4 Σεπτεμβρίου 2026 • Mises Wire • Ryan McMaken
Πάντοτε και παντού, οι πολιτικοί θεσμοί ελέγχονται από ελίτ. Δεν έχει σημασία αν το πολίτευμα είναι δημοκρατικό ή μοναρχικό. Δεν έχει σημασία αν υπάρχει γραπτό σύνταγμα ή όχι. Όλοι οι πολιτικοί θεσμοί —και ασφαλώς κάθε κυρίαρχο κράτος— διοικούνται από μια ομάδα ελίτ που ελέγχει τα μέσα καταναγκασμού. Ο μύθος της «κυριαρχίας του λαού» είναι ακριβώς αυτό: ένας μύθος.
Αυτό, όμως, αφήνει αναπάντητο ένα μεγάλο ερώτημα: ποιοι είναι οι επίλεκτοι, οι ελίτ; Ο Βιλφρέντο Παρέτο, πρωτοπόρος της ιταλικής θεωρίας των ελίτ, υποστηρίζει πειστικά ότι οι ελίτ είναι απλώς οι άνθρωποι που διαθέτουν τις μεγαλύτερες ικανότητες στους αντίστοιχους τομείς τους. Η ικανότητα, βεβαίως, δεν συνεπάγεται οποιαδήποτε μορφή αρετής ή καλλιέργειας. Δεν μπορούμε να θεωρούμε ότι ένα μέλος της ελίτ είναι περισσότερο ηθικό ή εκλεπτυσμένο από έναν μηχανικό της μεσαίας τάξης.
Στην περίπτωση των πολιτικών ελίτ, το να ανήκει κανείς στην «ελίτ» σημαίνει απλώς ότι είναι εξαιρετικά αποτελεσματικός στην οργάνωση και στην καθοδήγηση της πολιτικής δράσης. Η ικανότητα αυτή μπορεί να υπηρετήσει τόσο ενάρετους όσο και κακούς σκοπούς. Οι πολιτικές ελίτ διακρίνονται στην κατάκτηση και στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας. Τίποτε περισσότερο.
Στις κληρονομικές μοναρχίες, για παράδειγμα, ο μονάρχης είναι μονάρχης επειδή οι πρόγονοί του υπήρξαν αποτελεσματικότεροι από τους ανταγωνιστές τους στη χρήση βίας —καθώς και στις αρπαγές και στις δολοφονίες. Οι απόγονοί τους κατορθώνουν να παραμένουν στην ελίτ μέσω αποτελεσματικών πολιτικών μηχανορραφιών, με τις οποίες διατηρούν τη θέση τους.
Στις δημοκρατίες, εκείνοι που κατακτούν και διατηρούν την εξουσία είναι αποτελεσματικοί στην εξαπάτηση του εκλογικού σώματος και στην εξασφάλιση της εύνοιας των κυβερνητικών συνασπισμών που συγκροτούν διάφορες ομάδες συμφερόντων.
Δεν αποτελούν «την ελίτ» επειδή διαθέτουν ξεχωριστή αρετή ή υψηλή μόρφωση. Απλώς διακρίνονται στην απόκτηση και στην καλλιέργεια των γνώσεων που είναι αναγκαίες για να χρησιμοποιούν την κρατική εξουσία εναντίον των εχθρών και των ενδεχόμενων ανταγωνιστών τους.
Οικονομικές ελίτ έναντι πολιτικών ελίτ
Συχνά, ωστόσο, επικρατεί σύγχυση ως προς τη διαφορά ανάμεσα στις οικονομικές και στις πολιτικές ελίτ. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι οικονομικές ελίτ αποτελούνται από εκείνους που είναι περισσότερο ικανοί στη διαχείριση της περιουσίας. Η φύση, όμως, των οικονομικών ελίτ εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το είδος του καθεστώτος που επικρατεί σε μια κοινωνία.
Σε μια κοινωνία όπου λειτουργεί κατά κύριο λόγο ένα σύστημα ελεύθερης αγοράς, οι οικονομικές ελίτ είναι εκείνοι που αποδεικνύονται παραγωγικότεροι μέσα στην ελεύθερη αγορά. Είναι οι άνθρωποι που διαθέτουν ιδιαίτερες ικανότητες στην επιχειρηματικότητα, στις πωλήσεις, στην εφοδιαστική αλυσίδα, στις επενδύσεις και σε όλες τις άλλες πλευρές μιας αγοράς που λειτουργεί ελεύθερα.
Σε μια κατά βάση ελεύθερη κοινωνία, οι οικονομικές ελίτ μπορούν να αφιερώνουν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους στις δραστηριότητές τους μέσα στην αγορά. Κατά συνέπεια, ανταμείβονται επειδή διοχετεύουν τις προσπάθειές τους στη βελτίωση της παραγωγικότητάς τους. Επιπλέον, ολόκληρη η κοινωνία ωφελείται από αυτού του είδους τις οικονομικές ελίτ. Αυτό συμβαίνει επειδή οι ανταμοιβές στην αγορά προκύπτουν από την προσφορά περισσότερων αγαθών και υπηρεσιών σε περισσότερους ανθρώπους και σε τιμές που μπορούν να αντέξουν οικονομικά ολοένα περισσότεροι καταναλωτές.
