Βικτόρια Μπέλα
Ανταποκρίτρια στην Κίνα

Αγαπητέ αναγνώστη,

Προτού εξακριβωθούν το «τι, πότε, πού, γιατί και πώς» της καταστροφής που σημειώθηκε την περασμένη εβδομάδα στα Ιμαλάια, οι επικριτές του διαδικτύου είχαν ήδη αποφασίσει ποιος ήταν ο υπεύθυνος: η Κίνα.

Τροφοδότησαν φήμες με αντικινεζικό περιεχόμενο, οι οποίες υπεδείκνυαν εσφαλμένα ως αιτία της καταστροφικής κατολίσθησης τα κινεζικά κατασκευαστικά έργα.

Μέσα στη σύγχυση που προκαλεί μια φυσική καταστροφή, η παραπληροφόρηση μπορεί εύκολα να παραμορφώσει την πραγματικότητα και να τη μετατρέψει σε εργαλείο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης, απομακρύνοντας την προσοχή από εκείνους που έχουν πραγματικά ανάγκη.

Οι ερευνητές έχουν ήδη αρχίσει να εξετάζουν την κατάρρευση του παγετώνα σε μεγάλο υψόμετρο που προκάλεσε αυτή την καταστροφή, καθώς και τους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να αποτραπούν ανθρώπινες απώλειες στο μέλλον.

Η αξιοποίηση των συμπερασμάτων αυτής της έρευνας θα απαιτήσει ενότητα — όχι εχθρότητα και έναν ακόμη πόλεμο πληροφοριών.

Βικτόρια Μπέλα
Ανταποκρίτρια στην Κίνα

Η Κίνα θωρακίζει την περιφέρειά της

Οι νέες αμερικανικές επιθέσεις εναντίον του Ιράν, η σύνοδος του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης στο Μπισκέκ, η επίσκεψη του Σι Τζινπίνγκ στην Αίγυπτο και οι τελευταίες κινήσεις στρατιωτικού εκσυγχρονισμού του Πεκίνου δεν αποτελούν ασύνδετες ειδήσεις.

Συνθέτουν την εικόνα μιας Κίνας που επιχειρεί να θωρακίσει τη γεωπολιτική της περιφέρεια σε μια περίοδο κατά την οποία η διεθνής τάξη γίνεται περισσότερο ασταθής και στρατιωτικοποιημένη. Το Πεκίνο δεν προσπαθεί απλώς να αυξήσει την επιρροή του. Επιδιώκει να διαμορφώσει ένα πλέγμα πολιτικής, οικονομικής, τεχνολογικής και στρατιωτικής ασφάλειας, το οποίο θα περιορίζει τη δυνατότητα των Ηνωμένων Πολιτειών να επιβάλλουν μονομερώς τους όρους τους στην Ασία και στη Μέση Ανατολή.

Ο Οργανισμός της Σαγκάης ως πολιτική ασπίδα

Στη σύνοδο του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης, ο Σι Τζινπίνγκ ζήτησε από τα κράτη-μέλη να ενισχύσουν τη συνεργασία τους στην τεχνολογία και στην ασφάλεια και να αναλάβουν μεγαλύτερο ρόλο στις διεθνείς υποθέσεις. Παρουσίασε τον Οργανισμό ως διαφορετικό υπόδειγμα περιφερειακής συνεργασίας: χωρίς επίσημες στρατιωτικές συμμαχίες, χωρίς ευθεία αντιπαράθεση και χωρίς τη διακήρυξη ότι η συνεργασία στρέφεται εναντίον κάποιας τρίτης χώρας. (South China Morning Post)

Η διατύπωση είναι προσεκτική, αλλά ο αποδέκτης του μηνύματος είναι σαφής. Η κινεζική ηγεσία αντιπαραβάλλει το μοντέλο της Σαγκάης προς το αμερικανικό σύστημα στρατιωτικών συμμαχιών, βάσεων και διμερών συμφωνιών ασφαλείας.

Ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης δεν είναι ένα ασιατικό ΝΑΤΟ. Δεν διαθέτει ενιαία στρατιωτική διοίκηση, ρήτρα συλλογικής άμυνας ή κοινή εξωτερική πολιτική. Στους κόλπους του συνυπάρχουν κράτη με διαφορετικά και συχνά ανταγωνιστικά συμφέροντα. Η Κίνα, η Ρωσία, η Ινδία, το Πακιστάν, το Ιράν και οι χώρες της Κεντρικής Ασίας δεν συγκροτούν ένα συμπαγές γεωπολιτικό στρατόπεδο.

