπαράθεση. Πρόκειται για έναν πολύπλευρο αγώνα επιρροής που διεξάγεται καθημερινά μέσω ειδήσεων, εικόνων, βίντεο, αλγορίθμων και ψηφιακών πλατφορμών. Σε αυτό το περιβάλλον, τα fake news, η παραπληροφόρηση (disinformation), η παραπλανητική πληροφόρηση (misinformation), οι επιχειρήσεις επιρροής (influence operations) και η πολιτική προπαγάνδα αποτελούν εργαλεία άσκησης ισχύος, με στόχο τη διαμόρφωση αντιλήψεων, τη μεταβολή συμπεριφορών και τον επηρεασμό κρίσιμων αποφάσεων [1][3].
Παράλληλα, η τεχνητή νοημοσύνη έχει μεταβάλει ριζικά το τοπίο της ενημέρωσης. Η δυνατότητα παραγωγής κειμένων, φωτογραφιών, βίντεο και ηχητικών αποσπασμάτων που δύσκολα διακρίνονται από τα αυθεντικά δημιουργεί νέες προκλήσεις για τη δημοκρατία, την εθνική ασφάλεια και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων [4]. Η αξιοπιστία της πληροφορίας αμφισβητείται ολοένα και περισσότερο, ενώ ο μέσος πολίτης καλείται να αξιολογήσει τεράστιο όγκο πληροφοριών μέσα σε ελάχιστο χρόνο.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση(Ε.Ε), το ΝΑΤΟ, ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (μέσω της UNESCO) και άλλοι διεθνείς οργανισμοί έχουν αναγνωρίσει ότι η παραπληροφόρηση αποτελεί πλέον σημαντική απειλή για τη δημοκρατική λειτουργία των κρατών, την κοινωνική συνοχή και τη διεθνή ασφάλεια [1][2][5]. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται μόνο στις προεκλογικές περιόδους ή στις διεθνείς συγκρούσεις• επηρεάζει την οικονομία, τη δημόσια υγεία, την επιστήμη, ακόμη και την καθημερινή λήψη αποφάσεων των πολιτών.
Σκοπός του άθρου είναι να αναλύσει όσο είναι εφικτό, τον σύγχρονο πόλεμο της πληροφορίας, να εξετάσει τον ρόλο των fake news και της τεχνητής νοημοσύνης στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, να παρουσιάσει τις σύγχρονες μορφές πολιτικής προπαγάνδας και να διερευνήσει τις επιπτώσεις τους στη δημοκρατία, στην κοινωνία και στις προσωπικές επιλογές των πολιτών.
1. Ο Πόλεμος της Πληροφορίας ως νέα μορφή σύγκρουσης
Οι σύγχρονες συγκρούσεις δεν διεξάγονται αποκλειστικά με στρατιωτικά μέσα. Τα τελευταία χρόνια, διεθνείς οργανισμοί, όπως το ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Ένωση, χρησιμοποιούν ολοένα και συχνότερα τον όρο «Information Warfare» ή «Information Environment», περιγράφοντας ένα περιβάλλον στο οποίο η πληροφορία χρησιμοποιείται ως στρατηγικό εργαλείο επιρροής [1].
Σύμφωνα με το ΝΑΤΟ, οι απειλές πληροφόρησης περιλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα ενεργειών που αποσκοπούν στην αποσταθεροποίηση κοινωνιών, στη μείωση της εμπιστοσύνης προς τους δημοκρατικούς θεσμούς και στην αλλοίωση της δημόσιας αντίληψης για πραγματικά γεγονότα [1]. Η παραπληροφόρηση δεν αποτελεί πλέον απλώς ένα επικοινωνιακό πρόβλημα, αλλά στοιχείο των σύγχρονων υβριδικών απειλών (Hybrid Threats), οι οποίες συνδυάζουν στρατιωτικά, πολιτικά, οικονομικά και ψηφιακά μέσα.
