ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ: Μόνο την Κίνα ωφέλησε!…

Συνέντευξη του καθηγητή Μπράνκο Μιλάνοβιτς* στη Le Figaro

LE FIGARO: Το βιβλίο σας έχει τίτλο «Ο Κόσμος στην Καπιταλιστική Εποχή». Έχοντας μεγαλώσει στην κομμουνιστική Γιουγκοσλαβία, πώς εξηγείτε την ευρεία υιοθέτηση του καπιταλισμού; Και την ικανότητά του να προσαρμόζεται σε τόσο διαφορετικά πολιτικά καθεστώτα;

ΜΠΡΑΝΚΟ ΜΙΛΑΝΟΒΙΤΣ: Ο κύριος λόγος για τον θρίαμβο του καπιταλισμού είναι η αποτυχία του κομμουνισμού – ή του πραγματικού σοσιαλισμού, όπως ονομαζόταν εκείνη την εποχή. Αυτή η αποτυχία οφείλεται κυρίως στην οικονομική αναποτελεσματικότητα αυτού του προτύπου. Μετά την κρίση του 1980, χώρες όπως η Ρουμανία, η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Γιουγκοσλαβία χρεοκόπησαν: δεν μπορούσαν πλέον να αποπληρώσουν τα χρέη τους. Η ΕΣΣΔ δεν είχε ακόμη χρεοκοπήσει, αλλά το καθεστώς είχε εξαντληθεί εντελώς

από τις στρατιωτικές δαπάνες. Το καπιταλιστικό σύστημα, επομένως, εξαπλώθηκε παντού επειδή ήταν πιο οικονομικά αποδοτικό και απολάμβανε ευρεία υποστήριξη από τις διανοούμενες τάξεις και τον υπόλοιπο πληθυσμό. Μέσω μιας μορφής γκραμσιανής ηγεμονίας**, οι αρχές της αγοράς στις οποίες βασίζεται ο καπιταλισμός έχουν γίνει αποδεκτές από τις περισσότερες χώρες του κόσμου, συνειδητά ή ασυνείδητα.

Κίνα: Οι ιδιώτες αντιπροσωπεύουν το 70% του ΑΕΠ

Η συνέπεια είναι η εμφάνιση υβριδικών καθεστώτων, όπως ο «σοσιαλισμός της αγοράς» της Κίνας. Αναφέρεστε στην Κίνα ως «κομμουνισμό του Χάγιεκ». Τι περιλαμβάνει αυτή η παράδοξη έκφραση;

Στο Πεκίνο, παρακολούθησα ένα συνέδριο με αρκετούς επιχειρηματίες. Όλοι είχαν γίνει πολύ πλούσιοι και ακούγοντάς τους να αφηγούνται τις ιστορίες τους, είχε κανείς την εντύπωση ότι εφάρμοζαν κατά γράμμα τα μαθήματα των οικονομολόγων Λούντβιχ φον Μίζες και του Φρίντριχ Χάγιεκ. Ήταν χωρίς μόρφωση, γεννημένοι σε υπανάπτυκτες περιοχές, ξεκίνησαν σχεδόν από το τίποτα και από μια καλή ιδέα και έχτισαν τις επιχειρήσεις τους. Ήταν ένα πραγματικό καπιταλιστικό εγχείρημα σε μια κατ’ όνομα κομμουνιστική χώρα. Και αυτές οι ιστορίες του Χάγιεκ λέγονταν σε ένα συνέδριο υπό την προεδρία μελών του Κομμουνιστικού Κόμματος! Το καθεστώς γιορτάζει την επιτυχία και τον ιδιωτικό πλούτο διατηρώντας παράλληλα τον κεντρικό πολιτικό έλεγχο. Στην πραγματικότητα, σήμερα, ο ιδιωτικός τομέας αντιπροσωπεύει το 70% του ΑΕΠ της Κίνας.

