Ραφαήλ, Η Παναγία του λιβαδιού Ο πίνακας επιτρέπει στον αναγνώστη να παρατηρήσει την ισορροπία ανάμεσα στις τρεις μορφές
Με βάση το εξαιρετικό και αξεπέραστο έργο του E.H. Gombrich The Story of Art που στα ελληνικά μεταφράστηκε “Το χρονικό της τέχνης” σε μια επιμελημένη έκδοση του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τράπεζας, αλλά και άλλα κλασικά έργα για την ιστορία της τέχνης, οι Ανιχνεύσεις θα διατρέξουν την καλλιτεχνική δημιουργία του ανθρώπου σε περιληπτικές αναφορές.
Περίληψη της εισαγωγής «On Art and Artists» από το The Story of Art του E. H. Gombrich.
Ο E. H. Gombrich αρχίζει την Ιστορία της Τέχνης αμφισβητώντας κάτι που συνήθως θεωρούμε αυτονόητο: την ιδέα ότι υπάρχει μια ενιαία και αιώνια «Τέχνη», με κανόνες που μας επιτρέπουν να ξεχωρίσουμε αμέσως τα καλά έργα από τα κακά. Εκείνο που υπάρχει, λέει, είναι οι καλλιτέχνες. Άνθρωποι που σε διαφορετικούς τόπους και εποχές έφτιαξαν εικόνες και αντικείμενα με διαφορετικά υλικά, επιδιώξεις και περιορισμούς.
Η διάκριση δεν είναι απλώς φιλοσοφική. Όταν αντιμετωπίζουμε την «Τέχνη» σαν κάτι απόμακρο και σχεδόν ιερό, φοβόμαστε μήπως μας αρέσει ένα έργο για τον «λάθος» λόγο. Ο Γκόμπριχ θέλει να μας απαλλάξει από αυτόν τον φόβο. Μπορεί να αγαπήσουμε ένα τοπίο επειδή μας θυμίζει το σπίτι μας ή ένα πορτρέτο επειδή αναγνωρίζουμε στο πρόσωπο έναν φίλο. Οι προσωπικοί συνειρμοί είναι φυσικό μέρος της θέασης. Αξίζει να τους εξετάσουμε μόνο όταν μας εμποδίζουν να προσέξουμε ένα έργο που αρχικά δεν μας ελκύει.
Ένα συνηθισμένο εμπόδιο είναι η ταύτιση της καλλιτεχνικής αξίας με το ευχάριστο θέμα. Ο Ρούμπενς σχεδίασε τον μικρό γιο του με τρυφερότητα, και είναι εύκολο να συμμεριστούμε τη χαρά του. Το πορτρέτο της ηλικιωμένης μητέρας του Ντύρερ μπορεί να προκαλέσει την αντίθετη πρώτη αντίδραση: το πρόσωπό της φανερώνει την κόπωση και το πέρασμα του χρόνου. Αν όμως μείνουμε μπροστά στο σχέδιο, μπορούμε να δούμε την προσοχή και την αφοσίωση με την οποία έγινε.
Η ομορφιά ενός έργου δεν εξαρτάται απαραίτητα από το αν το πρόσωπο που παρουσιάζει θεωρείται όμορφο.
Ακόμη και τα κριτήριά μας για την ομορφιά μεταβάλλονται. Δύο καλλιτέχνες μπορούν να ζωγραφίσουν το ίδιο θέμα και να επιδιώκουν διαφορετικό αποτέλεσμα. Μια εικόνα μπορεί να μας κερδίσει αμέσως με τη χάρη της· μια άλλη να απαιτήσει περισσότερο χρόνο, ώσπου να αρχίσουμε να εκτιμούμε τις ιδιομορφίες της.
Ο Γκόμπριχ δεν ζητά να προσποιούμαστε ότι μας αρέσουν όλα. Μας ζητά να μην εκλαμβάνουμε την πρώτη εντύπωση ως οριστική κρίση.
Το ίδιο ισχύει για το συναίσθημα. Ορισμένα έργα εκφράζουν τον πόνο, τη χαρά ή την αφοσίωση με τρόπο που καταλαβαίνουμε αμέσως. Σε άλλα, η έκφραση είναι λιγότερο γνώριμη, επειδή ο καλλιτέχνης εργαζόταν μέσα σε μια διαφορετική εικαστική παράδοση. Η προσπάθεια να μάθουμε αυτή τη «γλώσσα» μπορεί να μας αποκαλύψει μια συγκίνηση που στην αρχή δεν διακρίναμε. Δεν χρειάζεται κάθε εικόνα να μιλά με τον τρόπο που έχουμε συνηθίσει.
Ένα τρίτο εμπόδιο είναι η πεποίθηση ότι ο καλός καλλιτέχνης πρέπει πάντοτε να αποδίδει πιστά όσα βλέπει. Ο Γκόμπριχ θαυμάζει τη δεξιοτεχνία του Ντύρερ στη λεπτομερή απεικόνιση ενός λαγού. Μας καλεί όμως να θαυμάσουμε και το σχέδιο ενός ελέφαντα από τον Ρέμπραντ, όπου λίγες γραμμές αρκούν για να αισθανθούμε τον όγκο και το δέρμα του ζώου. Η λεπτομέρεια είναι ένα δυνατό μέσο, όχι ο μοναδικός στόχος της ζωγραφικής.
