Ημέρα μνήμης της Γενοκτονίας από το Κεμαλικό καθεστώς
Γράφει ο Θεόδωρος Λάμπρος
*ΒΑ Modern History (London Guildhall University)
*MA Mediterranean Studies (University Of London)
(Ιστορικός – Συγγραφέας – Τακτικό Μέλος της Εταιρείας Λογοτεχνών Νοτιοδυτικής Ελλάδας – Αρχισυντάκτης στο ενημερωτικό πόρταλ skalistiri.news – Διαχειριστής του ιστορικού πόρταλ “Το skalistiri.news σκαλίζει το 1821” και Αναβιωτής του 1821 [email protected]).
Η σημερινή ημέρα της 19ης Μαΐου έχει οριστεί από την Βουλή των Ελλήνων ως ημέρα μνήμης της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού, που έζησε και άκμασε στο βόρειο μέρος της Μικράς Ασίας μέχρι το 1922.
Ο Πόντος κάτω από τον Οθωμανικό ζυγό
Ενα σημαντικό μέρος του Ελληνισμού διαφυλάχθηκε μετά τη διάλυση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας στα βόρεια της Μικράς Ασίας στον Πόντο.
Βέβαια η άλωση της Τραπεζούντας από τους Οθωμανούς Τούρκους το 1461 σήμαινε για τον Ελληνισμό του Πόντου την απώλεια της ανεξαρτησίας του, αλλά όχι και την εθνική του συνείδηση. Μέσα στην Οθωμανική αυτοκρατορία οι Πόντιοι αποτελούσαν το πιο αποκομμένο κομμάτι του Ελληνισμού, που ζούσαν σε μια περιοχή φτωχή, χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την κεντρική διοίκηση. Επιπλέον αποτελούσαν μειοψηφία μέσα σε ένα πλήθος αλλόθρησκων και αλλόγλωσσων λαών, όπως οι Κούρδοι και οι Αρμένιοι. Παρ’ όλα αυτά οι Πόντιοι κατόρθωσαν να διατηρήσουν τη γλώσσα και τη θρησκεία τους, να αποκτήσουν κυρίαρχη οικονομική θέση στα αστικά κέντρα της περιοχής τους, να επιδείξουν έναν αξιόλογο δημογραφικό δυναμισμό που τους επέτρεψε να επεκταθούν και στις περιοχές του Καυκάσου και της Κριμαίας, και τέλος να αναπτύξουν μια σημαντική εκπαιδευτική δραστηριότητα.
(Ελληνες του Πόντου στον δρόμο της προσφυγιάς. Η βίαιη εκκαθάρισή τους από το Κεμαλικό καθεστώς είχε σαν αποτέλεσμα την μετάβασή τους στην Ελλάδα).
Το σχέδιο εξόντωσης
Το 1915 ήταν μια χρονιά ορόσημο για τον Ποντιακό Ελληνισμό της Μικράς Ασίας. Τη χρονιά εκείνη, και ενώ όλα τα ευρωπαϊκά κράτη είχαν εμπλακεί στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Τούρκοι εκπόνησαν ένα σχέδιο εξόντωσης των χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας. Τον Ιούνιο πραγματοποιήθηκε η εξορία και στη συνέχεια η σφαγή των Αρμενίων, ενώ αρχίζουν οι πρώτες βιαιοπραγίες εναντίον του ποντιακού στοιχείου.
Τον Δεκέμβριο του 1916 εκπονήθηκε από τους Τούρκους στρατηγούς Εμβέρ και Ταλαάτ σχέδιο εξόντωσης του άμαχου ελληνικού πληθυσμού του Πόντου που προέβλεπε: “Αμεση εξόντωση μόνον των ανδρών των πόλεων από 16-60 ετών και γενική εξορία όλων των ανδρών και γυναικόπαιδων των χωριών στα ενδότερα της Ανατολής με πρόγραμμα σφαγής και εξόντωσης”. Το πρόγραμμα ξεκίνησε 15 ημέρες αργότερα και εφαρμόστηκε κυρίως στις περιοχές της Σαμψούντας και της Πάφρας. Η περιοχή της Τραπεζούντας είχε γλιτώσει από τη μανία των Τούρκων διότι είχε καταληφθεί τον Απρίλιο του 1916 από τον Ρωσικό στρατό.
