21 Μαΐου 2025
Alon Ben-Meir
Η προσπάθεια της κυβέρνησης Τραμπ για μια διαπραγματευτική συμφωνία σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν αποτελεί τη μοναδική ρεαλιστική πολιτική που μπορεί να αποτρέψει μια περιφερειακή ανάφλεξη. Πέραν αυτού, προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία που μπορεί να μεταβάλει την πορεία της περιφερειακής ασφάλειας και να θέσει τα θεμέλια για μακροχρόνια ειρήνη και σταθερότητα. Οι διαπραγματεύσεις ΗΠΑ–Ιράν για το πυρηνικό πρόγραμμα παραμένουν βεβαρημένες από βαθιές διαφωνίες. Ωστόσο, ο Τραμπ –περισσότερο από κάθε πρόσφατο προκάτοχό του– έχει μια μοναδική ευκαιρία να πετύχει μια συμφωνία που θα εξυπηρετεί τα εθνικά συμφέροντα και των δύο πλευρών, αποτρέποντας έναν καταστροφικό πόλεμο στην περιοχή, εφόσον και οι δύο κάνουν σημαντικές υποχωρήσεις. Παρ’ όλα αυτά, η κοινή βούληση για συμφωνία είναι αρκετά ισχυρή ώστε να ξεπεραστούν οι βασικές διαφορές.
Ωστόσο, μια τέτοια συμφωνία από μόνη της δεν επαρκεί για να διασφαλίσει τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια και σταθερότητα που επιθυμούν το Ιράν, τα κράτη του Αραβικού Κόλπου και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Η σύναψη συμφωνίας για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και η παράλληλη εξομάλυνση των αμερικανοϊρανικών σχέσεων όχι μόνο θα διευκολύνει την επίτευξη συμφωνίας, αλλά θα αμβλύνει και τη χρόνια εχθρότητα μεταξύ Ιράν και Ισραήλ, ενισχύοντας τις προοπτικές περιφερειακής ειρήνης και σταθερότητας.
Η θέση του Ιράν
Το Ιράν επιμένει ότι το δικαίωμά του να εμπλουτίζει ουράνιο εντός της επικράτειάς του είναι «αδιαπραγμάτευτο» και «κόκκινη γραμμή», υποστηρίζοντας ότι ο εμπλουτισμός προορίζεται για ειρηνική, πολιτική χρήση. Παρόλο που η Τεχεράνη είναι πρόθυμη να επιβάλει προσωρινό όριο στον εμπλουτισμό, απορρίπτει διαρκείας περιορισμούς και αντιτίθεται στον εκτεταμένο έλεγχο, τον οποίο θεωρεί παραβίαση της εθνικής της κυριαρχίας. Επίσης, απορρίπτει κατηγορηματικά την αποσυναρμολόγηση των πυρηνικών της εγκαταστάσεων. Παράλληλα, η ιρανική ηγεσία επιζητεί την άρση των συντριπτικών αμερικανικών κυρώσεων για να ανακουφίσει τη διογκούμενη κοινωνική δυσαρέσκεια, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική έκρηξη. Το Ιράν επιθυμεί να αποφύγει τον πόλεμο με τις ΗΠΑ ή/και το Ισραήλ, καθώς κάτι τέτοιο θα απειλούσε σοβαρά την επιβίωση του καθεστώτος – την οποία η ηγεσία προτάσσει ως απόλυτη προτεραιότητα.
Η θέση των ΗΠΑ
Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν τη δική τους «κόκκινη γραμμή» περί «μηδενικού εμπλουτισμού», απαιτώντας την εξάλειψη όλων των εγχώριων εγκαταστάσεων εμπλουτισμού σε Νατάνζ, Φορντό και Ισφαχάν, την αποσυναρμολόγηση της πυρηνικής υποδομής και την απόρριψη προσωρινών παγώσεων. Η Ουάσινγκτον ζητά μόνιμους, επαληθεύσιμους περιορισμούς που υπερβαίνουν τους όρους της συμφωνίας του 2015 (JCPOA), από την οποία ο Τραμπ αποσύρθηκε, με αντάλλαγμα την προοδευτική άρση των κυρώσεων, υπό την προϋπόθεση πυρηνικής υπαναχώρησης του Ιράν, ενισχυμένης πρόσβασης του ΔΟΑΕ και αυστηρότερης εποπτείας. Από την οπτική Τραμπ, μια συμφωνία με το Ιράν θα σταθεροποιούσε την περιοχή, θα διευκόλυνε το εμπόριο και θα περιόριζε την επιρροή Κίνας και Ρωσίας.