Τα πράγματα είναι διαφορετικά σε μια κοινωνία όπου η οικονομία κυριαρχείται από το κράτος —και, επομένως, από την πολιτική ελίτ. Σε μια τέτοια κοινωνία, οι οικονομικές ελίτ είναι εκείνοι που γνωρίζουν καλύτερα πώς να χρησιμοποιούν την κρατική εξουσία, προκειμένου να επιτύχουν μέσα στην ελεγχόμενη από το κράτος αγορά.
Στην περίπτωση αυτή, οι οικονομικές ελίτ είναι εκείνοι που κατορθώνουν να συνεργάζονται με το καθεστώς, ώστε να εξασφαλίζουν πολιτικές που τους ευνοούν μέσω της χειραγώγησης και της ρύθμισης της αγοράς. Στις πολιτικές αυτές περιλαμβάνονται οι κρατικές διασώσεις επιχειρήσεων, τα μονοπώλια που υποστηρίζονται από το κράτος και ένα χρηματοπιστωτικό σύστημα που τροφοδοτείται από την πολιτική του εύκολου χρήματος.
Μέσα σε αυτό το σύστημα, οι οικονομικές ελίτ μπορούν να διατηρούν και να ενισχύουν τη θέση και τον πλούτο τους μέσω αποτελεσματικής πολιτικής δράσης και υπηρετώντας τις πολιτικές ελίτ, αντί να υπηρετούν τους πελάτες στην αγορά.
Όταν συμβαίνει αυτό, δεν μπορούμε να θεωρούμε ότι οι οικονομικές ελίτ βρίσκονται στη θέση τους επειδή προσφέρουν αξία στην κοινωνία. Αντιθέτως, σε αυτό το δεύτερο σύστημα, οι οικονομικές ελίτ είναι παρασιτικές. Στηρίζονται στην εκμετάλλευση των άλλων για να διατηρήσουν τη θέση τους και να διευρύνουν το μερίδιό τους στην αγορά. Ένα από τα εντυπωσιακότερα παραδείγματα αυτής της κατάστασης μπορεί να εντοπιστεί στην αντιμετώπιση της χρηματοπιστωτικής κρίσης που άρχισε το 2008.
Εάν είχε επιτραπεί στην αγορά να λειτουργήσει, πολλές μεγάλες τράπεζες και άλλες επιχειρήσεις θα είχαν χρεοκοπήσει και η περιουσία τους θα είχε περάσει σε άλλους, αποτελεσματικότερους ιδιοκτήτες και διαχειριστές, οι οποίοι θα την αξιοποιούσαν διαφορετικά. Αυτοί οι νέοι ιδιοκτήτες θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί σε μια νέα οικονομική ελίτ.
Χάρη, όμως, στην παρέμβαση των κατεστημένων πολιτικών ελίτ, οι προβληματικές επιχειρήσεις διασώθηκαν μέσω της αναδιανομής πλούτου από τις παραγωγικές τάξεις προς επιλεγμένες, πολιτικά διασυνδεδεμένες επιχειρήσεις και τους υφιστάμενους ιδιοκτήτες τους. Έτσι, εταιρείες όπως η Citicorp και η AIG διασώθηκαν, επιβλήθηκαν νέες ρυθμίσεις και επιχειρήσεις όπως η JP Morgan διεύρυναν σημαντικά το μερίδιό τους στην αγορά.
Οι μαζικές αγορές τίτλων που καλύπτονταν από ενυπόθηκα δάνεια εκ μέρους της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ έσωσαν από την αφερεγγυότητα μεγάλο μέρος του χρηματοπιστωτικού τομέα. Ως αποτέλεσμα, τα περισσότερα μέλη της οικονομικής «ελίτ» που συναντάμε στον χρηματοπιστωτικό κλάδο οφείλουν τη θέση τους στην πολιτική παρέμβαση και όχι σε κάποια πραγματική ικανότητά τους μέσα στην αγορά.
Βεβαίως, οι άνθρωποι αυτοί αρέσκονται να λένε στον εαυτό τους ότι είναι πλούσιοι επειδή «η αγορά» τούς αποτιμά τόσο υψηλά. Στην πραγματικότητα, είναι επιτυχημένοι επειδή οι ομάδες άσκησης πίεσης κατόρθωσαν να στηρίξουν τις επιχειρήσεις τους και να εξασφαλίσουν, μέσω της συνεχούς νομισματικής επέκτασης, την αύξηση της αξίας των χαρτοφυλακίων τους.
