Από τον Φρανκ Σινάτρα και την Μπίλι Χόλιντεϊ μέχρι τη Μαντόνα, τους Metallica, τη Rihanna και τη SZA, ο Βρετανός μουσικοκριτικός Τζέιμς Πάρκερ επιχειρεί ένα ασυνήθιστο ταξίδι στην αμερικανική ψυχή. Αντί για ιστορικά γεγονότα, πολιτικές ομιλίες και κοινωνικούς δείκτες, χρησιμοποιεί 50 τραγούδια ως καθρέφτη μιας χώρας γεμάτης αντιφάσεις.

Το εκτενές αφιέρωμα του Atlantic, με τίτλο «50 Songs That Explain America», δεν φιλοδοξεί να αποτελέσει έναν κατάλογο με τα «καλύτερα αμερικανικά τραγούδια». Ο Πάρκερ διευκρινίζει ότι η επιλογή του είναι προσωπική, διαισθητική και σκόπιμα μη αντιπροσωπευτική. Δεν επιχειρεί να καλύψει όλα τα είδη ούτε να αποκαταστήσει μια μουσική ιεραρχία. Αντίθετα, εξετάζει τι μπορεί να αποκαλύψει κάθε τραγούδι για την Αμερική ως κοινωνία, ως μύθο και ως καθημερινή εμπειρία. The Atlantic

Η μουσική ως «εθνικό ασυνείδητο»

Η κεντρική ιδέα του αφιερώματος είναι ότι η μεγάλη αμερικανική τραγουδοποιία λειτουργεί ως εκπομπή από το συλλογικό ασυνείδητο της χώρας. Μέσα στα τραγούδια βρίσκουν διέξοδο πράγματα που έχουν ξεχαστεί, απωθηθεί ή δεν μπορούν ακόμη να διατυπωθούν ευθέως.

Η αμερικανική μουσική δεν παρουσιάζεται απλώς ως ψυχαγωγία. Γίνεται ένας τρόπος κατανόησης της ιστορίας, της φυλετικής εμπειρίας, της κοινωνικής κινητικότητας, της μοναξιάς, της βίας, της πίστης και της αδιάκοπης προσπάθειας αυτοεπινόησης.

Ο Πάρκερ γράφει από τη σκοπιά ενός μετανάστη. Ως έφηβος στην Αγγλία γοητεύτηκε ταυτόχρονα από το χιπ χοπ, το πανκ και το χέβι μέταλ. Στο πρώτο του ταξίδι στη Νέα Υόρκη αγόρασε σε κασέτες το Radio του LL Cool J και το Master of Puppets των Metallica. Αργότερα ακολούθησε συγκροτήματα και μουσικές σκηνές από τη Νέα Ορλεάνη και την Ουάσιγκτον μέχρι το Σαν Φρανσίσκο και τη Βοστόνη.

Τριάντα χρόνια ζωής στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν εξαφάνισαν το βλέμμα του ξένου. Του επέτρεψαν, όμως, να δει ότι πίσω από τα διαφορετικά είδη επανέρχονται ορισμένες σταθερές αμερικανικές εμμονές: η απόδραση, η επιτυχία, η πτώση, η εξέγερση, η αναγέννηση και η αναζήτηση νοήματος.

Πέντε κεφάλαια της αμερικανικής εμπειρίας

Τα 50 τραγούδια χωρίζονται σε πέντε θεματικές ενότητες: Αγάπη, Διασκέδαση, Λαχτάρα, Εξέγερση και Θεός. Κάθε ενότητα περιλαμβάνει δέκα επιλογές.

Αγάπη και υπόσχεση διαφυγής

Το «Two Tickets to Paradise» του Eddie Money ανοίγει τη διαδρομή ως τραγούδι φυγής. Ο παράδεισος δεν είναι συγκεκριμένος τόπος αλλά η υπόσχεση ότι κάπου αλλού μπορεί κανείς να γίνει διαφορετικός άνθρωπος. Πρόκειται για μια βαθιά αμερικανική επιθυμία: την πεποίθηση ότι το μέλλον βρίσκεται διαρκώς μπροστά και ότι η ζωή μπορεί να ξαναρχίσει.