Παρά τις αδυναμίες του, ο Οργανισμός προσφέρει στα μέλη του κάτι σημαντικό: έναν χώρο συνεννόησης έξω από τους θεσμούς που κυριαρχούνται από τη Δύση. Για την Κίνα αποτελεί μέσο σταθεροποίησης της Κεντρικής Ασίας, προστασίας των χερσαίων εμπορικών διαδρόμων της και σταδιακής διαμόρφωσης μιας ευρασιατικής αρχιτεκτονικής ασφάλειας.

Το Ιράν και τα όρια της κινεζικής υποστήριξης

Η περίπτωση του Ιράν αποκαλύπτει ταυτόχρονα τη χρησιμότητα και τα όρια αυτής της αρχιτεκτονικής.

Η διακήρυξη της συνόδου στο Μπισκέκ καταδίκασε τις στρατιωτικές επιθέσεις στο ιρανικό έδαφος ως παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Για την Τεχεράνη, η τοποθέτηση αυτή προσφέρει διπλωματική νομιμοποίηση και πολιτική κάλυψη. Δεν συνεπάγεται, όμως, αυτόματη στρατιωτική συνδρομή ούτε εγγυάται ότι η Κίνα, η Ρωσία ή η Ινδία είναι διατεθειμένες να αναλάβουν το κόστος μιας άμεσης αντιπαράθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αναλυτές εκτιμούν, επομένως, ότι η στήριξη του Οργανισμού είναι προς το παρόν περισσότερο συμβολική παρά ουσιαστική. (South China Morning Post)

Η Κίνα θέλει να αποτρέψει την κατάρρευση του Ιράν και να προστατεύσει την κυριαρχία του, όχι όμως να εμπλακεί σε έναν πόλεμο για λογαριασμό του. Το Ιράν αποτελεί σημαντικό κρίκο στους ενεργειακούς και χερσαίους διαδρόμους της Ευρασίας. Μια αποσταθεροποιημένη ή ελεγχόμενη από τις Ηνωμένες Πολιτείες Τεχεράνη θα δημιουργούσε σοβαρό πρόβλημα στην κινεζική στρατηγική.

Από την άλλη πλευρά, το Πεκίνο δεν επιθυμεί μια ανεξέλεγκτη περιφερειακή σύγκρουση που θα απειλούσε τη ροή πετρελαίου, θα αύξανε τις τιμές της ενέργειας και θα διατάρασσε τις σχέσεις του με τις αραβικές μοναρχίες.

Η κινεζική θέση είναι, συνεπώς, προσεκτικά υπολογισμένη: πολιτική στήριξη στην ιρανική κυριαρχία, καταδίκη των αμερικανικών επιθέσεων, αλλά αποφυγή δεσμεύσεων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε άμεση πολεμική εμπλοκή.

Από την Ευρασία στη Μέση Ανατολή

Η επίσκεψη του Σι Τζινπίνγκ στην Αίγυπτο συμπλήρωσε την εικόνα. Ο Κινέζος πρόεδρος κάλεσε τις χώρες της Μέσης Ανατολής να οικοδομήσουν ένα δικό τους περιφερειακό σύστημα ασφάλειας και να περιορίσουν την εξάρτησή τους από εξωτερικές δυνάμεις.

Το μήνυμα στρεφόταν εμμέσως προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Πεκίνο υποστηρίζει ότι η μακροχρόνια αμερικανική στρατιωτική παρουσία δεν έφερε σταθερότητα, αλλά διαδοχικούς πολέμους, καθεστωτικές ανατροπές και διαιώνιση των συγκρούσεων.