Λέτε ότι αυτός ο «κομμουνισμός του Χάγιεκ» είναι «η μεγαλύτερη ιστορία οικονομικής επιτυχίας στη σύγχρονη ιστορία». Θα μπορούσε αυτός ο πολιτικός καπιταλισμός με τεχνοκρατικό πρόσωπο να εμπνεύσει άλλες χώρες;

Το κινεζικό σύστημα δεν είναι εύκολα να αναπαραχθεί επειδή περιλαμβάνει πολλές απρόβλεπτες καταστάσεις που αφορούν ειδικά την Κίνα. Είναι πολύ δύσκολο να καταρτιστεί μια λίστα με προτεραιότητες που θα έπρεπε να κάνουν άλλες χώρες για να την μιμηθούν. Σε αντίθεση με τη «Συναίνεση της Ουάσιγκτον***», η οποία είχε δέκα σαφείς και εύκολα εξαγώγιμες αρχές, οι Κινέζοι δεν έχουν σαφείς κανόνες, κάτι που περιορίζει επίσης την ήπια δύναμή τους.

Σε αντίθεση με όσα πίστευαν οι θεωρητικοί του «τέλους της ιστορίας», ο καπιταλισμός έχει επικρατήσει παντού, αλλά όχι η φιλελεύθερη δημοκρατία. Γιατί;

Αυτή η συσχέτιση μεταξύ φιλελευθερισμού και δημοκρατίας αφενός, και καπιταλισμού αφετέρου, έγινε αμέσως μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Αλλά μου φαινόταν λάθος από την αρχή, ακόμη και ιστορικά. Σε όλη την ιστορία, υπήρξαν πολλές καπιταλιστικές χώρες που δεν ήταν καθόλου δημοκρατικές. Ξεκινώντας με την Αμερική: τον 19ο αιώνα, το 13% του πληθυσμού ήταν υποδουλωμένο. Ήταν ένα πολύ σαφές ολιγαρχικό καθεστώς. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ψήφος δεν ήταν καθολική: το 1815, η Βιομηχανική Επανάσταση ήταν σε πλήρη εξέλιξη, αλλά λιγότερο από το 5% του πληθυσμού είχε δικαίωμα ψήφου. Το ίδιο ίσχυε για την Ισπανία, την Ελλάδα, τη Φασιστική Ιταλία, τη Γερμανία του Βιλχελμιστική και τη Χιτλερική, τη Γαλλία υπό τον Ναπολέοντα Γ΄ και την Αργεντινή.

Ο σκεπτικισμός μου σχετικά με αυτόν τον λόγο για την εξάπλωση της δημοκρατίας παγκοσμίως τροφοδοτήθηκε επίσης από δύο γεγονότα που έζησα: αφενός, τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και της Γιουγκοσλαβίας και αφετέρου, την ενοποίηση της Ευρώπης. Από τη μία πλευρά, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση γιόρταζε το γεγονός ότι άνθρωποι

από πολύ διαφορετικές εθνότητες και θρησκείες μπορούσαν να συνυπάρχουν, και από την άλλη, η ίδια αυτή Ευρώπη υποστήριζε την αποσύνθεση και τη διάλυση μιας χώρας όπου ζούσαν μαζί διαφορετικοί λαοί. Δεν υπήρχε σχεδόν καμία λογική σε τίποτα από όλα αυτά!

Καθηγητής Μιλάνοβιτς: «Η ιδέα ότι η δημοκρατία εξαπλώνεται παράλληλα με τον καπιταλισμό είναι ιστορικά λανθασμένη»

Στη συνέχεια, εργάστηκα για τη Ρωσία το 1982-1983. Η χώρα βίωνε μια εξαιρετική οικονομική ύφεση, αλλά και την καταστροφή της εκπαίδευσης, της υγειονομικής περίθαλψης και της κοινωνικής συνοχής: οι κοινωνικοί δεσμοί διαλύθηκαν εντελώς. Και μιλούσαν για δημοκρατία! Το είδα αυτό από την οπτική γωνία της Παγκόσμιας Τράπεζας, η οποία είναι διασπορέας αυτής της οικονομικής ιδεολογίας. Υπήρχε πραγματική έλλειψη ιστορικής προοπτικής κατά τη διάρκεια εκείνων των ετών και αδυναμία αναγνώρισης της πραγματικότητας, όπως ήταν στην πραγματικότητα.

