Η υπόθεση Καβαλά στην Τουρκία εξελίχθηκε σε κρίσιμη δοκιμασία για τη σημασία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου

Ο Οσμάν Καβαλά. Φωτογραφία: AGOS

Εννέα χρόνια από τη ζωή του Καβαλά έχουν χαθεί και καμία δικαστική απόφαση δεν μπορεί να του τα επιστρέψει. Αυτή η μη αναστρέψιμη απώλεια καθιστά την υπόθεσή του την πλέον συμβολική περίπτωση του σημαντικότερου πολιτικού κρατουμένου της Ευρώπης.

Γιαβούζ Μπαϊντάρ
27 Αυγούστου 2026

«Έχετε σκεφτεί ποτέ τι σημαίνει να στερείς από έναν άνθρωπο την ελευθερία του επί εννέα χρόνια, όταν η αθωότητά του έχει ήδη διαπιστωθεί με απόφαση διεθνούς δικαστηρίου, και τι πηγή ντροπής αποτελεί αυτό για τους πολίτες του συγκεκριμένου κράτους;»

Τα λόγια αυτά του πρώην δικαστή του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και διπλωμάτη Ριζά Τουρμέν αγγίζουν την ουσία μιας απόφασης που δεν αφορά πλέον μόνο τη δοκιμασία ενός αθώου ανθρώπου, αλλά και τα ερείπια αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί «κατάλυση του κράτους δικαίου» στην Τουρκία.

Στις 25 Αυγούστου 2026, το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εξέδωσε την τρίτη και πλέον σαρωτική απόφασή του για τον Οσμάν Καβαλά. Με 15 ψήφους έναντι 2, έκρινε ότι η Τουρκία παραβίασε πέντε διαφορετικές διατάξεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης:

• το δικαίωμα στην ελευθερία —άρθρο 5 §1,
• το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη —άρθρο 6 §1,
• την ελευθερία της έκφρασης —άρθρο 10,
• την ελευθερία του συνέρχεσθαι —άρθρο 11,
• και, στην πιο καταδικαστική διαπίστωση, το άρθρο 18, το οποίο απαγορεύει στα κράτη να χρησιμοποιούν θεμιτούς περιορισμούς για συγκαλυμμένους πολιτικούς σκοπούς.

Το Δικαστήριο διαπίστωσε επίσης παραβίαση του άρθρου 3, κρίνοντας ότι η ποινή ισόβιας κάθειρξης υπό επιβαρυμένο καθεστώς, χωρίς δυνατότητα επανεξέτασης, συνιστούσε απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση.

Οι διαπιστώσεις αυτές, εξεταζόμενες συνολικά, σημαίνουν ότι ολόκληρη η στέρηση της ελευθερίας του Καβαλά από τις 10 Δεκεμβρίου 2019 ήταν ασύμβατη με τη Σύμβαση· ότι η καταδίκη του πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «άκυρη και ανυπόστατη» βάσει του δικαίου της Σύμβασης· και ότι η Τουρκία οφείλει να εξασφαλίσει την απελευθέρωσή του «το συντομότερο δυνατόν».

Η διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 18 αποτελεί το οξύτερο σημείο της απόφασης. Το Δικαστήριο δεν λέει απλώς ότι τα τουρκικά δικαστήρια υπέπεσαν σε διαδικαστικά σφάλματα. Λέει ότι ολόκληρη η δίωξη οργανώθηκε με τον “απώτερο σκοπό” να τιμωρηθεί και να φιμωθεί ένας υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Όπως έγραψε ο νομικός Αλί Ουλουσόι στην ειδησεογραφική ιστοσελίδα T24, η απόφαση καθιερώνει ως αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι ο Καβαλά κρατείται αδίκως επί σχεδόν εννέα χρόνια. Η Τουρκία θα έπρεπε απλώς να περιορίσει τις ζημιές της και να συμμορφωθεί, διότι κάθε επιπλέον ημέρα κράτησης επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τη θέση του κράτους.

Η υπόθεση υπερβαίνει κατά πολύ μια ατομική προσφυγή. Αποτελεί δικαστική καταγγελία ενός νομικού συστήματος που χρησιμοποίησε δικαστές και εισαγγελείς ως όργανα πολιτικών αντιποίνων. Πρόκειται ακριβώς για τη συστημική κριτική που διατυπώνουν εδώ και χρόνια οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων σχετικά με την κατάρρευση του κράτους δικαίου στην Τουρκία.