Η πιθανή μορφή μιας συμφωνίας
Παρά τις διαφορές, ΗΠΑ και Ιράν μπορούν να καταλήξουν σε συμφωνία επί της ουσίας και των τεχνικών παραμέτρων, όπως ο αριθμός των ενεργών φυγοκεντρητών, η αποστολή του εμπλουτισμένου ουρανίου 60% στο εξωτερικό (πιθανώς στη Ρωσία), καθώς και η επαληθεύσιμη υπαναχώρηση του Ιράν από το πυρηνικό του πρόγραμμα, με αυστηρή εποπτεία του ΔΟΑΕ.
Το βασικό αγκάθι παραμένει η επιμονή του Ιράν στο δικαίωμα εμπλουτισμού, στο οποίο οι ΗΠΑ αντιδρούν κατηγορηματικά. Ωστόσο, υπάρχουν διάφορες εναλλακτικές που θα μπορούσαν να συμφωνηθούν, επιτρέποντας και στις δύο πλευρές να υποστηρίξουν ότι πέτυχαν τους στόχους τους. Οι πιθανότητες περιλαμβάνουν:
- Το Ιράν να παγώσει τον εμπλουτισμό στα τρέχοντα επίπεδα και να αποσυναρμολογήσει τους εξελιγμένους φυγοκεντρητές.
- Το Ιράν να διατηρήσει βραχυπρόθεσμα το δικαίωμα εμπλουτισμού έως 3,67%, ευθυγραμμιζόμενο σταδιακά με τους μακροπρόθεσμους στόχους μη διάδοσης των ΗΠΑ.
- Το Ιράν να διατηρήσει συμβολικές, πιλοτικές εγκαταστάσεις υπό αυστηρή εποπτεία του ΔΟΑΕ – ρύθμιση παρόμοια με εκείνη του 2015.
Ο Τραμπ δεν πρέπει να επιμείνει σε προθεσμία 60 ημερών ούτε να απειλήσει με στρατιωτικές ενέργειες
Η επιμονή του Ντόναλντ Τραμπ σε μια αυστηρή προθεσμία 60 ημερών και η διατύπωση στρατιωτικών απειλών σε περίπτωση αποτυχίας των διαπραγματεύσεων θα ήταν αντιπαραγωγικές. Το Ιράν δεν πρόκειται να διαπραγματευτεί υπό καθεστώς στρατιωτικής απειλής, καθώς το θεωρεί ταπεινωτικό – γεγονός που ενισχύει την αμοιβαία καχυποψία ως προς τις προθέσεις και τη συμμόρφωση. Παρόλα αυτά, ένα χρονικό πλαίσιο για την επίτευξη συμφωνίας είναι αναγκαίο και πρέπει να συνδέεται με την πρόοδο των συνομιλιών, χωρίς όμως να είναι αόριστο ή απεριόριστο.
Ακόμη και αν επιτευχθεί συμφωνία, αυτή δεν θα εξαλείψει τον ισραηλινοπαλαιστινιακό διχασμό, ούτε την εχθρότητα Ιράν–Ισραήλ, ούτε τη φιλοπόλεμη περιφερειακή πολιτική του Ιράν ή την υποστήριξή του σε οργανώσεις-υποχείρια της «αντίστασης» – συνταγή για διαρκή αστάθεια και συγκρούσεις.
Μια μοναδική ευκαιρία για μια νέα περιφερειακή τάξη πραγμάτων
Η ταυτόχρονη διαπραγμάτευση για την εξομάλυνση των σχέσεων ΗΠΑ–Ιράν όχι μόνο θα διευκόλυνε την επίτευξη συμφωνίας για τον εμπλουτισμό, αλλά θα μπορούσε και να ανοίξει τον δρόμο για μακροχρόνια ειρήνη και σταθερότητα στη Μέση Ανατολή. Λόγω της απρόβλεπτης και ανορθόδοξης προσέγγισής του, ο Τραμπ βρίσκεται σε μοναδική θέση να προσφέρει στο Ιράν μια στρατηγική μετατόπιση: από εστία αστάθειας, σε εποικοδομητικό περιφερειακό παράγοντα.