Ο πλούτος ταξιδεύει… ανατολικά

Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε ότι, σε έναν κόσμο αφοσιωμένο στην οικονομία της αγοράς, το ελεύθερο εμπόριο και η παγκοσμιοποίηση τώρα υποχωρούν;

Το καπιταλιστικό σύστημα, αν και αποδεκτό από τους περισσότερους ανθρώπους, προκαλεί τώρα μια πολιτική κρίση που προκαλείται από την ίδια την παγκοσμιοποίηση. Όπως εκτέθω στο «Ο ​​Μεγάλος Παγκόσμιος Μετασχηματισμός», αυτό οφείλεται κυρίως στην οικονομική επιτυχία της Κίνας. Κανείς δεν περίμενε ότι η Κίνα θα πετύχαινε μια τέτοια ραγδαία επιτυχία και ότι αυτή η χώρα των 1,4 δισεκατομμυρίων ανθρώπων θα γινόταν μια οικονομική, και στη συνέχεια μια τεχνολογική και στρατιωτική δύναμη. Οι Αμερικανοί ξαφνικά συνειδητοποίησαν ότι η παγκοσμιοποίηση είχε ωφελήσει την Κίνα πολύ περισσότερο από άλλες χώρες ή τους ίδιους.

Η Κίνα βγήκε από την πολιτική και οικονομική απομόνωση με την επίσκεψη του Συμβούλου Ασφαλείας των ΗΠΑ Χένρι Κίσινγκερ το 1970. Από τότε οι πολυεθνικές κατέκλυσαν τη χώρα δίνοντας μισθό στους Κινέζους εργάτες μισθό 19ου αιώνα… «Ελντοράντο» για το κεφάλαιο.

Όσον αφορά το ατομικό εισόδημα, η εργατική τάξη, και ακόμη και μερικές φορές η μεσαία τάξη, στη Δύση τώρα υποχωρούν σε σχέση με  την άνοδο της μεσαίας τάξης στην Κίνα, την Ινδία, την Ινδονησία και αλλού. Στο παρελθόν, ο δυτικός πληθυσμός βρισκόταν στο

ανώτερο 20% ή 30% παγκοσμίως, πράγμα που σημαίνει ότι ακόμη και οι σχετικά φτωχοί άνθρωποι στη Γαλλία βρίσκονταν πιθανώς στο 70%. Τώρα, εκτοπίζονται από τον ασιατικό πληθυσμό. Και όταν σε υπερβαίνει ο ασιατικός πληθυσμός, ξαφνικά σε υπερβαίνουν εκατομμύρια άνθρωποι. Οι δυτικές μεσαίες τάξεις θα το

συνειδητοποιήσουν αυτό πολύ γρήγορα, επειδή υπάρχουν διεθνή αγαθά που δεν μπορούν πλέον να αντέξουν οικονομικά ή ταξίδια που δεν είναι πλέον προσιτά για αυτές. Και ενώ οι λιγότερο εύποροι δυτικοί πληθυσμοί μειώνονταν σε παγκόσμιο επίπεδο, οι πλουσιότεροι στις ίδιες αυτές χώρες παρέμειναν στην κορυφή του κόσμου. Αυτό δημιουργεί εκτεταμένη δυσαρέσκεια και πολιτική αναταραχή. Η παγκοσμιοποίηση έχει δημιουργήσει συγκρούσεις σε επίπεδο εθνών-κρατών, μεταξύ Κίνας και Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά και εντός των ίδιων των χωρών. Έτσι, αυτό το παράδοξο παραμένει: ενώ οι φιλελεύθερες οικονομικές πολιτικές ενισχύονται στο εσωτερικό, αντικαθίστανται πλήρως στην εξωτερική πολιτική, με την επιστροφή των δασμών, τον οικονομικό καταναγκασμό και την κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων άλλων χωρών. Αυτή είναι η επιστροφή του μερκαντιλισμού σε διεθνές επίπεδο. Μπορούμε να μιλήσουμε για εθνικό φιλελευθερισμό ή φιλελευθερισμό της εθνικής αγοράς για να τονίσουμε αυτή την αμφιθυμία.

