Του Απόστολου Θωμαδάκη | Άποψη — 29 Σεπτεμβρίου 2026
Το λιμάνι του Νουούκ, πρωτεύουσας της Γροιλανδίας, στις 23 Ιουνίου 2010, με αλιευτικά σκάφη και βιομηχανικές προβλήτες στο φιόρδ. Φωτογραφία: Algkalv, CC BY-SA 3.0, τροποποιημένη.
Τα στρατηγικά συμφέροντα της Ευρώπης δεν συμπίπτουν απόλυτα με τα σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Οι τελευταίες εβδομάδες πρόσφεραν δύο χαρακτηριστικές υπενθυμίσεις. Στη Γροιλανδία, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ανακοίνωσε ένα νέο πακέτο εταιρικής συνεργασίας της ΕΕ, ύψους 200 εκατομμυρίων ευρώ, με φόντο τις συνεχιζόμενες αμερικανικές πιέσεις σχετικά με το νησί και τον εντεινόμενο ανταγωνισμό στην Αρκτική. Χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, η Αργεντινή ανακοίνωσε την κίνηση ποινικών διαδικασιών εναντίον εταιρειών που συμμετέχουν σε έρευνες πετρελαίου γύρω από τα νησιά Φόκλαντ, καθώς ο πρόεδρος Χαβιέρ Μιλέι εντείνει την εκστρατεία διεκδίκησης της κυριαρχίας τους από την Αργεντινή.
Η Γροιλανδία και τα Φόκλαντ αποτελούν πολύ διαφορετικές περιπτώσεις. Η Γροιλανδία είναι αυτόνομο έδαφος εντός του Βασιλείου της Δανίας και συνδέεται με την ΕΕ. Τα Φόκλαντ είναι Βρετανικό Υπερπόντιο Έδαφος και, μετά το Brexit, δεν διατηρούν πλέον θεσμική σχέση με την Ένωση. Η ιστορία τους, οι συνταγματικές τους ρυθμίσεις και τα ζητήματα κυριαρχίας που τα αφορούν δεν πρέπει να εξομοιώνονται.
Η ταυτόχρονη επιστροφή τους στην πολιτική ατζέντα θέτει, επομένως, ένα πιο συγκεκριμένο ερώτημα: Πότε ένα εδαφικό, οικονομικό ή σχετικό με την ασφάλεια συμφέρον, που βρίσκεται μακριά από την ηπειρωτική Ευρώπη, μετατρέπεται σε κοινό ευρωπαϊκό στρατηγικό συμφέρον, αντί να παραμένει πρωτίστως εθνικό ή διμερές ζήτημα;
Ο όρος «γεωπολιτική» χρησιμοποιείται εδώ για να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο η γεωγραφία, ο εδαφικός έλεγχος, οι στρατηγικοί πόροι, οι υποδομές και ο ανταγωνισμός στον τομέα της ασφάλειας διαμορφώνουν την πολιτική ισχύ και την εξωτερική δράση. Η ΕΕ και τα κράτη-μέλη της διατηρούν εδώ και καιρό συνεργασίες και επιδιώκουν συμφέροντα σε ολόκληρο τον κόσμο. Το ζήτημα, συνεπώς, δεν είναι αν η Ευρώπη πρέπει να αναπτύξει μια εξωτερική πολιτική παγκόσμιας εμβέλειας. Είναι κατά πόσο οι εξελίξεις που αφορούν εδάφη της ΕΕ, συνδεδεμένα εδάφη ή εδάφη στενών Ευρωπαίων εταίρων μπορούν να δημιουργήσουν κοινά ευρωπαϊκά στρατηγικά συμφέροντα, καθώς και πώς αυτά πρέπει να προσδιορίζονται και να προωθούνται.
Η Ευρώπη δεν τελειώνει εκεί όπου τελειώνει γεωγραφικά
Η ΕΕ γίνεται συνήθως αντιληπτή ως ένα πολιτικό εγχείρημα που περιορίζεται στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Η πραγματική γεωγραφία της είναι πιο σύνθετη.
Η Γαλλική Γουιάνα αποτελεί τμήμα της Γαλλίας και, επομένως, της ΕΕ, παρότι βρίσκεται στη Νότια Αμερική. Άλλες εξόχως απόκεντρες περιοχές της ΕΕ εκτείνονται στην Καραϊβική, στον Ατλαντικό και στον Ινδικό Ωκεανό. Πέρα από αυτές, υπάρχουν 13 Υπερπόντιες Χώρες και Εδάφη που συνδέονται με την ΕΕ μέσω της Δανίας, της Γαλλίας και της Ολλανδίας, από την Αρκτική έως την Καραϊβική και τον Ειρηνικό.