Το Ιράν ενδέχεται να είναι δεκτικό σε αυτή την αλλαγή πορείας, εφόσον διασφαλιστεί η επιβίωση του καθεστώτος, επιτευχθεί οικονομική ανάκαμψη και δεν υπάρξει ξένη παρέμβαση στα εσωτερικά του. Το timing είναι ιδιαίτερα ευνοϊκό για μια τέτοια προσέγγιση, καθώς το Ιράν βρίσκεται στο πιο αδύναμο σημείο του τις τελευταίες δύο δεκαετίες.
Ο άξονας της «αντίστασης» του Ιράν έχει αποδομηθεί – η Χαμάς έχει καταρρεύσει, η Χεζμπολάχ έχει υποστεί σοβαρή φθορά, ενώ οι Χούθις καθίστανται όλο και πιο αναποτελεσματικοί. Το Ιράν χάνει και το στρατηγικό του έρεισμα στη Συρία, που ήταν κρίσιμο για την περιφερειακή του επιρροή. Επιπλέον, το Ισραήλ κατέστρεψε μεγάλο μέρος του αμυντικού συστήματος του Ιράν, καθώς και σημαντικά αποθέματα βαλλιστικών πυραύλων και drones – τα οποία, ούτως ή άλλως, δεν θα είχαν πρακτική αποτελεσματικότητα απέναντι στις εξελιγμένες ισραηλινές και δυτικές αντιαεροπορικές ασπίδες.
Τα τρία σενάρια για την Τεχεράνη
Απέναντι στη στρατηγική της αποδυνάμωση, το Ιράν έχει τρεις βασικές επιλογές:
- Ανασυγκρότηση του άξονα της αντίστασης – μια διαδικασία που θα απαιτούσε χρόνια και τεράστιο κόστος. Δεδομένου ότι το Ισραήλ τον κατέρριψε ήδη μία φορά, αυτό το σενάριο θεωρείται μη ρεαλιστικό.
- Ανάπτυξη πυρηνικών όπλων – με σκοπό την αποτροπή μελλοντικών επιθέσεων και την αντιστάθμιση της ισραηλινής πυρηνικής αποτρεπτικότητας. Όμως αυτό εγκυμονεί τεράστιους κινδύνους, καθώς θα προκαλούσε πιθανή αμερικανική ή/και ισραηλινή επίθεση – εξέλιξη που η Τεχεράνη επιθυμεί πάση θυσία να αποφύγει.
- Εξομάλυνση σχέσεων με τις ΗΠΑ, όπως έχει υπονοήσει ο Τραμπ, με αντάλλαγμα τη διαβεβαίωση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα επιδιώξουν αλλαγή καθεστώτος και θα αφήσουν το Ιράν να ρυθμίσει τα εσωτερικά του κατά βούληση. Αυτό είναι το πιθανότερο σενάριο, καθώς ο Τραμπ προτιμά να μιλά για ειρήνη και εξομάλυνση, εφόσον το Ιράν πληροί ορισμένες προϋποθέσεις.
Οι όροι για μια νέα συμφωνία
Το Ιράν θα πρέπει:
- Να τηρήσει πλήρως και επαληθεύσιμα τη νέα συμφωνία και να απενεργοποιήσει τη βιομηχανική του υποδομή με σκοπό αποκλειστικά ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας.
- Να τερματίσει την υποστήριξη προς εξτρεμιστικές ομάδες που απειλούν γειτονικά κράτη.
- Να σταματήσει τις υπαρξιακές απειλές κατά του Ισραήλ.
- Να μην παρεμβαίνει, άμεσα ή έμμεσα, στις εσωτερικές υποθέσεις άλλων χωρών της περιοχής.
- Να αποδείξει έμπρακτα την πρόθεσή του να γίνει εποικοδομητικός περιφερειακός δρών.