Η αποδιοργάνωση εγγίζει τη Δύση

Ως ένδειξη αυτών των διασταυρούμενων τροχιών, εξηγείτε ότι «η αποδιάρθρωση εξαπλώνεται προς τα βόρεια». Θα μπορούσατε να εξηγήσετε τι σημαίνει  «αποδιάρθρωση»; Και μέσω ποιας διαδικασίας οι χώρες του Βορρά άρχισαν να μοιάζουν με εκείνες του Νότου;

Για πολύ καιρό, οι δυνάμεις του Βορρά εγκαθίδρυαν μόνο θύλακες νεωτερικότητας στις χώρες του Νότου (του πρώην Τρίτου Κόσμου) για να καλύψουν τις δικές τους ανάγκες – ιδιαίτερα την εξόρυξη πόρων. Αυτό γινόταν χωρίς να επιδιώκεται η ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης παραγωγικής δομής. Αυτή η εξορυκτική οικονομία ανατέθηκε σε μια

τοπική αστική τάξη, της οποίας τα συμφέροντα ήταν τα ίδια με αυτά των Δυτικών, ενώ ο υπόλοιπος πληθυσμός παρέμεινε σχετικά φτωχός. Υπήρχε έτσι μια αποσύνδεση μεταξύ της εξωστρεφούς οικονομικής σφαίρας και της πολιτικής σφαίρας.

Ωστόσο, τα τελευταία δέκα χρόνια, έχουμε αρχίσει να παρατηρούμε μια παρόμοια διαδικασία στη Δύση, και ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Υπάρχει ένα τμήμα του πληθυσμού που είναι πλούσιο, μορφωμένο και σε μεγάλο βαθμό ενσωματωμένο στις πνευματικές και οικονομικές ανταλλαγές. Και ο υπόλοιπος πληθυσμός, αυτό που ονομάζεται «ενδοχώρα» στα αγγλικά, αποκόπηκε από αυτό. Γι’ αυτό μιλάμε για «διϊ-στάμενες» ελίτ στην Αμερική. Αυτοί είναι άνθρωποι που, καθοδηγούμενοι από το συμφέρον και την πεποίθηση, είναι πολύ υπέρ της παγκοσμιοποίησης. Τα πηγαίνουν πολύ καλά με τις ελίτ άλλων χωρών και έχουν ελάχιστο ενδιαφέρον για τους δικούς τους πολίτες.

Προτιμούν να προσλαμβάνουν έναν Κινέζο ή Βιετναμέζο εργάτη, πληρώνοντάς τον πολύ λιγότερο από έναν αντίστοιχο Αμερικανό. Αυτή η απόκλιση ήταν χαρακτηριστική των χωρών του Τρίτου Κόσμου.

Πριν από είκοσι χρόνια, οι δυτικές ελίτ έβλεπαν όλα τα πλεονεκτήματα, ιδεολογικά και οικονομικά, της παγκοσμιοποίησης. Δεν κατάλαβαν ότι ο υπόλοιπος πληθυσμός δεν το έκανε. Πολλοί δεν συνειδητοποίησαν ότι η εγχώρια διαφωνία επρόκειτο να αποκτήσει δυναμική. Αυτό συνέβη πριν από το Brexit, πριν από την πρώτη εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, αλλά αυτές οι υπόγειες δυνάμεις υπήρχαν ήδη.

Οι εργατικές και μεσαίες τάξεις στις πλούσιες χώρες δεν βλέπουν τα εισοδήματά τους να αυξάνονται επειδή «εξαρτώνται κυρίως από το εισόδημα από την εργασία τους και δεν έχουν σημαντικό εισόδημα από κεφάλαιο», γράφετε. Θα επιδεινωθεί αυτό με την Τεχνητή Νοημοσύνη;

Στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, το 90% έως 95% των ανθρώπων δεν έχουν εισόδημα από κεφάλαιο. Στη Γαλλία, περίπου το ήμισυ του πληθυσμού δεν έχει εισόδημα από κεφάλαιο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι 60%, και σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες, μερικές φορές ακόμη περισσότερο. Είναι ακόμα δύσκολο να εκτιμηθούν οι συνέπειες της

τεχνολογικής επανάστασης που αντιπροσωπεύει η Τεχνητή Νοημοσύνη. Εάν αντικαταστήσει έναν μεγάλο αριθμό επαγγελμάτων, φυσικά, με το ΑΕΠ να παραμένει το ίδιο, θα υπάρξει αύξηση του εισοδήματος από κεφάλαιο, επειδή αυτά τα χρήματα θα πάνε στις τσέπες των ιδιοκτητών τεχνολογικών εταιρειών. Και το εισόδημα από την εργασία θα

διαβρωθεί ακόμη περισσότερο. Όλα θα εξαρτηθούν στη συνέχεια από το πώς θα αναδιανεμηθεί αυτό το κεφάλαιο. Θα πάρουμε χρήματα από όσους έχουν γίνει πλούσιοι μέσω της Τεχνητής Νοημοσύνης και θα τα διανείμουμε σε όλους ως εγγυημένο μηνιαίο εισόδημα; Είναι μια πιθανότητα.