Αυτό, όμως, είναι μόνο ένα παράδειγμα. Σε κάθε κοινωνία όπου οι πολιτικές ελίτ πραγματοποιούν υπέρογκες δαπάνες ή προχωρούν σε εκτεταμένη ρύθμιση της οικονομίας, η οικονομική δραστηριότητα στρεβλώνεται διαρκώς με τρόπο που ευνοεί τους πολιτικά διασυνδεδεμένους εις βάρος όλων των υπολοίπων.
Για παράδειγμα, οι οικονομικές «ελίτ» που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από κρατικές συμβάσεις —όπως ο Έλον Μασκ, ο Πίτερ Τιλ, ο ιδρυτής της Flock Safety και άλλοι— δεν ανήκουν στην ελίτ επειδή είναι ιδιαίτερα παραγωγικοί μέσα σε μια ελεύθερη αγορά. Ανήκουν σε αυτήν επειδή είναι επιδέξιοι στην ιδιοποίηση της περιουσίας των φορολογουμένων μέσω του μηχανισμού της φορολόγησης και των κρατικών δαπανών.
Ας σημειωθεί ότι, μέσα σε αυτό το παρεμβατικό σύστημα, οι πραγματικές οικονομικές ελίτ —οι άνθρωποι που θα είχαν αναδειχθεί στην κορυφή μιας αληθινά ελεύθερης οικονομίας— παραγκωνίζονται και εμποδίζονται να προοδεύσουν εξαιτίας της κρατικής δράσης που ευνοεί συγκεκριμένες επιχειρήσεις.
Ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι που θα μπορούσαν να είχαν αποτελέσει την πραγματική οικονομική ελίτ; Δεν θα το μάθουμε ποτέ. Αντί γι’ αυτούς, έχουμε απομείνει με μια νόθα τάξη δισεκατομμυριούχων, η οποία θεωρείται «ελίτ» μόνο χάρη στην ικανότητά της να εκμεταλλεύεται τους ανθρώπους που επιτελούν πραγματικά παραγωγική εργασία στον ιδιωτικό τομέα.
Συμπέρασμα
Έχουμε, επομένως, μια συγχώνευση της οικονομικής με την πολιτική ελίτ. Και οι δύο μορφές ελίτ στηρίζονται, κατά κανόνα, σε κάποια μορφή εξαπάτησης, προκειμένου να ενισχύσουν και να νομιμοποιήσουν τις αξιώσεις τους.
Η πολιτική ελίτ, για παράδειγμα, ισχυρίζεται ότι κατέχει τη θέση της δυνάμει κάποιας θεϊκής εντολής, χάρη στην υποτιθέμενη ηθική της ανωτερότητα ή επειδή δήθεν εκφράζει τη «βούληση του λαού». Όλα αυτά, ασφαλώς, είναι ψέματα. Παρ’ όλα αυτά, επί πολλούς αιώνες αποδείχθηκαν αποτελεσματικά μέσα εξαπάτησης και κατευνασμού του κοινού.
Σε ένα καθεστώς οικονομικού παρεμβατισμού, οι οικονομικές ελίτ στηρίζονται επίσης στο ψεύδος. Ισχυρίζονται ότι ανήκουν στην ελίτ επειδή είναι αποτελεσματικές, εργάζονται σκληρά ή «υπηρετούν τον πελάτη». Και αυτοί οι ισχυρισμοί είναι ψευδείς, διότι, όταν δεν υπάρχει ελεύθερη —ή έστω κατά το μεγαλύτερο μέρος της ελεύθερη— αγορά, οι ελίτ κατέχουν στην πραγματικότητα τη θέση τους χάρη σε πολιτικούς χειρισμούς. Ουσιαστικά αποτελούν απλώς προέκταση της πολιτικής ελίτ. Όσο περισσότερο παρεμβατικό είναι ένα καθεστώς τόσο περισσότερο ισχύει αυτό.
Οι πραγματικές ελίτ ήταν πάντοτε εκείνοι που εξασφαλίζουν την εκούσια και ελεύθερη υποστήριξη των άλλων μέσω του ιδιωτικού τομέα ή άλλων μη βίαιων μορφών ανθρώπινης συνεργασίας: μέσω της οικογένειας, των θρησκευτικών θεσμών και των υπόλοιπων θεσμών της ιδιωτικής κοινωνίας.
Αντιθέτως, εκείνοι που μετατρέπονται σε «ελίτ» καταφεύγοντας πρώτοι στη βία και στη λεηλασία των άλλων ήταν πάντοτε απατεώνες και σφετεριστές.
Το κείμενο διατίθεται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού–Μη Εμπορική Χρήση–Όχι Παράγωγα Έργα 4.0.
Σημείωση: Οι απόψεις που εκφράζονται στο Mises.org δεν αντιπροσωπεύουν κατ’ ανάγκην τις απόψεις του Ινστιτούτου Mises.