Η διαφορά του σύγχρονου πληροφοριακού πολέμου από τις παραδοσιακές μορφές προπαγάνδας είναι η ταχύτητα και η κλίμακα διάδοσης. Ένα ψευδές δημοσίευμα μπορεί να αναπαραχθεί μέσα σε λίγα λεπτά από εκατομμύρια χρήστες, ενώ ένας αλγόριθμος κοινωνικού δικτύου μπορεί να το προωθήσει σε συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού, μεγιστοποιώντας την επιρροή του [3].
Επιπλέον, ο σύγχρονος πόλεμος της πληροφορίας δεν έχει σαφή όρια. Δεν υπάρχει συγκεκριμένο πεδίο μάχης ούτε σαφής χρονική διάρκεια. Διεξάγεται καθημερινά, σε περίοδο ειρήνης και κρίσης, επηρεάζοντας την πολιτική, την οικονομία, τις διεθνείς σχέσεις και την κοινωνική συνοχή.
2. Η πληροφορία ως εργαλείο ισχύος
Η σχέση μεταξύ πληροφορίας και εξουσίας έχει απασχολήσει πολιτικούς επιστήμονες, κοινωνιολόγους και φιλοσόφους για πολλές δεκαετίες. Στη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας, η δυνατότητα συλλογής, ανάλυσης και διάδοσης δεδομένων αποτελεί βασικό παράγοντα άσκησης πολιτικής και οικονομικής ισχύος.
Οι μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες διαχειρίζονται τεράστιο όγκο προσωπικών δεδομένων, γεγονός που τους επιτρέπει να γνωρίζουν τις προτιμήσεις, τις συνήθειες και τις συμπεριφορές εκατομμυρίων πολιτών. Οι πληροφορίες αυτές χρησιμοποιούνται για την εξατομίκευση του περιεχομένου που προβάλλεται στον κάθε χρήστη, είτε αυτό αφορά διαφημίσεις είτε πολιτικά μηνύματα [3].
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η συγκέντρωση αυτής της δύναμης στα χέρια λίγων μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών δημιουργεί σημαντικές προκλήσεις για τη δημοκρατία, καθώς οι αλγόριθμοι καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό ποια πληροφορία θα προβληθεί και ποια θα παραμείνει σχεδόν αόρατη [3].
Ταυρόχρονα, η πληροφορία έχει αποκτήσει και οικονομική αξία. Τα προσωπικά δεδομένα αποτελούν σήμερα έναν από τους σημαντικότερους πόρους της ψηφιακής οικονομίας. Οι εταιρείες αξιοποιούν τεχνικές ανάλυσης μεγάλων δεδομένων (Big Data Analytics) και μηχανικής μάθησης (Machine Learning), προκειμένου να προβλέψουν τη συμπεριφορά των χρηστών και να επηρεάσουν τις καταναλωτικές ή ακόμη και τις πολιτικές τους επιλογές.
Η εξέλιξη αυτή έχει οδηγήσει αρκετούς ερευνητές να χαρακτηρίζουν την εποχή μας ως «οικονομία της προσοχής» (Attention Economy), όπου ο σημαντικότερος πόρος δεν είναι πλέον το κεφάλαιο ή η εργασία, αλλά η ανθρώπινη προσοχή.
3. Fake News και Παραπληροφόρηση
Τα fake news αποτελούν μία μόνο μορφή της ευρύτερης παραπληροφόρησης. Σύμφωνα με την UNESCO, η παραπληροφόρηση διακρίνεται σε τρεις βασικές κατηγορίες [5]:
Misinformation: ανακριβείς πληροφορίες που διαδίδονται χωρίς πρόθεση εξαπάτησης.
Disinformation: ψευδείς πληροφορίες που δημιουργούνται και διαδίδονται σκόπιμα με στόχο την παραπλάνηση.
Malinformation: αληθείς πληροφορίες που χρησιμοποιούνται εκτός πλαισίου ή επιλεκτικά, με σκοπό την πρόκληση βλάβης.