Οταν όμως οι Ρώσοι εγκατέλειψαν την πόλη τον Φεβρουάριο του 1918, τότε ο μισός περίπου πληθυσμός της περιοχής εγκατέλειψε τις εστίες του και ακολούθησε τον Ρωσικό στρατό κατά την υποχώρησή του. Οι περισσότεροι από τους πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στην περιοχή του Καυκάσου και των παραλίων της Γεωργίας. Οι Πόντιοι πίστεψαν ότι το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου θα έφερνε και οριστικό τέρμα στα δεινά τους, αλλά διαψεύσθηκαν. Οι εκκλήσεις τους για να συμπεριληφθούν στο ελληνικό κράτος δεν εισακούστηκαν από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, ο οποίος θεωρούσε ότι ο Πόντος ήταν πολύ απομακρυσμένος από τις υπόλοιπες ελληνικές περιοχές με αποτέλεσμα να είναι αδύνατη η υπεράσπισή του από τις τουρκικές επιδρομές. Σε αντάλλαγμα πρότεινε να προχωρήσουν οι Πόντιοι στη δημιουργία μιας ομοσπονδίας με τους Αρμένιους, και πράγματι ο αρχιεπίσκοπος Τραπεζούντας Χρύσανθος Φιλιππίδης και ο πρόεδρος των Αρμενίων Αλέξανδρος Χατισιάν υπέγραψαν τον Ιανουάριο του 1920 συμφωνία για τη δημιουργία Ποντοαρμενικού κράτους. Ομως τον Νοέμβριο του 1920 ο Αρμενικός στρατός ηττήθηκε στο Ερζερούμ από τις δυνάμεις του Κεμάλ Ατατούρκ με αποτέλεσμα να συνθηκολογήσουν οι Αρμένιοι και να μείνουν οι Πόντιοι μόνοι τους.
Η ηρωϊκή έξοδος
Εκτοτε και μέχρι τον Αύγουστο του 1922 ο Κεμάλ, έχοντας εκκαθαρίσει τα δευτερεύοντα μέτωπα στη Μικρά Ασία, προχώρησε ανενόχλητος στη σταδιακή εξόντωση του Ποντιακού Ελληνισμού. Οι πόλεις και τα χωριά κάηκαν, οι χωρικοί σφάχτηκαν, ατιμάστηκαν, εξορίστηκαν ή έφευγαν ομαδικά στα δάση και στα βουνά. Οσοι άνδρες συλλαμβάνονταν προωθούνταν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Υπολογίζεται ότι στο διάστημα 1914-1922 εξοντώθηκαν περίπου 200.000 Πόντιοι. Τον Οκτώβριο του 1922 με μεσολάβηση των συμμαχικών δυνάμεων η Ελληνική κυβέρνηση και ο Κεμάλ συμφώνησαν να μεταφερθούν οι Ελληνες του Πόντου με τουρκικά καράβια στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί με ελληνικά στην Ελλάδα. Υπεύθυνος για την ομαλή μετακίνηση των προσφύγων ορίστηκε ο Αλέξανδρος Πάλλης. Το πρώτο καράβι με πρόσφυγες ξεκίνησε από τη Σαμψούντα τον Νοέμβριο του 1922 για την Ελλάδα μέσω Κωνσταντινούπολης. Το προσφυγικό ρεύμα θα συνεχιστεί και σε όλη τη διάρκεια του 1923.
Το 1924 οι χριστιανικοί πληθυσμοί του Πόντου περιελήφθησαν στη ελληνοτουρκική σύμβαση για την ανταλλαγή των πληθυσμών. Οσοι άνδρες επέζησαν από εκείνους που είχαν συλληφθεί τα προηγούμενα χρόνια και υπηρετούσαν στα τάγματα εργασίας (αμελέ ταμπουρού), πέρασαν στην Ελλάδα είτε μέσω Σαμψούντας, είτε μέσω Συρίας. 1.220.000 πρόσφυγες δέχθηκε η Ελλάδα στη δεκαετία του 1920. Τα ποντιακά σωματεία υπολογίζουν ότι περίπου 400.000 Πόντιοι εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα, κυρίως στους νομούς Δράμας, Κιλκίς, Καβάλας, Ξάνθης, Κοζάνης, Πρέβεζας και στα αστικά κέντρα Αθήνα, Πειραιά και Θεσσαλονίκη, εντασσόμενοι στην ελληνική κοινωνία.