Η διατύπωση του Ουλουσόι είναι ευθεία: η απόφαση σημαίνει ότι η καταδίκη του Καβαλά είναι, ουσιαστικά, «άκυρη και ανυπόστατη».

Ο Ριζά Τουρμέν προχωρεί ακόμη περισσότερο. Σε άρθρο του σημειώνει ότι η απόφαση είναι «πολύ καλά διατυπωμένη» και δεν περιορίζεται στον ατομικό φάκελο του Καβαλά. Αναδεικνύει τις δομικές αδυναμίες της τουρκικής Δικαιοσύνης και, πρωτίστως, την εργαλειοποίησή της για πολιτικούς σκοπούς.

Επισημαίνει επίσης κάτι που θα προκαλέσει έντονη ανησυχία στο νομικό κατεστημένο της Άγκυρας: το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης έκρινε ότι ακόμη και το Συνταγματικό Δικαστήριο της Τουρκίας δεν λειτούργησε στη συγκεκριμένη υπόθεση ως αποτελεσματικό εσωτερικό ένδικο μέσο. Η επίπληξη αυτή υπονομεύει την αξιοπιστία του ανώτατου συνταγματικού οργάνου της χώρας.

Ο Τουρμέν τονίζει ότι το άρθρο 46 της Σύμβασης καθιστά την απόφαση δεσμευτική όχι μόνο για το κράτος, αλλά και για τη δικαστική του εξουσία. Τα τουρκικά δικαστήρια είναι πλέον νομικά υποχρεωμένα να επανεξετάσουν την υπόθεση και να απελευθερώσουν τον Καβαλά, ανεξάρτητα από τις προσωπικές πεποιθήσεις οποιουδήποτε δικαστή.

Το προηγούμενο του Ιλγκάρ Μαμάντοφ

Υπάρχει προηγούμενο για την περίπτωση κατά την οποία ένα κράτος αρνείται απλώς να συμμορφωθεί.

Στην υπόθεση «Ιλγκάρ Μαμάντοφ κατά Αζερμπαϊτζάν», το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης προχώρησε το 2019 σε ένα έκτακτο βήμα. Για πρώτη φορά στην ιστορία της Σύμβασης, έκρινε επισήμως, βάσει του άρθρου 46 §4, ότι ένα κράτος-μέλος δεν είχε συμμορφωθεί με δεσμευτική δικαστική απόφαση.

Η απόφαση εκδόθηκε αφού το Μπακού συνέχισε να κρατά έναν πολιτικό ακτιβιστή, παρά τη σαφή εντολή για την απελευθέρωσή του. Το Δικαστήριο χαρακτήρισε τη συνεχιζόμενη κράτηση του Μαμάντοφ από το Αζερμπαϊτζάν «κατάφωρη παραβίαση» των υποχρεώσεών του βάσει της Σύμβασης.

Η υπόθεση Καβαλά βρίσκεται πλέον στην ίδια κρίσιμη καμπή. Η Τουρκία έχει ήδη αγνοήσει δύο προηγούμενες αποφάσεις για τον Καβαλά, συμπεριλαμβανομένης μιας απόφασης που απαιτούσε την άμεση απελευθέρωσή του. Η Επιτροπή Υπουργών έχει επανειλημμένα επισημάνει τη μη συμμόρφωση.

Εάν η Άγκυρα κωλυσιεργήσει ξανά, η κίνηση διαδικασίας επί παραβάσει κατά το πρότυπο της υπόθεσης Μαμάντοφ παύει να αποτελεί θεωρητικό κίνδυνο και μετατρέπεται σε πραγματικό ενδεχόμενο.

Μια τέτοια διαδικασία θα χαρακτήριζε επισήμως την Τουρκία —μέλος του ΝΑΤΟ και κατ’ όνομα υποψήφια χώρα για ένταξη στην ΕΕ— ως εξαίρεση από το κράτος δικαίου, στο ίδιο επίπεδο με το Αζερμπαϊτζάν.

Η τουρκική προεδρία απορρίπτει την αρμοδιότητα του Δικαστηρίου

Η αντίδραση της τουρκικής προεδρίας ήταν να απορρίψει ευθέως την αρμοδιότητα του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου.

Ο Μεχμέτ Ουτσούμ, επικεφαλής νομικός σύμβουλος του Ερντογάν, δήλωσε ότι το ΕΔΔΑ:

«Δεν αποτελεί εφετείο ούτε, με οποιονδήποτε τρόπο, ιεραρχικά ανώτερη δικαστική αρχή».