Στο «We Found Love» της Rihanna η συναισθηματική απελπισία συνυπάρχει με την έκσταση της χορευτικής μουσικής. Στο «Luck Be a Lady» ο Φρανκ Σινάτρα μετατρέπει την τύχη σε σχεδόν θρησκευτική δύναμη. Η επιτυχία και η αποτυχία αντιμετωπίζονται ως αποτέλεσμα μιας μεγάλης ζαριάς — χαρακτηριστική εικόνα μιας κοινωνίας που εξυμνεί τους νικητές.

Η ενότητα εκτείνεται από τη Linda Ronstadt και τη Joan Jett έως τους Funkadelic, τη Joanna Newsom και τον μπλουζίστα Junior Kimbrough. Η αγάπη εμφανίζεται άλλοτε ως ελευθερία, άλλοτε ως εξάρτηση και άλλοτε ως ανεξέλεγκτη δύναμη.

Η ανάγκη να χαθείς στη διασκέδαση

Στη δεύτερη ενότητα, το «Turn Down for What» των DJ Snake και Lil Jon εκφράζει μια κοινωνία που χρειάζεται να εκτονωθεί. Η υπερβολή, η ένταση και η διασκέδαση γίνονται απάντηση στην πίεση της καθημερινής αυτοκατασκευής.

Το «Jump» των Van Halen αντιπροσωπεύει την αισιοδοξία της δεκαετίας του 1980: ένα άλμα στο άγνωστο, με την πεποίθηση ότι η τόλμη μπορεί να ανταμειφθεί. Η Missy Elliott, η Rebirth Brass Band, οι Sister Sledge και η Nicki Minaj παρουσιάζουν άλλες όψεις της ίδιας ανάγκης — τη δημιουργικότητα, τον χορό και τη συλλογική έκσταση.

Ιδιαίτερη θέση έχει η Νέα Ορλεάνη. Μέσα από τη μουσική της Rebirth Brass Band, η πόλη εμφανίζεται ως τόπος όπου η μουσική δεν συνοδεύει απλώς τη ζωή αλλά οργανώνει την κοινότητα, την τελετουργία και τη μνήμη.

Η Αμερική της ανεκπλήρωτης επιθυμίας

Η «Λαχτάρα» περιλαμβάνει τραγούδια όπως το «Firework» της Katy Perry, το «Gloomy Sunday» της Billie Holiday, το «I Wanted Everything» των Ramones και το «It’s Only a Paper Moon» του Cliff Edwards.

Εδώ κυριαρχεί η απόσταση ανάμεσα στην υπόσχεση και στην πραγματικότητα. Η Αμερική παρουσιάζεται ως χώρα όπου ο άνθρωπος καλείται να πιστέψει στον εαυτό του, ακόμη και όταν το υλικό ή κοινωνικό έδαφος υποχωρεί κάτω από τα πόδια του.

Η επιλογή του «Escape» των Metallica φωτίζει τη σκοτεινότερη πλευρά αυτής της διαδρομής: την ανάγκη να ξεφύγει κανείς από κοινωνικές και ψυχολογικές πιέσεις. Η επιθυμία για ελευθερία μπορεί να γεννήσει δημιουργικότητα, αλλά και θυμό, απομόνωση ή αυτοκαταστροφή.

Από την παλιά μουσική των Carter Family έως το «Malibu» των Hole, η αμερικανική λαχτάρα αλλάζει ήχο αλλά όχι πυρήνα. Είναι η συνεχής αναζήτηση ενός τόπου, μιας σχέσης ή μιας ταυτότητας που παραμένει λίγο πιο μακριά.

Εξέγερση και σύγκρουση

Η τέταρτη ενότητα είναι η πιο επιθετική. Περιλαμβάνει το «Out ta Get Me» των Guns N’ Roses, το «Mama Said Knock You Out» του LL Cool J, το «A Boy Named Sue» του Johnny Cash και το «Institutionalized» των Suicidal Tendencies.

Η εξέγερση δεν παρουσιάζεται ως ενιαία πολιτική στάση. Άλλοτε είναι αντίδραση απέναντι στην εξουσία, άλλοτε αγώνας για προσωπική αξιοπρέπεια και άλλοτε κραυγή κάποιου που πιστεύει ότι ολόκληρος ο κόσμος έχει στραφεί εναντίον του.