Η διάκριση αυτή εχει ιδιαίτερη σημασία, διότι δεν είναι κάθε λανθασμένη πληροφορία αποτέλεσμα οργανωμένης προπαγάνδας. Ωστόσο, στις περισσότερες επιχειρήσεις πολιτικής επιρροής χρησιμοποιείται κυρίως η disinformation, καθώς επιδιώκεται η συστηματική χειραγώγηση της κοινής γνώμης.
Τα fake news εμφανίζονται σε πολλές μορφές: ψευδείς ειδήσεις, παραποιημένες φωτογραφίες, αποκομμένα αποσπάσματα δηλώσεων, πλαστά έγγραφα, κατασκευασμένα στατιστικά στοιχεία ή ακόμη και ψεύτικες επιστημονικές έρευνες. Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι παρουσιάζονται ως αξιόπιστες πληροφορίες, εκμεταλλευόμενες την εμπιστοσύνη των πολιτών στα μέσα ενημέρωσης ή στις ψηφιακές πλατφόρμες.
Η αποτελεσματικότητά τους βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ανθρώπινη ψυχολογία. Οι πολίτες είναι περισσότερο πιθανό να αποδεχθούν πληροφορίες που επιβεβαιώνουν ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις, ένα φαινόμενο που στη γνωστική ψυχολογία περιγράφεται ως «προκατάληψη επιβεβαίωσης» (confirmation bias). Επιπλέον, πληροφορίες που προκαλούν έντονα συναισθήματα – όπως φόβο, θυμό ή αγανάκτηση – διαδίδονται ταχύτερα από τις ουδέτερες ή τις επιστημονικά τεκμηριωμένες.
Η παραπληροφόρηση, επομένως, δεν βασίζεται μόνο στην τεχνολογία. Βασίζεται κυρίως στην ανθρώπινη συμπεριφορά και στις γνωστικές αδυναμίες που χαρακτηρίζουν όλους τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως μορφωτικού επιπέδου ή πολιτικών πεποιθήσεων.
4. Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως εργαλείο πληροφόρησης και παραπληροφόρησης
Η τεχνητή νοημοσύνη (Artificial Intelligence – AI) αποτελεί μία από τις σημαντικότερες τεχνολογικές εξελίξεις του 21ου αιώνα. Οι εφαρμογές της εκτείνονται σε τομείς όπως η ιατρική, η εκπαίδευση, η βιομηχανία, η κυβερνοασφάλεια και η δημόσια διοίκηση, προσφέροντας σημαντικά οφέλη στην παραγωγικότητα, στην επιστημονική έρευνα και στη λήψη αποφάσεων [4][6]. Παράλληλα, όμως, η ίδια τεχνολογία μπορεί να αξιοποιηθεί για τη δημιουργία και τη διάδοση παραπλανητικού περιεχομένου μεγάλης κλίμακας.
Τα σύγχρονα συστήματα παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης (Generative AI) έχουν τη δυνατότητα να δημιουργούν κείμενα, εικόνες, ηχητικά αρχεία και βίντεο που προσομοιάζουν σε μεγάλο βαθμό το αυθεντικό ανθρώπινο περιεχόμενο. Η δυνατότητα αυτή δημιουργεί σημαντικές προκλήσεις για την αξιοπιστία της ενημέρωσης, καθώς καθίσταται ολοένα δυσκολότερο να διακρίνει ο πολίτης το πραγματικό από το τεχνητά παραγόμενο περιεχόμενο [6].
Η Ευρωπαϊκή Ένωση , αναγνωρίζοντας τους κινδύνους αυτούς, προχώρησε στην υιοθέτηση του Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), ο οποίος θεσπίζει πλαίσιο κανόνων για τη διαφάνεια, την ασφάλεια και τη λογοδοσία των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, ιδίως όταν αυτά χρησιμοποιούνται σε τομείς υψηλού κινδύνου ή επηρεάζουν θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών [6].