Επέμεινε ότι:

«Κανένας διεθνής οργανισμός δεν μπορεί να έχει το θράσος να δίνει εντολές στην εθνική μας Δικαιοσύνη».

Πρόσθεσε ότι όσοι αναμένουν από τα τουρκικά δικαστήρια να αντιμετωπίζουν τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ ως ιεραρχικά δεσμευτικές:

«Δεν μπορεί παρά να ενεργούν με αποικιοκρατική νοοτροπία».

Ο Ουτσούμ προειδοποίησε ότι:

«Όσο το ΕΔΔΑ εξακολουθεί να εκδίδει αποφάσεις με πολιτικά κίνητρα, χάνει κάθε αξία για την Τουρκία».

Πρόσθεσε ότι η Τουρκία «αναγκάζεται να επανεξετάσει» το καθεστώς της στο πλαίσιο της Σύμβασης και του μηχανισμού ατομικών προσφυγών. Υποστήριξε ακόμη ότι, εάν συνεχιστούν οι «πολιτικά υπολογισμένες» αποφάσεις, η επανεξέταση αυτή θα καταστεί «αναπόφευκτη» και ενδέχεται να προκαλέσει «την κατάρρευση του ίδιου του συστήματος του ΕΔΔΑ».

Αυτό δεν αποτελεί ψύχραιμο νομικό επιχείρημα. Είναι απειλή, η οποία επικαλείται ρητά ως πιθανό πρότυπο την αποπομπή της Ρωσίας και την αποχώρησή της από το σύστημα της Σύμβασης το 2022.

Δημοψήφισμα για τη σημασία του ίδιου του Δικαστηρίου

Ακριβώς γι’ αυτό η υπόθεση μετατράπηκε σε δημοψήφισμα για τη σημασία του ίδιου του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου.

Εάν ένα μέλος του ΝΑΤΟ και ιστορικό ιδρυτικό μέλος του Συμβουλίου της Ευρώπης μπορεί να αψηφά για τρίτη φορά μια ισχυρή απόφαση του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης σε μια τόσο ξεκάθαρη υπόθεση, χωρίς να αντιμετωπίζει καμία ουσιαστική συνέπεια πέρα από λεκτικές επικρίσεις, τότε ολόκληρη η αρχιτεκτονική επιβολής που στηρίζεται στο άρθρο 46 αποδεικνύεται κενή περιεχομένου.

Η Επιτροπή Υπουργών, η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης και το ίδιο το Δικαστήριο πρέπει πλέον να αποφασίσουν αν εξετάζονται πραγματικά:

• διαδικασία επί παραβάσει κατά το πρότυπο της υπόθεσης Μαμάντοφ,
• εντονότερη πολιτική και οικονομική πίεση,
• ή ουσιαστική αναστολή των δικαιωμάτων ψήφου.

Διαφορετικά, το Στρασβούργο θα συνεχίσει απλώς να συντάσσει εύγλωττες αποφάσεις, τις οποίες η Άγκυρα αντιμετωπίζει ως συμβουλευτικές. Σημαντικό ζήτημα παραμένει επίσης ο τρόπος με τον οποίο θα αντιδράσει η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Εννέα χρόνια από τη ζωή του Οσμάν Καβαλά έχουν χαθεί και καμία απόφαση, όσο αυστηρά διατυπωμένη κι αν είναι, δεν μπορεί να του τα επιστρέψει. Αυτή η μη αναστρέψιμη απώλεια καθιστά την υπόθεση Καβαλά την πλέον συμβολική περίπτωση του σημαντικότερου πολιτικού κρατουμένου της Ευρώπης. Γι’ αυτό το Δικαστήριο και το Συμβούλιο της Ευρώπης δεν έχουν πλέον την πολυτέλεια να καθυστερούν.

Εάν δεν ενεργήσουν με τη σοβαρότητα που απαιτεί το προηγούμενο Μαμάντοφ, θα έχουν παραδεχθεί, στην πιο ξεκάθαρη δυνατή υπόθεση, ότι η εφαρμογή των αποφάσεών τους είναι προαιρετική. Και μαζί με αυτή την παραδοχή, προαιρετική θα καταστεί και η ίδια η σημασία τους.

Το Palomar διατίθεται δωρεάν, αλλά, αν θέλετε να στηρίξετε τις προσπάθειές μου για την προάσπιση της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας, μπορείτε να εξετάσετε το ενδεχόμενο να γίνετε συνδρομητής επί πληρωμή.

Yavuz Baydar