Η Κίνα, ωστόσο, δεν προσφέρθηκε να αντικαταστήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως νέος εγγυητής της ασφάλειας της Μέσης Ανατολής. Κατά τις συνομιλίες του με τον Αιγύπτιο πρόεδρο Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι, ο Σι υποστήριξε ένα περιφερειακό μοντέλο που θα καθορίζεται από τις ίδιες τις χώρες της περιοχής. Το Πεκίνο και το Κάιρο συνέκλιναν στα ζητήματα της Γάζας, της Ερυθράς Θάλασσας και του Σουδάν, χωρίς η Κίνα να αναλάβει τον ρόλο μιας νέας στρατιωτικής προστάτιδας δύναμης. (South China Morning Post)

Η κινεζική πρόταση είναι ελκυστική επειδή υπόσχεται συνεργασία χωρίς πολιτικές προϋποθέσεις. Παραμένει, όμως, ασαφές πώς θα λειτουργούσε ένα αυτόνομο σύστημα ασφάλειας σε μια περιοχή όπου συγκρούονται το Ιράν, το Ισραήλ, η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος και πολλές μικρότερες δυνάμεις.

Η διπλωματία στηρίζεται στη στρατιωτική ισχύ

Η κινεζική στρατηγική δεν περιορίζεται στις διακηρύξεις. Παράλληλα με τη διπλωματική κινητικότητα, το Πεκίνο επιταχύνει τον τεχνολογικό και οργανωτικό μετασχηματισμό των ενόπλων δυνάμεών του.

Η πρώτη αναθεώρηση, έπειτα από δεκαέξι χρόνια, του νόμου για την κινητοποίηση της εθνικής άμυνας ενσωματώνει τις νέες τεχνολογίες στον αμυντικό σχεδιασμό. Η τεχνητή νοημοσύνη, τα μη επανδρωμένα συστήματα, ο κυβερνοχώρος, το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα, οι διαστημικές υποδομές, η βιοτεχνολογία και οι κβαντικές εφαρμογές αντιμετωπίζονται πλέον ως πόροι οι οποίοι πρέπει να μπορούν να μετατρέπονται γρήγορα από πολιτικές σε στρατιωτικές δυνατότητες. Η αναθεώρηση καλύπτει επίσης τις ιδιωτικές επιχειρήσεις και το ειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό αυτών των τομέων. (South China Morning Post)

Η εξέλιξη αυτή φωτίζει τη λογική του λεγόμενου «πολέμου των συστημάτων». Στον σύγχρονο πόλεμο δεν αναμετρώνται απλώς αεροσκάφη, πλοία και πύραυλοι. Αναμετρώνται ολόκληρα δίκτυα αισθητήρων, δορυφόρων, επικοινωνιών, διοίκησης, κυβερνοπολέμου, ηλεκτρονικών παρεμβολών και τεχνητής νοημοσύνης.

Στόχος δεν είναι μόνο η καταστροφή των όπλων του αντιπάλου, αλλά η αποδιοργάνωση του συστήματος που του επιτρέπει να βλέπει, να επικοινωνεί και να αποφασίζει. Αυτό έχει άμεση σημασία για την Ταϊβάν, η άμυνα της οποίας εξαρτάται από την επιβίωση των δικτύων διοίκησης και επικοινωνιών κατά τις πρώτες ώρες μιας ενδεχόμενης σύγκρουσης.

Η Κίνα ως εξαγωγέας στρατιωτικών συστημάτων

Παράλληλα, το Πεκίνο επιχειρεί να μετατρέψει τη στρατιωτική του τεχνολογία σε όργανο εξωτερικής πολιτικής.

Η απόκτηση κινεζικών μαχητικών J-10CE από το Ουζμπεκιστάν είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η χώρα έγινε ο δεύτερος επιβεβαιωμένος ξένος χρήστης του αεροσκάφους και ο πρώτος από μια αγορά της Κεντρικής Ασίας που κυριαρχούνταν επί δεκαετίες από τη ρωσική πολεμική βιομηχανία. Η εμφάνιση τουλάχιστον έξι αεροσκαφών δείχνει ότι η Κίνα αρχίζει να εισέρχεται με προηγμένα συστήματα σε μια περιοχή που η Μόσχα θεωρούσε παραδοσιακά δική της. (South China Morning Post)

Εξίσου συμβολική ήταν η εναέρια τροφοδοσία ενός γαλλικής κατασκευής αιγυπτιακού Rafale από κινεζικό ιπτάμενο τάνκερ YY-20. Η άσκηση απέδειξε ότι ένα κινεζικό αεροσκάφος υποστήριξης μπορεί να συνεργαστεί όχι μόνο με κινεζικά ή ρωσικά μαχητικά αλλά και με δυτικά συστήματα. Η διαλειτουργικότητα αυτή ενισχύει τόσο τις δυνατότητες πολυεθνικών επιχειρήσεων όσο και τις εξαγωγικές προοπτικές της κινεζικής αμυντικής βιομηχανίας. (South China Morning Post)

Η Κίνα δεν εξάγει απλώς όπλα. Εξάγει σχέσεις εξάρτησης, εκπαίδευση, συντήρηση, ανταλλακτικά και μακροχρόνια στρατιωτική συνεργασία.