Επίσης, η UNESCO επισημαίνει ότι η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να συνοδεύεται από ηθικές αρχές, σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα και αποτελεσματικούς μηχανισμούς προστασίας απέναντι στην παραπληροφόρηση και τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης [5].
5. Deepfakes: Η νέα γενιά ψηφιακής παραπλάνησης
Μία από τις πλέον ανησυχητικές εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης είναι τα λεγόμενα deepfakes. Πρόκειται για βίντεο, φωτογραφίες ή ηχητικά αρχεία που δημιουργούνται με τη χρήση αλγορίθμων βαθιάς μάθησης (Deep Learning), ώστε να εμφανίζουν ένα πρόσωπο να μιλά ή να ενεργεί με τρόπο που ουδέποτε συνέβη στην πραγματικότητα [4].
Η τεχνολογία αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για θεμιτούς σκοπούς, όπως η κινηματογραφική παραγωγή, η εκπαίδευση ή η ψηφιακή αναπαράσταση ιστορικών προσώπων. Ωστόσο, η κατάχρησή της δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους.
Ένα παραποιημένο βίντεο πολιτικού ηγέτη, στρατιωτικού αξιωματούχου ή κρατικού λειτουργού μπορεί να προκαλέσει κοινωνική αναστάτωση, οικονομικές επιπτώσεις ή ακόμη και διεθνείς διπλωματικές κρίσεις πριν αποδειχθεί η πλαστότητά του [1].
Επιπλέον, η διάδοση τέτοιου περιεχομένου υπονομεύει συνολικά την εμπιστοσύνη των πολιτών στα οπτικοακουστικά μέσα. Δημιουργείται το φαινόμενο που αρκετοί ερευνητές αποκαλούν «κρίση της οπτικής αλήθειας», κατά την οποία ακόμη και αυθεντικό οπτικοακουστικό υλικό αντιμετωπίζεται με δυσπιστία.
Το ΝΑΤΟ χαρακτηρίζει τις τεχνολογίες αυτές ως έναν από τους σημαντικότερους πολλαπλασιαστές των σύγχρονων πληροφοριακών απειλών, καθώς επιτρέπουν την ταχεία και στοχευμένη διάδοση ψευδών αφηγήσεων (false narratives) με εξαιρετικά χαμηλό κόστος παραγωγής [1].
6. Η πολιτική προπαγάνδα στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή
Η προπαγάνδα αποτελεί διαχρονικό εργαλείο πολιτικής επικοινωνίας. Από τις αφίσες των δύο Παγκοσμίων Πολέμων έως το ραδιόφωνο και την τηλεόραση του 20ού αιώνα, τα κράτη επιδίωκαν πάντοτε να επηρεάζουν τις αντιλήψεις των πολιτών.
Σήμερα, όμως, η πολιτική προπαγάνδα έχει μεταβληθεί ριζικά. Αντί να απευθύνεται σε ολόκληρο τον πληθυσμό με ενιαίο μήνυμα, αξιοποιεί πλέον τεράστιες βάσεις δεδομένων και προηγμένους αλγορίθμους, προκειμένου να προσαρμόζει διαφορετικά πολιτικά μηνύματα σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες [3].
Η διαδικασία αυτή είναι γνωστή ως μικροστοχοθέτηση (microtargeting). Μέσω της ανάλυσης προσωπικών δεδομένων – όπως ηλικία, επάγγελμα, γεωγραφική περιοχή, ενδιαφέροντα, καταναλωτικές συνήθειες και διαδικτυακή δραστηριότητα – είναι δυνατόν να δημιουργούνται εξατομικευμένα πολιτικά μηνύματα, τα οποία εμφανίζονται αποκλειστικά σε συγκεκριμένους χρήστες.