Το Ρήγμα Τραμπ – Νετανιάχου
Αν και ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται ξεκάθαρα ανοιχτός στην εξομάλυνση των σχέσεων με το Ιράν, βρίσκεται σε φανερή δυσαρμονία με τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, ο οποίος αντιτίθεται σε κάθε πιθανή συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν. Ο Νετανιάχου επιμένει σε μια συμφωνία τύπου Λιβύης, που θα απαιτεί την πλήρη παράδοση όλων των πυρηνικών υποδομών του Ιράν, και δεν αποκλείει ακόμη και μονομερή στρατιωτική επίθεση. Αντίθετα με τον Νετανιάχου, οι υπόλοιποι περιφερειακοί παίκτες –ιδίως τα κράτη του Αραβικού Κόλπου– όπως και ο ίδιος ο Τραμπ, επιθυμούν την αποφυγή στρατιωτικής σύγκρουσης με το Ιράν, γνωρίζοντας ότι μια τέτοια ενέργεια θα ήταν καθαρή τρέλα εκ μέρους του Ισραήλ, με αδιανόητες περιφερειακές συνέπειες.
Για τον λόγο αυτό, σε σχεδόν όλα τα κρίσιμα στρατηγικά και γεωπολιτικά ζητήματα που αφορούν το Ισραήλ, ο Τραμπ έχει επιλέξει να δράσει μονομερώς και σε μέτωπα εντελώς διαφορετικά από εκείνα που θα προτιμούσε ο Νετανιάχου. Μεταξύ αυτών: η προσπάθεια για νέα πυρηνική συμφωνία με το Ιράν, η κατάπαυση του πυρός με τους Χούθις στην Υεμένη, η αποδοχή του νέου καθεστώτος στη Συρία, καθώς και οι απευθείας διαπραγματεύσεις με τη Χαμάς για την απελευθέρωση ομήρων – ακόμα και η προοπτική να προσφερθεί στο Ιράν μια νέα γεωπολιτική προοπτική, στην οποία η Τεχεράνη ίσως ανταποκριθεί θετικά.
Η καταστροφή της πυρηνικής υποδομής του Ιράν δεν θα εξουδετερώσει τις φιλοδοξίες του· αντίθετα, θα ενισχύσει την αποφασιστικότητα της Ισλαμικής Δημοκρατίας να αποκτήσει πυρηνικά όπλα, ενώ η εχθρότητά της προς το Ισραήλ θα λάβει αμετάκλητα θανάσιμη μορφή. Σε τελική ανάλυση, το Ιράν παραμένει μια περιφερειακή υπερδύναμη: με πληθυσμό 90 εκατομμυρίων, πλούσιους φυσικούς και ανθρώπινους πόρους, γεωστρατηγική θέση-κλειδί και βαθιά ιστορική κληρονομιά που του προσδίδει ισχυρή πολιτισμική και πολιτική ταυτότητα στην περιοχή. Ακόμη και μετά από έναν καταστροφικό πόλεμο, το Ιράν θα αναδυθεί ξανά ως σημαντική δύναμη — μια πραγματικότητα που τόσο ο Τραμπ όσο και ο Νετανιάχου δεν μπορούν να αγνοήσουν. Το Ιράν ήρθε για να μείνει, και η λογική επιτάσσει την εξεύρεση μίας μακροπρόθεσμης, ειρηνικής λύσης για το πυρηνικό του πρόγραμμα.
Η επιδίωξη εξομάλυνσης των σχέσεων με το Ιράν και η μετάβαση προς μια συμφωνία ειρήνης —την οποία ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι σκοπεύει να προωθήσει— συνιστά ιστορικό γεωπολιτικό άλμα. Μια τέτοια εξέλιξη θα μείωνε δραστικά την ένταση μεταξύ Ιράν και Ισραήλ και θα μετέτρεπε μια περιοχή μαστιζόμενη από πολέμους και κρίσεις σε χώρο ειρήνης, ασφάλειας και ευημερίας.
Ειρωνικά, ο Τραμπ –παρά τα αμέτρητα ελαττώματά του– βρίσκεται σε μοναδική θέση να επιχειρήσει κάτι που οι προκάτοχοί του δεν τόλμησαν καν να σκεφτούν.