Η αντίδραση των αντιπάλων

Η κινεζική επέκταση προκαλεί ήδη κινήσεις εξισορρόπησης. Η Ιαπωνία σχεδιάζει να αναπτύξει για πρώτη φορά μαχητικά αεροσκάφη στην Ινδία, στο πλαίσιο κοινής άσκησης. Η αποστολή τριών F-2 και περίπου 110 στελεχών σηματοδοτεί την πρόθεση του Τόκιο να ενισχύσει τις αμυντικές σχέσεις του με χώρες που συμμερίζονται την ανησυχία του για την άνοδο της κινεζικής ισχύος στον Ινδοειρηνικό. (South China Morning Post)

Η Ινδία είναι ταυτόχρονα μέλος του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης και εταίρος της Ιαπωνίας και των Ηνωμένων Πολιτειών στον Ινδοειρηνικό. Αυτή η φαινομενική αντίφαση αποκαλύπτει τη φύση του νέου διεθνούς συστήματος: οι χώρες δεν εντάσσονται πλέον πάντοτε σε αποκλειστικά στρατόπεδα. Συνεργάζονται με την Κίνα σε έναν οργανισμό, την εξισορροπούν μέσω ενός άλλου σχήματος και διατηρούν συγχρόνως σχέσεις με τη Ρωσία και τη Δύση.

Μια νέα αρχιτεκτονική χωρίς εγγυήσεις

Η μεγάλη εικόνα είναι η σταδιακή μετάβαση από μια περίοδο αμερικανικής μονοκρατορίας σε ένα περισσότερο κατακερματισμένο σύστημα ισχύος.

Η Κίνα δημιουργεί θεσμούς, ενισχύει πολιτικές συνεργασίες, διεισδύει στις αγορές οπλικών συστημάτων και προσαρμόζει την οικονομία και την τεχνολογία της στις απαιτήσεις ενός ενδεχόμενου πολέμου. Δεν επιδιώκει ακόμη να αντικαταστήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες σε κάθε περιοχή. Προσπαθεί να καταστήσει αδύνατη την ανεμπόδιστη αμερικανική κυριαρχία.

Η στρατηγική της είναι περισσότερο αμυντική στη διατύπωση και περισσότερο φιλόδοξη στην εφαρμογή. Μιλά για κυριαρχία, μη επέμβαση και περιφερειακή αυτονομία, ενώ ταυτόχρονα διευρύνει το οικονομικό, τεχνολογικό και στρατιωτικό της αποτύπωμα.

Το Ιράν αποτελεί χαρακτηριστική δοκιμασία. Αν επιβιώσει από τη στρατιωτική πίεση χωρίς να καταρρεύσει ή να αλλάξει καθεστώς, η αμερικανική επίθεση μπορεί να ενισχύσει, αντί να περιορίσει, τη γεωπολιτική του αξία. Σύμφωνα με την εκτίμηση του Τρίτα Πάρσι, η αντοχή που επέδειξε απέναντι σε μια επίθεση τέτοιας κλίμακας ενδέχεται να έχει αυξήσει τη διαπραγματευτική του ισχύ στην περιοχή.

Δεν είναι ακόμη βέβαιο ότι ο υπό διαμόρφωση πολυπολικός κόσμος θα είναι σταθερότερος ή δικαιότερος. Είναι, όμως, φανερό ότι θα είναι περισσότερο ανταγωνιστικός.

Η Κίνα το γνωρίζει και θωρακίζει την περίμετρό της. Οι Ηνωμένες Πολιτείες προσπαθούν να διατηρήσουν την πρωτοκαθεδρία τους. Οι ενδιάμεσες δυνάμεις αποφεύγουν να επιλέξουν οριστικά στρατόπεδο και επιχειρούν να αποκομίσουν οφέλη από όλες τις πλευρές.

Δεν οικοδομείται ακόμη μια νέα παγκόσμια τάξη. Αποσυναρμολογείται, όμως, με ολοένα μεγαλύτερη ταχύτητα η παλαιά.