Η στρατηγική σημασία τους αυξάνεται, καθώς τα κρίσιμα ορυκτά, η ενέργεια, οι θαλάσσιες οδοί, η συνδεσιμότητα, οι υποδομές και ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων συνδέουν ολοένα στενότερα τα ευρωπαϊκά συμφέροντα με εδάφη μακριά από την ηπειρωτική Ευρώπη. Η Γροιλανδία αποτελεί το σαφέστερο παράδειγμα. Η θέση της σε μια Αρκτική που μεταβάλλεται ταχύτατα και η σημασία της για τα κρίσιμα ορυκτά, τη συνδεσιμότητα και την ασφάλεια την έχουν αναδείξει σε προτεραιότητα της ευρωπαϊκής στρατηγικής ατζέντας. Το νέο πακέτο των 200 εκατομμυρίων ευρώ καλύπτει, μεταξύ άλλων, τις κρίσιμες πρώτες ύλες, την υδροηλεκτρική ενέργεια και τη συνδεσιμότητα μέσω δορυφόρων και καλωδίων. Η φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε τη Γροιλανδία «στρατηγικό σύμμαχο και έμπιστο φίλο».
Οι αμερικανικές πιέσεις επιτάχυναν αυτή τη μετατόπιση, αλλά οι βαθύτερες γεωπολιτικές διεργασίες καθιστούσαν ήδη τη Γροιλανδία ολοένα σημαντικότερη για την Ευρώπη.
Το Brexit άλλαξε τον χάρτη, αλλά όχι κατ’ ανάγκην τα συμφέροντα
Τα Φόκλαντ αναδεικνύουν το ζήτημα από μια διαφορετική πλευρά. Το Brexit τερμάτισε τη θεσμική σύνδεσή τους με την ΕΕ. Η διαφορά της Αργεντινής για την κυριαρχία τους αφορά το Ηνωμένο Βασίλειο, όχι την Ένωση. Ωστόσο, την ίδια στιγμή, η ίδια η Βρετανία έχει προσεγγίσει περισσότερο την ΕΕ στους τομείς της ασφάλειας και της άμυνας.
Η Εταιρική Σχέση Ασφάλειας και Άμυνας ΕΕ–Ηνωμένου Βασιλείου, που συμφωνήθηκε το 2025, αναγνωρίζει ότι η ασφάλεια και η ευημερία τους είναι «στενά συνδεδεμένες και αλληλεξαρτώμενες» και ότι αμφότερες οι πλευρές έχουν συμφέροντα στην ειρήνη, την ασφάλεια και τη σταθερότητα «στην Ευρώπη και πέρα από αυτήν». Η συνεργασία περιλαμβάνει τη θαλάσσια και τη διαστημική ασφάλεια, τις κρίσιμες υποδομές, καθώς και την αντιμετώπιση κυβερνοαπειλών και υβριδικών απειλών.
Στο μεταξύ, η ανανεωμένη εκστρατεία της Αργεντινής συνδυάζει ολοένα περισσότερο τη μακροχρόνια διεκδίκηση κυριαρχίας με πιέσεις στον ενεργειακό και οικονομικό τομέα. Η κυβέρνησή της ανακοίνωσε πλέον την κίνηση ποινικών διαδικασιών κατά της Navitas Petroleum και στελεχών που εμπλέκονται στο πετρελαϊκό έργο Sea Lion, ενώ παράλληλα απειλεί με κυρώσεις που ενδέχεται να επηρεάσουν μετόχους και προμηθευτές.
Αυτό δεν καθιστά τα Φόκλαντ ευθύνη της ΕΕ, ούτε η στενότερη συνεργασία ΕΕ–Ηνωμένου Βασιλείου στον τομέα της ασφάλειας υποχρεώνει τις Βρυξέλλες να υιοθετήσουν τη θέση του Λονδίνου. Αναδεικνύει, όμως, ένα ερώτημα στο οποίο η Ευρώπη καλείται ολοένα περισσότερο να απαντήσει: Πότε τα στρατηγικά συμφέροντα στενών Ευρωπαίων εταίρων εκτός ΕΕ συμπίπτουν με εκείνα της ίδιας της Ένωσης;
Από το κοινό ευρωπαϊκό συμφέρον στη συλλογική δράση
Ο προσδιορισμός ενός κοινού ευρωπαϊκού συμφέροντος αποτελεί μόνο το πρώτο βήμα. Ένα ξεχωριστό ερώτημα είναι ποιος πρέπει να αναλάβει δράση για την προάσπισή του. Η εξωτερική πολιτική και η πολιτική ασφάλειας παραμένουν σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχο των κρατών-μελών, ενώ το εμπόριο, οι κυρώσεις, ο έλεγχος των επενδύσεων, η οικονομική ασφάλεια και η πρόσβαση στην ενιαία αγορά βασίζονται σε σημαντικό βαθμό στις αρμοδιότητες της ΕΕ. Πολλές γεωπολιτικές προκλήσεις υπερβαίνουν αυτόν τον θεσμικό διαχωρισμό, απαιτώντας τη συνδυασμένη λειτουργία της εθνικής διπλωματίας και των ευρωπαϊκών μέσων άσκησης πολιτικής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εδαφικό συμφέρον ενός κράτους-μέλους ή ενός στενού εταίρου θα πρέπει να μετατρέπεται σε κοινό ευρωπαϊκό συμφέρον. Μια πρακτική αξιολόγηση θα πρέπει να εξετάζει τη νομική και θεσμική σχέση του εδάφους με την ΕΕ· τις επιπτώσεις στη συλλογική ευρωπαϊκή ασφάλεια ή ευημερία· το κατά πόσο τα αναγκαία μέσα βρίσκονται σε εθνικό ή ευρωπαϊκό επίπεδο· και το αν η συλλογική δράση θα προσέφερε σαφή προστιθέμενη αξία και θα διέθετε επαρκή πολιτική νομιμοποίηση.