Η πρακτική αυτή δημιουργεί σημαντικά ζητήματα διαφάνειας και δημοκρατικής λογοδοσίας. Δύο πολίτες μπορεί να λαμβάνουν εντελώς διαφορετικά πολιτικά μηνύματα από τον ίδιο πολιτικό φορέα, χωρίς να υπάρχει δημόσιος έλεγχος του περιεχομένου τους [3].
Η Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρεί ότι η αδιαφανής πολιτική διαφήμιση και η στοχευμένη παραπληροφόρηση αποτελούν σοβαρές απειλές για την εκλογική διαδικασία και την εμπιστοσύνη των πολιτών στους δημοκρατικούς θεσμούς [2].
7. Ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν σήμερα τον σημαντικότερο μηχανισμό διάδοσης πληροφοριών παγκοσμίως. Δισεκατομμύρια χρήστες ενημερώνονται καθημερινά μέσω πλατφορμών όπως το Facebook,,τι Telegram, το X (πρώην Twitter), το Instagram, το TikTok και το YouTube.
Οι πλατφόρμες αυτές λειτουργούν μέσω αλγορίθμων, οι οποίοι επιλέγουν ποιο περιεχόμενο θα εμφανιστεί στον κάθε χρήστη. Βασικός στόχος των αλγορίθμων είναι η αύξηση της αλληλεπίδρασης (engagement), δηλαδή του χρόνου που αφιερώνει ο χρήστης στην πλατφόρμα.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να προωθείται συχνά περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα – φόβο, θυμό, αγανάκτηση ή έκπληξη – ανεξάρτητα από την αξιοπιστία του [3].
Επιπλέον, δημιουργούνται οι λεγόμενοι «θάλαμοι αντήχησης» (echo chambers). Οι χρήστες εκτίθενται κυρίως σε απόψεις που συμφωνούν με τις ήδη υπάρχουσες αντιλήψεις τους, περιορίζοντας την επαφή τους με διαφορετικές οπτικές και ενισχύοντας την κοινωνική πόλωση.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες οφείλουν να αναπτύξουν αποτελεσματικότερους μηχανισμούς εντοπισμού ψευδών ειδήσεων, διαφάνειας των αλγορίθμων και προστασίας των χρηστών από οργανωμένες επιχειρήσεις παραπληροφόρησης [3].
8. Η ψυχολογία της παραπληροφόρησης
Η αποτελεσματικότητα της παραπληροφόρησης δεν οφείλεται αποκλειστικά στην τεχνολογία. Βασίζεται κυρίως στον τρόπο λειτουργίας της ανθρώπινης σκέψης.
Η γνωστική ψυχολογία έχει αποδείξει ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν συχνά νοητικές συντομεύσεις (heuristics), προκειμένου να λαμβάνουν γρήγορες αποφάσεις σε ένα περιβάλλον υπερπληροφόρησης. Οι συντομεύσεις αυτές διευκολύνουν την καθημερινότητα, αλλά παράλληλα αυξάνουν την ευαλωτότητα στην παραπληροφόρηση.
Μεταξύ των σημαντικότερων γνωστικών προκαταλήψεων συγκαταλέγονται:
- Η προκατάληψη επιβεβαίωσης (confirmation bias), σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι αποδέχονται ευκολότερα πληροφορίες που συμφωνούν με τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις τους.
- Το φαινόμενο της επανάληψης (illusory truth effect), κατά το οποίο μία πληροφορία θεωρείται περισσότερο αξιόπιστη επειδή επαναλαμβάνεται συχνά.
- Η συναισθηματική ενεργοποίηση, σύμφωνα με την οποία οι πληροφορίες που προκαλούν φόβο, οργή ή έντονη συγκίνηση διαδίδονται ταχύτερα και γίνονται ευκολότερα αποδεκτές.
Η UNESCO υπογραμμίζει ότι η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και του ψηφιακού γραμματισμού (media and information literacy) αποτελεί κρίσιμο εργαλείο για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των πολιτών [5].