Στο «Ghost Rider» των Suicide η αστική ζωή μετατρέπεται σε ψυχρό, μηχανικό εφιάλτη. Στο «Guillotine» των Death Grips η τεχνολογική βία και η ψυχική ένταση συγχωνεύονται. Ακόμη και το σατιρικό «I’m Against It» των Marx Brothers εντάσσεται στην ίδια παράδοση: την αμερικανική απόλαυση της άρνησης και της αντιλογίας.

Πίστη, υπέρβαση και αναζήτηση νοήματος

Η τελευταία ενότητα έχει τον τίτλο «Θεός», χωρίς να περιορίζεται στη συμβατική θρησκευτικότητα. Περιλαμβάνει το «Ray of Light» της Madonna, το «Oh, What a World» της Kacey Musgraves, το «Journey in Satchidananda» της Alice Coltrane και το «I Got So High That I Saw Jesus» της Noah Cyrus.

Η πνευματικότητα εμφανίζεται με πολλές μορφές: γκόσπελ, ψυχεδέλεια, μυστικισμό, ποίηση, μέθη, φυσικό δέος και αναζήτηση προσωπικής μεταμόρφωσης. Ο Άλεν Γκίνσμπεργκ, οι Doors και ο Pastor T. L. Barrett συνυπάρχουν σε ένα ανορθόδοξο θρησκευτικό τοπίο.

Η λίστα ολοκληρώνεται με το «Like a Ship (Without a Sail)» του Barrett και της Youth for Christ Choir. Η εικόνα ενός πλοίου χωρίς πανί συνοψίζει ίσως καλύτερα από οποιαδήποτε πολιτική ανάλυση τη μόνιμη αμερικανική αμφιταλάντευση ανάμεσα στην αυτοπεποίθηση και στην απώλεια προσανατολισμού.

Οι σημαντικές απουσίες

Από τη λίστα απουσιάζουν ο Bruce Springsteen, η Taylor Swift, ο Prince, η Nina Simone και ο Hank Williams. Το χιπ χοπ εκπροσωπείται λιγότερο από όσο θα περίμενε κανείς σε μια αφήγηση για τη σύγχρονη Αμερική.

Οι απουσίες αυτές δεν είναι τυχαίες παραλείψεις αλλά μέρος της μεθόδου. Ο Πάρκερ δεν συντάσσει έναν μουσικό κανόνα ούτε επιχειρεί να αποδώσει αναλογικά κάθε είδος και κοινότητα. Παρουσιάζει τη δική του Αμερική — αυτήν που άκουσε πρώτα από μακριά και γνώρισε αργότερα ως κάτοικος.

Αυτό αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμη και το όριο του εγχειρήματος. Η επιλογή αποκαλύπτει πολλά για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και για τον ίδιο τον άνθρωπο που την έκανε.

Μια χώρα που ακούγεται πριν εξηγηθεί

Η Αμερική των 50 τραγουδιών δεν είναι ένα ενιαίο έθνος με κοινή φωνή. Είναι μια σύγκρουση ήχων: μπλουζ και πανκ, γκόσπελ και μέταλ, φανκ και χιπ χοπ, ντίσκο και φολκ. Οι μουσικές αυτές γεννήθηκαν από διαφορετικές φυλετικές, κοινωνικές και γεωγραφικές εμπειρίες, αλλά αλληλοεπηρεάστηκαν, συγκρούστηκαν και τελικά διαμόρφωσαν ένα κοινό πολιτισμικό πεδίο.

Το αφιέρωμα του Atlantic υποστηρίζει, ουσιαστικά, ότι μια χώρα μπορεί να γίνει κατανοητή όχι μόνο μέσα από όσα δηλώνει επισήμως, αλλά και μέσα από όσα τραγουδά όταν αγαπά, διασκεδάζει, φοβάται, εξεγείρεται ή αναζητά τον Θεό.

Η λίστα δεν εξηγεί οριστικά την Αμερική. Δείχνει όμως γιατί η αμερικανική μουσική εξακολουθεί να εξηγεί την Αμερική καλύτερα από πολλές επίσημες αφηγήσεις: επειδή δεν κρύβει τις αντιφάσεις της — τις μετατρέπει σε ρυθμό.