Το ερώτημα αυτό συνδέεται άμεσα με τη σημερινή συζήτηση για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ). Η Γαλλία, η Γερμανία και εννέα ακόμη κράτη-μέλη έχουν ζητήσει τη ριζική αναμόρφωσή της, ενώ εξετάζονται προτάσεις που θα μπορούσαν να μεταφέρουν ορισμένες λειτουργίες της πλησιέστερα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Αυτό, όμως, θέτει ένα ευρύτερο ζήτημα από τη διοικητική αποτελεσματικότητα: Θα πρέπει μια Ευρώπη με εντονότερο γεωπολιτικό ρόλο να σημαίνει και μια περισσότερο συγκεντρωτική ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική;
Δεν υπάρχει προφανής απάντηση. Ο ενισχυμένος συντονισμός σε επίπεδο ΕΕ θα μπορούσε να επιτρέψει στην Ευρώπη να συνδυάσει τη διπλωματία με τη σημαντική οικονομική της ισχύ. Η εξωτερική πολιτική, όμως, αφορά επίσης την εθνική κυριαρχία, τις διαφορετικές στρατηγικές προτεραιότητες και την πολιτική λογοδοσία. Τα συμφέροντα της Γαλλίας στα υπερπόντια εδάφη της, της Δανίας στη Γροιλανδία ή, εκτός Ένωσης, της Βρετανίας στα Φόκλαντ δεν μπορούν να μετατραπούν αυτομάτως σε κοινά ευρωπαϊκά συμφέροντα μέσω θεσμικών ρυθμίσεων.
Πού θα πρέπει η Ευρώπη να δρα συλλογικά;
Η ΕΕ δεν χρειάζεται ακόμη μία στρατηγική με γεωγραφική ονομασία. Ήδη δρα σε παγκόσμια κλίμακα μέσω της εξωτερικής πολιτικής, του εμπορίου, της αναπτυξιακής συνεργασίας, των εταιρικών σχέσεων ασφάλειας και των οικονομικών εργαλείων. Αυτό που χρειάζεται είναι ένα σαφέστερο πλαίσιο για να καθορίζει πότε οι εξελίξεις σε μακρινά εδάφη αφορούν κοινά ευρωπαϊκά συμφέροντα, ποια είναι αυτά και αν θα πρέπει να προωθούνται συλλογικά, σε εθνικό επίπεδο ή σε συνεργασία με τρίτες χώρες.
Το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς οι Βρυξέλλες επανεξετάζουν τους θεσμούς μέσω των οποίων ασκούν εξωτερική πολιτική. Η σειρά των βημάτων, όμως, έχει σημασία. Προτού αποφασίσει τι είδους διπλωματικό μηχανισμό χρειάζεται, η Ευρώπη πρέπει πρώτα να προσδιορίσει μέχρι πού εκτείνονται τα κοινά στρατηγικά της συμφέροντα και ποια από αυτά δικαιολογούν συλλογική δράση.
Η Γροιλανδία και τα Φόκλαντ δεν οδηγούν στην ίδια απάντηση. Οι νομικές τους σχέσεις με την ΕΕ και η σημασία τους για τα κοινά ευρωπαϊκά συμφέροντα διαφέρουν θεμελιωδώς. Ωστόσο, από κοινού αναδεικνύουν την ίδια υποκείμενη πρόκληση: η στρατηγική γεωγραφία της Ευρώπης και η θεσμική γεωγραφία της ΕΕ δεν συμπίπτουν πάντοτε.
Οι απόψεις και οι εκτιμήσεις που διατυπώνονται στο άρθρο εκφράζουν αποκλειστικά τον συγγραφέα και δεν αντιπροσωπεύουν τις θέσεις του Geopoliticalmonitor.com.