The Pontians Do Not Forget!
May 19, 2025
Day of Remembrance of the Genocide by the Kemalist Regime
By Theodoros Lampros
BA in Modern History (London Guildhall University)
MA in Mediterranean Studies (University of London)
(Historian – Author – Regular Member of the Society of Writers of Southwestern Greece – Editor-in-Chief of the news portal skalistiri.news – Administrator of the historical portal “Skalistiri.news explores 1821” – 1821 Reenactor: [email protected])
May 19th has been designated by the Hellenic Parliament as the Day of Remembrance of the Genocide of the Pontic Greeks, who lived and thrived in the northern part of Asia Minor until 1922.
Pontus under the Ottoman Yoke
A significant portion of Hellenism was preserved in northern Asia Minor in Pontus after the fall of the Byzantine Empire.
The conquest of Trebizond by the Ottoman Turks in 1461 marked the end of independence for the Pontic Greeks, but not the loss of their national consciousness. Under Ottoman rule, the Pontians were the most isolated segment of the Greek population, living in a poor region largely ignored by the central administration. Surrounded by other ethnic and religious groups such as Kurds and Armenians, the Pontians nevertheless managed to preserve their language and religion, gain economic dominance in local urban centers, exhibit notable demographic dynamism (which allowed them to expand into the Caucasus and Crimea), and develop a strong educational tradition.
(Pontic Greeks on the road to exile. Their violent purge by the Kemalist regime led to their migration to Greece.)
The Extermination Plan
The year 1915 was a turning point for the Pontic Greeks of Asia Minor. While European powers were entangled in World War I, the Turks developed a plan to eliminate the Christian populations of Asia Minor. In June of that year, the Armenian Genocide was carried out, and soon afterward, the first acts of violence against the Pontic Greeks began.
In December 1916, Ottoman generals Enver and Talaat drafted a plan to exterminate the civilian Greek population of Pontus. It called for the immediate execution of all city-dwelling men aged 16 to 60, and the mass deportation of men, women, and children from rural villages to the interior of Anatolia, under a system designed to ensure their destruction. This plan was implemented two weeks later, primarily in the regions of Samsun and Paphra. Trebizond initially escaped the carnage due to its occupation by Russian forces in April 1916.
However, when the Russians withdrew in February 1918, around half the population of the region fled with them. Most of these refugees settled in the Caucasus and along the coasts of Georgia. The Pontians hoped that the end of World War I would bring relief—but they were wrong. Their appeals to be included in the Greek state were rejected by Eleftherios Venizelos, who considered Pontus too distant to be defended effectively. Instead, he suggested a federation with the Armenians. Accordingly, in January 1920, Archbishop Chrysanthos of Trebizond and Armenian President Alexander Khatisian signed an agreement for the creation of a Pontic-Armenian state. Yet in November 1920, the Armenian army was defeated by Atatürk’s forces at Erzurum, forcing the Armenians to surrender and leaving the Pontians to face the Kemalist onslaught alone.
The Heroic Exodus
From then until August 1922, Kemal—having neutralized other fronts in Asia Minor—proceeded with the systematic extermination of the Pontic Greeks. Cities and villages were burned, peasants were slaughtered, raped, exiled, or fled into the forests and mountains. Men who were captured were sent deep into the interior of Anatolia. It is estimated that between 1914 and 1922, approximately 200,000 Pontians were exterminated.
In October 1922, with mediation from the Allied powers, the Greek government and Kemal agreed to transfer the surviving Greeks of Pontus by Turkish ships to Constantinople and from there to Greece via Greek vessels. Alexandros Pallis was appointed to oversee the safe relocation of the refugees. The first ship carrying refugees departed from Samsun in November 1922, with the exodus continuing throughout 1923.
In 1924, the Christian populations of Pontus were included in the Greco-Turkish population exchange agreement. Those men who had survived previous years of imprisonment or forced labor (the infamous amele taburu, or labor battalions) reached Greece either via Samsun or through Syria.
Greece received 1,220,000 refugees during the 1920s, and it is estimated that about 400,000 Pontians settled in the country, primarily in the regions of Drama, Kilkis, Kavala, Xanthi, Kozani, and Preveza, as well as in urban centers such as Athens, Piraeus, and Thessaloniki, gradually integrating into Greek society.
—
Source: skalistiri.news