Αντίστοιχα, μια παραμόρφωση δεν είναι υποχρεωτικά ένδειξη αδυναμίας. Ο Πικάσο μπορούσε να σχεδιάσει ένα πουλί με αναγνωρίσιμη φυσικότητα. Όταν απεικόνισε έναν πετεινό τονίζοντας ορισμένα χαρακτηριστικά του, επιδίωκε να αποδώσει και την επιθετική, θορυβώδη παρουσία του. Πριν χαρακτηρίσουμε, λοιπόν, μια μορφή «λανθασμένη», έχει νόημα να αναρωτηθούμε τι ήθελε να πετύχει ο δημιουργός της.
Ο Γκόμπριχ πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: ακόμη και η αντίληψή μας για το τι είναι «πιστό στην πραγματικότητα» επηρεάζεται από εικόνες που έχουμε ήδη δει. Για χρόνια, ζωγράφοι παρουσίαζαν τα άλογα να καλπάζουν με τα πόδια τεντωμένα με έναν τρόπο που φαινόταν πειστικός σε όλους. Οι φωτογραφίες της κίνησης έδειξαν αργότερα ότι τα άλογα δεν κινούνται έτσι. Η οικεία εικόνα μάς είχε διδάξει τι να περιμένουμε από τη φύση, αντί να προσέχουμε πώς είναι η φύση. Οι καλλιτέχνες που αμφισβητούν τέτοιες συνήθειες μπορούν να μας βοηθήσουν να δούμε ξανά τον κόσμο.
Για να κατανοήσουμε ένα έργο, χρειάζεται επίσης να θυμόμαστε ότι δεν δημιουργήθηκε κατ’ ανάγκην για ένα μουσείο. Πολλοί πίνακες και γλυπτά είχαν συγκεκριμένο προορισμό, παραγγελιοδότη και χρήση. Οι καλλιτέχνες διαπραγματεύονταν, άλλαζαν γνώμη και μερικές φορές συγκρούονταν με τις προσδοκίες εκείνων που πλήρωναν το έργο. Ο Καραβάτζιο, για παράδειγμα, χρειάστηκε να ζωγραφίσει δεύτερη εκδοχή του Αγίου Ματθαίου, όταν η πρώτη κρίθηκε ακατάλληλη για την εκκλησία όπου θα τοποθετούνταν. Η ιστορία μάς θυμίζει ότι πίσω από το έργο βρίσκονται ανθρώπινες αποφάσεις και κοινωνικές συμβάσεις.
Τι απασχολεί, τελικά, έναν καλλιτέχνη την ώρα που εργάζεται; Συχνά κάτι που είναι δύσκολο να περιγραφεί: πώς θα φέρει το έργο στη σωστή του ισορροπία. Μια μικρή μετακίνηση, ένα διαφορετικό χρώμα ή η στάση μιας μορφής μπορεί να αλλάξει την εντύπωση του συνόλου. Στα προσχέδια του Ραφαήλ για την Παναγία του λιβαδιού βλέπουμε διαδοχικές δοκιμές για τη σχέση ανάμεσα στα πρόσωπα. Στον τελικό πίνακα η σύνθεση φαίνεται φυσική και αβίαστη, ακριβώς επειδή προηγήθηκε τόση προσπάθεια.
Δεν υπάρχει, ωστόσο, μια συνταγή που να εγγυάται αυτό το αποτέλεσμα. Κανόνες για τα χρώματα και τη σύνθεση έχουν διατυπωθεί πολλές φορές, αλλά ένας ικανός καλλιτέχνης μπορεί να δημιουργήσει αρμονία ακόμη και παραβιάζοντάς τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα έργα είναι εξίσου καλά ή ότι η συζήτηση για την ποιότητά τους είναι μάταιη. Σημαίνει ότι οι κρίσεις μας γίνονται πιο ουσιαστικές όσο περισσότερο παρατηρούμε.
Αυτό είναι και το μήνυμα της εισαγωγής. Η γνώση της ιστορίας της τέχνης μπορεί να οξύνει το βλέμμα μας, βοηθώντας μας να καταλάβουμε τι επιδίωκαν οι καλλιτέχνες κάθε εποχής. Μπορεί όμως να γίνει εμπόδιο αν αρκούμαστε να αναγνωρίζουμε ένα όνομα, μια χρονολογία ή μια τεχνική και προχωρούμε αμέσως στο επόμενο έργο. Ο Γκόμπριχ προτείνει μια δυσκολότερη και πιο ευχάριστη στάση: να κοιτάζουμε με περιέργεια, να αμφισβητούμε τις βεβαιότητές μας και να αφήνουμε χρόνο στο έργο να μας δείξει όσα δεν είδαμε με την πρώτη ματιά.