-
Οι επιπτώσεις της παραπληροφόρησης στη δημοκρατία και στους δημοκρατικούς θεσμούς
Η δημοκρατία βασίζεται στην ελεύθερη διακίνηση ιδεών, στη διαφάνεια και στην πρόσβαση των πολιτών σε αξιόπιστη πληροφόρηση. Όταν η δημόσια σφαίρα γεμίζει με ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες, η ικανότητα των πολιτών να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις μειώνεται σημαντικά.
Για τον λόγο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε) θεωρεί την παραπληροφόρηση μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες απειλές για τη δημοκρατική διακυβέρνηση και την κοινωνική συνοχή [2].
Το ΝΑΤΟ επισημαίνει ότι οι σύγχρονες επιχειρήσεις επιρροής αποτελούν βασικό στοιχείο των υβριδικών απειλών, καθώς στοχεύουν στην αποσταθεροποίηση κρατών χωρίς τη χρήση συμβατικής στρατιωτικής ισχύος. Αντί για όπλα, χρησιμοποιούνται αφηγήσεις (narratives), ψυχολογικές επιχειρήσεις, ψηφιακές πλατφόρμες και συντονισμένες εκστρατείες παραπληροφόρησης, με σκοπό τη διάβρωση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς το κράτος και τους θεσμούς [1].
Παράλληλα, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η παραπληροφόρηση δεν προέρχεται αποκλειστικά από μη κρατικούς δρώντες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, κυβερνήσεις έχουν κατηγορηθεί ή έχει τεκμηριωθεί ότι αξιοποίησαν οργανωμένες επικοινωνιακές εκστρατείες, επιλεκτική παρουσίαση πληροφοριών ή επιχειρήσεις επιρροής με σκοπό να διαμορφώσουν την κοινή γνώμη, να ενισχύσουν τη στήριξη συγκεκριμένων πολιτικών αποφάσεων ή να επηρεάσουν την αντίληψη των πολιτών σε περιόδους κρίσεων και διεθνών συγκρούσεων. Αντίστοιχα, αυταρχικά καθεστώτα έχουν χρησιμοποιήσει συστηματικά την παραπληροφόρηση τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό ως εργαλείο πολιτικής επιρροής, γεγονός που έχει επισημανθεί επανειλημμένα σε εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του ΝΑΤΟ και του ΟΟΣΑ [1][2][6].
-
Επιπτώσεις στην οικονομία, υγεία και κοινωνία
Οι συνέπειες της παραπληροφόρησης δεν περιορίζονται στην πολιτική. Η οικονομία, οι χρηματοπιστωτικές αγορές, οι επιχειρήσεις και η δημόσια υγεία μπορούν επίσης να επηρεαστούν σημαντικά από την ταχεία διάδοση ψευδών πληροφοριών.
Η διάδοση ανακριβών πληροφοριών μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη συμπεριφορά των επενδυτών μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα [6].
Στον τομέα της δημόσιας υγείας, η πανδημία COVID-19 ανέδειξε με ιδιαίτερη ένταση το πρόβλημα της παραπληροφόρησης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) χρησιμοποίησε τον όρο «infodemic» για να περιγράψει την ταχεία διάδοση ανακριβών ή παραπλανητικών πληροφοριών, οι οποίες δυσχέραναν την πρόσβαση των πολιτών σε αξιόπιστα επιστημονικά δεδομένα. Ισχυρισμοί σχετικά με θεραπείες, εμβόλια και μέτρα προστασίας επηρέασαν τη συμπεριφορά πολλών πολιτών, αναδεικνύοντας την ανάγκη για αξιόπιστη επιστημονική ενημέρωση και ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας [7].