Αλλά, κατά τη γνώμη σας, τα εργαλεία του 20ού αιώνα δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την καταπολέμηση της ανισότητας εισοδήματος στον 21ο αιώνα. Γιατί;

Τον 20ό αιώνα, τα τρία κύρια εργαλεία για τη μείωση της ανισότητας στη Δύση ήταν τα συνδικάτα, η εκπαίδευση και η κρατική παρέμβαση. Ωστόσο, τα ποσοστά συμμετοχής σε συνδικάτα έχουν μειωθεί  παγκοσμίως. Η φύση της εργασίας έχει αλλάξει εντελώς. Υπάρχουν λιγότερες μεγάλες εταιρείες που απασχολούν χιλιάδες άτομα με παρόμοια ενδιαφέροντα. Πολύ συχνά, οι εργαζόμενοι δεν εργάζονται πλέον στον ίδιο φυσικό χώρο, γεγονός που καθιστά κάθε οργανισμό, συνδικαλιστικό ή άλλο, πιο δύσκολο.

Δεύτερον, το επίπεδο εκπαίδευσης. Εκτοξεύτηκε τον 20ό αιώνα. Η πορεία συνεχίζεται. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να είναι πιο μορφωμένοι, αλλά είναι διαφορετικό. Το κέρδος που αποκομίζετε μεταβαίνοντας από έναν πληθυσμό με μέσο όρο 7 ετών εκπαίδευσης σε 13 χρόνια είναι εξαιρετικό. Αλλά υπάρχει ένα φυσικό μέγιστο. Μετά από 13 χρόνια, δεν μπορούμε να φτάσουμε σε 23 χρόνια εκπαίδευσης. αυτό δεν θα είχε νόημα!

Τέλος, ο ρόλος του κράτους. Οι φόροι έγιναν πολύ υψηλοί τον 20ό αιώνα επειδή ήταν αποδεκτό ότι το κράτος έπαιζε πολύ σημαντικό ρόλο, ιδιαίτερα στη Γαλλία. Τώρα, αυτό είναι λιγότερο αποδεκτό. Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι οι φόροι είναι υπερβολικοί. Οι άνθρωποι έχουν μια πολύ πιο κυνική άποψη για τον ρόλο του κράτους. Αν λάβουμε υπόψη

αυτές τις τρεις πτυχές – τον συνδικαλισμό, την εκπαίδευση και την κοινή γνώμη για το κράτος – τα εργαλεία του 20ού αιώνα είναι ξεπερασμένα για τη μείωση της ανισότητας.

(Συνέντευξη δόθηκε στον δημοσιογράφο Martin Bernier )

*Ο Μπράνκο Μιλάνοβιτς  είναι Σερβοαμερικανός οικονομολόγος και καθηγητής πανεπιστημίου. Είναι περισσότερο γνωστός για το έργο του σχετικά με την κατανομή του εισοδήματος και την ανισότητα.

**Η γκραμσιανή ηγεμονία (ή πολιτισμική ηγεμονία) είναι μια από τις πιο επιδραστικές θεωρίες της πολιτικής επιστήμης και της κοινωνιολογίας. Διαμορφώθηκε από τον Ιταλό μαρξιστή φιλόσοφο Αντόνιο Γκράμσι μέσα από τα περίφημα «Τετράδια της Φυλακής» κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού του από το φασιστικό καθεστώς του Μουσολίνι.

***Η Συναίνεση της Ουάσιγκτον  είναι ένα σύνολο δέκα οικονομικών μεταρρυθμίσεων που προτάθηκαν τη δεκαετία του 1980 από το ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα και αφορούν την «συνταγή» ανάπτυξης για τις αναπτυσσόμενες χώρες:: Περιορισμό των κρατικών ελλειμμάτων, ιδιωτικοποιήσεις, κ.ά.

Πηγή: https://www.lefigaro.fr/vox/economie/branko-milanovic-l-idee-que-la-democratie-se-diffuse-en-meme-temps-que-le-capitalisme-est-historiquement-fausse-20260830

Επιμέλεια κειμένου: Ευάγγελος Δ. Νιάνιος