Θαλάσσια πάρκα: ώρα για τα 12 μίλια

Του Παντελή Σαββίδη

πηγή: εφημερίδα “Θεσσαλονίκη”

Η δημιουργία θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών αποτελεί κανονικά πράξη περιβαλλοντικής ευθύνης. Στην περίπτωση, όμως, των δύο «εθνικών» θαλάσσιων πάρκων που ανακήρυξε η Τουρκία στο Βορειοανατολικό Αιγαίο και στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, η επίκληση της οικολογίας δύσκολα μπορεί να αποκρύψει τη γεωπολιτική στόχευση.

Με δύο προεδρικά διατάγματα της 15ης Αυγούστου 2026, η Άγκυρα χαρακτήρισε «εθνικά» θαλάσσια πάρκα δύο εκτεταμένες περιοχές. Το πάρκο πέριξ του Καστελλορίζου καλύπτει περίπου 21.706 τετραγωνικά χιλιόμετρα και το πάρκο του Βορείου Αιγαίου περίπου 1.742. Ως νομική βάση επικαλείται το άρθρο 3 του τουρκικού νόμου περί εθνικών πάρκων. Ένας εσωτερικός νόμος, όμως, δεν μπορεί να δημιουργήσει δικαιώματα εκεί όπου το κράτος δεν διαθέτει αναγνωρισμένη δικαιοδοσία.

Η Τουρκία μπορεί να θεσπίζει πάρκα μέσα στην επικράτειά της. Δεν μπορεί να μετατρέπει με προεδρικό διάταγμα τμήματα της ανοικτής θάλασσας σε περιοχές αποκλειστικής τουρκικής ευθύνης.

Τα θαλάσσια πάρκα είναι αναγκαία για την προστασία ευαίσθητων οικοσυστημάτων, απειλούμενων ειδών, τόπων αναπαραγωγής ψαριών, υποθαλάσσιων σπηλαίων και μεταναστευτικών διαδρομών. Περιορίζουν την υπεραλίευση, τη ρύπανση, την ανεξέλεγκτη αγκυροβολία και την τουριστική υπερεκμετάλλευση. Μια αποτελεσματικά προστατευόμενη περιοχή μπορεί να ενισχύσει τα ιχθυαποθέματα, την επιστημονική έρευνα και ένα βιώσιμο τουριστικό πρότυπο. Η απλή χάραξη γραμμών και η χαρτογραφική απεικόνισή τους , πάντως, δεν αρκεί. Χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση, σχέδιο διαχείρισης, μηχανισμούς  φύλαξης και χρηματοδότηση, το πάρκο παραμένει «χάρτινο».

Η περιβαλλοντική προστασία είναι, επομένως, βασικός, θεμιτός και επιβεβλημένος σκοπός. Δεν επιτρέπεται, όμως, να χρησιμοποιείται ως όχημα προβολής κυριαρχίας.

Το Δίκαιο της Θάλασσας διακρίνει σαφώς τις θαλάσσιες ζώνες. Στα χωρικά ύδατα το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία, υπό τον όρο της αβλαβούς διέλευσης. Στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη διαθέτει συγκεκριμένα κυριαρχικά δικαιώματα, μεταξύ άλλων και για την προστασία του περιβάλλοντος. Αντιθέτως, στην υφαλοκρηπίδα έχει δικαιώματα επί του βυθού και του υπεδάφους, αλλά όχι στην υπερκείμενη υδάτινη στήλη. Στην ανοικτή θάλασσα κανένα κράτος δεν μπορεί να επιβάλει μονομερώς ένα «εθνικό» καθεστώς που δεσμεύει τα άλλα κράτη.

Η ανακοίνωση του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών επισημαίνει, ορθά, ότι τα τουρκικά διατάγματα δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα στα διεθνή ύδατα ούτε μπορούν να θίξουν τα ελληνικά δικαιώματα στην υφαλοκρηπίδα της Ελλάδας. Χρειάζεται, πάντως, νομική ακριβολογία:

η ύπαρξη ελληνικής υφαλοκρηπίδας δεν μετατρέπει αυτομάτως τα υπερκείμενα διεθνή ύδατα σε ελληνικά. Η τουρκική ενέργεια καθίσταται παράνομη στον βαθμό που επιχειρεί να μετατρέψει ακριβώς την ανοικτή θάλασσα σε περιοχή εθνικής δικαιοδοσίας, περιορίζοντας τη ναυσιπλοΐα, την αλιεία ή άλλες ελευθερίες και επηρεάζοντας την άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων στον βυθό και στο υπέδαφος.

Ιδιαίτερη σημασία έχει,  συναφώς,  η Συμφωνία του ΟΗΕ για τη θαλάσσια βιοποικιλότητα πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας (BBNJ) , η οποία έχει τεθεί σε ισχύ από τον Ιανουάριο του 2026 και συμβαλλόμενα μέρη της οποίας είναι τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία.

Η συμφωνία δεν επιτρέπει σε ένα κράτος να χαράξει μονομερώς «εθνικό» πάρκο στην ανοικτή θάλασσα. Προβλέπει υποβολή ολοκληρωμένης πρότασης, επιστημονική αξιολόγηση, δημοσιοποίηση, διαβούλευση με τα ενδιαφερόμενα και ιδίως τα παρακείμενα παράκτια κράτη και, τελικά, απόφαση της Διάσκεψης των Μερών. Η προεδρική υπογραφή του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτήν την πολυμερή διαδικασία.