Από την άλλη πλευρά, την ίδια περίοδο διατυπώθηκαν και έντονες κριτικές προς τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), αλλά και προς κυβερνήσεις διαφόρων χωρών, σχετικά με τον τρόπο διαχείρισης της πληροφόρησης για τα εμβόλια. Σύμφωνα με αυτές τις απόψεις, σε ορισμένες περιπτώσεις δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην ασφάλεια και την αποτελεσματικότητά τους, ενώ δεν αναδείχθηκαν στον ίδιο βαθμό οι επιστημονικές αβεβαιότητες ή τα πρώτα δεδομένα για πιθανές παρενέργειες. Παράλληλα, υποστηρίχθηκε ότι ο δημόσιος λόγος των θεσμών είχε σε στιγμές έναν έντονα κατευθυντικό χαρακτήρα, με στόχο κυρίως την ενίσχυση της εμβολιαστικής συμμετοχής, παρά μια απολύτως ουδέτερη ενημέρωση. Οι τοποθετήσεις αυτές παραμένουν αντικείμενο συζήτησης και δεν αποτελούν κοινώς αποδεκτό συμπέρασμα της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, υπογραμμίζουν όμως τη σημασία της διαφάνειας και της εμπιστοσύνης στην επικοινωνία της δημόσιας υγείας [7].
Παράλληλα, η παραπληροφόρηση μπορεί να ενισχύσει κοινωνικούς διαχωρισμούς, στερεότυπα και θεωρίες συνωμοσίας, υπονομεύοντας την κοινωνική συνοχή [5].
11. Η σημασία της κριτικής σκέψης και του ψηφιακού γραμματισμού
Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί κυρίως την ενίσχυση της κριτικής σκέψης και του ψηφιακού γραμματισμού. Οι πολίτες πρέπει να είναι σε θέση να αξιολογούν την αξιοπιστία των πηγών και να κατανοούν τον τρόπο λειτουργίας των ψηφιακών συστημάτων.
Ο ψηφιακός γραμματισμός (Digital Literacy) περιλαμβάνει την ικανότητα αξιολόγησης της αξιοπιστίας των πληροφοριών, της αναγνώρισης των πηγών, της κατανόησης του τρόπου λειτουργίας των αλγορίθμων και της ασφαλούς χρήσης των ψηφιακών τεχνολογιών. Η UNESCO θεωρεί ότι η εκπαίδευση στα μέσα ενημέρωσης και στην πληροφορία (Media and Information Literacy – MIL) αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για τη λειτουργία των σύγχρονων δημοκρατιών [5].
Η ανάπτυξη κριτικής σκέψης επιτρέπει στους πολίτες να αναρωτιούνται:
- Ποιος είναι ο δημιουργός της πληροφορίας;
- Ποια είναι η πρωτογενής πηγή;
- Επιβεβαιώνεται η πληροφορία από περισσότερες ανεξάρτητες και αξιόπιστες πηγές;
- Υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα ή επίσημα στοιχεία που την υποστηρίζουν;
- Μήπως το περιεχόμενο επιχειρεί να προκαλέσει κυρίως συναισθηματική αντίδραση αντί να ενημερώσει;
Η συστηματική καλλιέργεια αυτών των δεξιοτήτων από το σχολείο, το πανεπιστήμιο και τους δημόσιους θεσμούς μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την ανθεκτικότητα των κοινωνιών απέναντι στις σύγχρονες πληροφοριακές απειλές.
12. Συμπεράσματα
Ο πόλεμος της πληροφορίας αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις του 21ου αιώνα. Η αλματώδης ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των ψηφιακών τεχνολογιών έχει μεταβάλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο παράγεται, διαδίδεται και καταναλώνεται η πληροφορία. Παράλληλα, όμως, έχει δημιουργήσει νέες δυνατότητες χειραγώγησης της κοινής γνώμης μέσω της παραπληροφόρησης, των fake news, των deepfakes και των οργανωμένων επιχειρήσεων επιρροής.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η παραπληροφόρηση δεν αποτελεί απλώς πρόβλημα επικοινωνίας, αλλά ζήτημα που επηρεάζει την εθνική ασφάλεια, τη δημοκρατική λειτουργία των κρατών, την οικονομική σταθερότητα και την κοινωνική συνοχή. Για τον λόγο αυτό, οργανισμοί όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) , το ΝΑΤΟ, η UNESCO, ο ΟΟΣΑ και ο Π.Ο.Υ έχουν αναπτύξει στρατηγικές αντιμετώπισης των πληροφοριακών απειλών, υπογραμμίζοντας την ανάγκη διεθνούς συνεργασίας και ενίσχυσης της ανθεκτικότητας των δημοκρατικών κοινωνιών [1][2][5][6].
Ωστόσο, καμία τεχνολογική λύση δεν μπορεί από μόνη της να εξαλείψει το φαινόμενο. Η αποτελεσματικότερη άμυνα απέναντι στην παραπληροφόρηση παραμένει η ύπαρξη ενημερωμένων πολιτών που διαθέτουν κριτική σκέψη, ψηφιακή παιδεία και ικανότητα αξιολόγησης της αξιοπιστίας των πληροφοριών. Η εκπαίδευση, η επιστημονική τεκμηρίωση, η διαφάνεια των θεσμών και η υπεύθυνη ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης αποτελούν τους βασικούς πυλώνες για τη διατήρηση μιας υγιούς δημοκρατίας στην ψηφιακή εποχή.
Η πληροφορία θα παραμείνει κεντρικός παράγοντας ισχύος. Το ζητούμενο είναι αν οι κοινωνίες θα καταφέρουν να τη διαχειριστούν με τρόπο που ενισχύει τη δημοκρατία αντί να την αποδυναμώνει.
Βιβλιογραφία
[1] NATO. (2024). NATO’s Approach to Counter Information Threats. Brussels: North Atlantic Treaty Organization.
[2] Council of the European Union. (2025). Disinformation and Democratic Resilience. Brussels: Council of the European Union.
[3] European Commission. (2022). Strengthened Code of Practice on Disinformation. Brussels: European Commission.
[4] European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 Laying Down Harmonised Rules on Artificial Intelligence (AI Act). Official Journal of the European Union.
[5] UNESCO. (2021). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. Paris: UNESCO.
[6] OECD. (2024). Facts Not Fakes: Tackling Disinformation, Strengthening Information Integrity. Paris: OECD Publishing.
[7] World Health Organization (WHO). (2020). Managing the COVID-19 Infodemic: Promoting Healthy Behaviours and Mitigating the Harm from Misinformation and Disinformation. Geneva: World Health Organization.
[8] UNESCO. (2018). Journalism, Fake News & Disinformation: Handbook for Journalism Education and Training. Paris: UNESCO.
[9] European External Action Service (EEAS). (2022). EUvsDisinfo: Protecting Europe Against Disinformation. Brussels: European External Action Service.
[10] ENISA – European Union Agency for Cybersecurity. (2023). Threat Landscape Report. Heraklion: ENISA.
Θεόδωρος Ατματζίδης
Ο Υποστράτηγος ΕΑ Θεόδωρος Ατματζίδης, έχει υπηρετήσει σε ανώτατες θέσεις στρατηγικής ασφάλειας, πληροφοριών, διοίκησης και διεθνών σχέσεων, με πολυετή υπηρεσία στο ΝΑΤΟ, στο ΓΕΣ και στο Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας. Υπηρέτησε ως Director – Assistant Chief of Staff (ACOS) (2019–2021), καθώς και ως Executive Officer στο Public Affairs Office (2006–2009) στο NATO SHAPE Mons- Βέλγιο , με ευθύνη στη στρατηγική επικοινωνία και διεθνή εκπροσώπηση. Διετέλεσε επίσης ως Τμηματάρχης στην Διεύθυνση Εξοπλισμών του ΓΕΣ , ως Διευθυντής Πληροφοριών και Ασφάλειας και Διευθυντής Αντικατασκοπείας στο ΓΕΕΘΑ, ενώ έχει διατελέσει και καθηγητής στη Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Διαθέτει μεταπτυχιακούς τίτλους στις Στρατηγικές Σπουδές και στη Διοίκηση .