Υπάρχει, επιπλέον, η διεθνής ρύθμιση στο πλαίσιο του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (ΙΜΟ) για την θαλάσσια ρύπανση από πλοία και το περιφερειακό πλαίσιο της Σύμβασης της Βαρκελώνης για την προστασία της Μεσογείου. Η φιλοσοφία της στηρίζεται στη συνεργασία και στον συντονισμό των παράκτιων κρατών και όχι στην ιδιοποίηση των κοινών θαλάσσιων χώρων με μονομερείς αποφάσεις.

Το τουρκικό αφήγημα, άλλωστε, αυτοαποκαλύπτεται. Τουρκικά μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν τα διατάγματα  ως «ιστορικό βήμα προς τη Γαλάζια Πατρίδα» και μιλούν για προστασία των «τουρκικών θαλασσών».

Ορισμένα υποστηρίζουν ακόμη ότι η χάραξη περιορίζει τη θαλάσσια σύνδεση του Καστελλορίζου με τον υπόλοιπο ελληνικό χώρο εγκλωβίζοντας το σύμπλεγμα του Καστελλορίζου στην αιγιαλίτιδα ζώνη .

Οι ισχυρισμοί αυτοί ουδεμία έχουν νομική βαρύτητα, αποκαλύπτουν, όμως, ότι η επιλογή των περιοχών δεν είναι περιβαλλοντικά ουδέτερη. Η μία βρίσκεται απέναντι από ελληνικά νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου και η άλλη αγγίζει την εξαιρετικά ευαίσθητη περιοχή του Συμπλέγματος του Καστελλορίζου.

Η Τουρκία επιχειρεί να προσθέσει στον χάρτη της «Γαλάζιας Πατρίδας» ένα οικολογικό περίβλημα διοικητικής παρουσίας: χαρτογράφηση, ονοματοδοσία, διαχείριση και έλεγχο δραστηριοτήτων, ώστε να καλλιεργηθεί σταδιακά η εντύπωση ότι πρόκειται για περιοχές τουρκικής ευθύνης. Η ειρωνεία είναι ότι, όταν η Ελλάδα ανακοίνωσε τα δικά της θαλάσσια πάρκα αποκλειστικά μέσα στα χωρικά της ύδατα, η Άγκυρα την κατηγόρησε ότι εκμεταλλεύεται περιβαλλοντικά ζητήματα για να προωθήσει τις θέσεις της. Τώρα πράττει η ίδια ακριβώς αυτό για το οποίο κατηγορούσε την Αθήνα.

Η ελληνική αντίδραση είναι νομικά ορθή, παραμένει όμως πολιτικά ανεπαρκής εάν εξαντληθεί σε ακόμη μία ανακοίνωση. Η κυβέρνηση δηλώνει ότι διαθέτει δικαιώματα, αλλά αποφεύγει να τα ασκήσει. Καταγγέλλει τα τουρκικά τετελεσμένα, χωρίς να αναλαμβάνει αντίστοιχες στρατηγικές πρωτοβουλίες. Οφείλει να προσφύγει στα όργανα της BBNJ της Σύμβασης της Βαρκελώνης και του IMO , να καταθέσει στον ΟΗΕ τους χάρτες και να αποτρέψει στην πράξη οποιαδήποτε τουρκική απόπειρα επιβολής διοικητικών ή αστυνομικών μέτρων σε ελληνικά σκάφη.

Το άρθρο 3 της UNCLOS αναγνωρίζει σε κάθε παράκτιο κράτος δικαίωμα χωρικής θάλασσας έως δώδεκα ναυτικά μίλια. Πρόκειται για κανόνα εθιμικού δικαίου. Η ίδια η Τουρκία εφαρμόζει δώδεκα μίλια στον Εύξεινο Πόντο και στη Μεσόγειο, ενώ απειλεί την Ελλάδα με πόλεμο εάν ασκήσει το ίδιο δικαίωμα στο Αιγαίο. Η Ελλάδα το άσκησε στο Ιόνιο το 2021, αλλά στο Αιγαίο εξακολουθεί να περιορίζεται στα έξι μίλια εξαιτίας του τουρκικού casus belli του 1995.

Η απειλή πολέμου σε περίπτωση άσκησης από την Ελλάδα του αναγνωρισμένου εθιμικού δικαιώματος στα 12 μίλια συνιστά ευθεία προσβολή της ελληνικής κυριαρχίας βάση του άρθρου  2 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ. Η επέκταση απαιτεί, ασφαλώς, πλήρη νομική, διπλωματική και αμυντική προετοιμασία, σεβασμό στην αβλαβή διέλευση και οριοθέτηση όπου οι αντικείμενες ακτές απέχουν λιγότερο από 24 μίλια. Οι παράμετροι αυτές δεν αναιρούν το δικαίωμα αλλά επιβάλλουν σοβαρό σχεδιασμό για την άσκησή του.

Ήρθε η ώρα η Ελλάδα να περάσει από τις διακηρύξεις στην εφαρμογή του Διεθνούς Δικαίου και να επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της στα δώδεκα μίλια. Όχι επειδή επιδιώκει τη σύγκρουση, αλλά επειδή κανένα κυρίαρχο κράτος δεν μπορεί να παραιτείται από ένα αυτονόητο και νόμιμο δικαίωμα υπό την απειλή πολέμου.