Σχόλιο – 16 Ιουνίου 2025
Καθώς οι πολίτες παρακολουθούν μια φωτιά να μαίνεται στο πετρελαϊκό συγκρότημα Sharan έπειτα από ισραηλινές επιδρομές στην Τεχεράνη, στις 15 Ιουνίου 2025, η ένταση μεταξύ Ισραήλ και Ιράν φτάνει σε νέα, επικίνδυνα ύψη.
Η πρόσφατη επίθεση του Ισραήλ κατά του πυρηνικού προγράμματος και στρατιωτικών υποδομών του Ιράν, όπως και τα αντίποινα του Ιράν με εκτόξευση πυραύλων, αποτελούν μια σημαντική κλιμάκωση στη μακρόχρονη αντιπαράθεση των δύο χωρών. Παρά το γεγονός ότι οι σχέσεις τους τα τελευταία χρόνια καθορίζονταν κυρίως από συγκαλυμμένες επιχειρήσεις και πολέμους δι’ αντιπροσώπων, αυτή η ευθεία στρατιωτική αναμέτρηση σηματοδοτεί μια δραματική αλλαγή στη φύση της αντιπαράθεσης. Το χτύπημα αυτό γεννά επείγοντα ερωτήματα σχετικά με τα κίνητρα του Ισραήλ, την ιρανική αντίδραση και τις ευρύτερες επιπτώσεις για την περιφερειακή και παγκόσμια σταθερότητα.
Για την ανάλυση αυτών των θεμάτων, ειδικοί του RAND προσφέρουν στρατηγικές, διπλωματικές και οικονομικές εκτιμήσεις για την κρίση που εκτυλίσσεται. Από τον κίνδυνο περαιτέρω κλιμάκωσης μέχρι τις επιπτώσεις στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ και τις διεθνείς αγορές ενέργειας, η ανάλυσή τους φωτίζει τις σύνθετες παραμέτρους αυτής της κρίσιμης γεωπολιτικής συγκυρίας στη Μέση Ανατολή.
Η βία αυτή σηματοδοτεί μια ριζική ρήξη με τον μακρόχρονο «σκιώδη πόλεμο» μεταξύ Ιράν και Ισραήλ. Γιατί τώρα;
Heather Williams
Το Ισραήλ επιχειρεί να εκμεταλλευτεί τις επιτυχίες του εναντίον της Χεζμπολάχ και της Χαμάς, όπως και την πτώση του Άσαντ στη Συρία, για να καταφέρει ένα συντριπτικό πλήγμα στο Ιράν. Δεν πρόκειται μόνο για μια προσπάθεια καθυστέρησης του πυρηνικού προγράμματος της Τεχεράνης — η πρόθεση φαίνεται να είναι η επιβολή τιμωρητικής καταστροφής με στόχο τη μόνιμη αποδυνάμωση των στρατιωτικών δυνατοτήτων και της πολιτικής αποφασιστικότητας του ισλαμικού καθεστώτος.
Raphael S. Cohen
Με απλά λόγια, το Ισραήλ θεωρούσε ότι δεν είχε πλέον χρόνο να αποτρέψει την απόκτηση πυρηνικών όπλων από το Ιράν και πίστευε πως η χρονική συγκυρία ήταν κατάλληλη για ένα προληπτικό χτύπημα. Σε έναν κόσμο μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου, η ισραηλινή ηγεσία εκτιμά ότι μια ιρανική πυρηνική βόμβα συνιστά υπαρξιακή απειλή για την ασφάλεια του Ισραήλ. Οι πόλεμοι στη Γάζα και στον Λίβανο επέτρεψαν στο Ισραήλ να αποδυναμώσει σημαντικά το δίκτυο πληρεξούσιων του Ιράν, ειδικά τη Χεζμπολάχ. Ήδη από τον Οκτώβριο, το Ισραήλ είχε εξουδετερώσει μέρος της ιρανικής αεράμυνας.
Karen M. Sudkamp
Μετά την επίθεση της Χαμάς τον Οκτώβριο του 2023, το Ισραήλ εμφανίζεται λιγότερο συγκρατημένο στις στρατιωτικές του ενέργειες. Οι επιχειρήσεις στη Γάζα, τα χτυπήματα κατά της Χεζμπολάχ στον Λίβανο και των Χούθι στην Υεμένη, η διεύρυνση της ισραηλινής επιρροής στη Συρία, καθώς και οι στοχευμένες δολοφονίες Ιρανών στρατιωτικών αξιωματούχων, που ήταν υπεύθυνοι για συγκαλυμμένες επιχειρήσεις, καταδεικνύουν μια πιο επιθετική στάση του Τελ Αβίβ. Οι μη συμβατικές επιθέσεις από τέτοιους δρώντες —που υποστηρίζονται από το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης (Qods Force)— ήταν παραδοσιακά η ισχυρότερη μορφή ιρανικής απάντησης.
Michelle Grisé
Με το ενδεχόμενο μιας πυρηνικής συμφωνίας με τις ΗΠΑ να εξασθενεί, οι Ισραηλινοί ηγέτες ενδέχεται να είδαν το παράθυρο ευκαιρίας να κλείνει. Σε αυτό το πλαίσιο, μια στρατιωτική επέμβαση κατά του Ιράν ίσως να εκλήφθηκε ως η μοναδική ρεαλιστική επιλογή για να αποτραπεί η απόκτηση πυρηνικών όπλων από την Τεχεράνη.
Marzia Giambertoni
Η παρούσα κλιμάκωση είναι αποτέλεσμα της σύμπτωσης πολλών παραγόντων: Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν έχει φτάσει σε επικίνδυνο σημείο (εμπλουτισμός ουρανίου στο 60%), το Ισραήλ θεωρεί πως οι διπλωματικές επιλογές έχουν εξαντληθεί, και το στρατηγικό κενό που άφησε η αποδυνάμωση της Χεζμπολάχ μετά τη δολοφονία του Χασάν Νασράλα. Η απόφαση του Ισραήλ να επιτεθεί άμεσα και όχι μέσω πληρεξουσίων συνιστά μια θεμελιώδη μετατόπιση: από τον πόλεμο σκιών σε ανοιχτή αντιπαράθεση.
Η απόφαση του Ισραήλ να δράσει άμεσα και όχι μέσω πληρεξουσίων δηλώνει μια θεμελιώδη αλλαγή στην τακτική του — από τον συγκαλυμμένο πόλεμο σε ευθεία σύγκρουση.
Ποια πιθανά περιθώρια αντίδρασης απομένουν στο Ιράν;
Heather Williams
Και οι δύο πλευρές μπορούν να συνεχίσουν τις επιθέσεις με πυραύλους που προκαλούν ζημιές σε υποδομές και θύματα, αλλά αυτή η φάση της σύγκρουσης πιθανόν να διαρκέσει λίγες ημέρες ή εβδομάδες. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για περιφερειακή αποσταθεροποίηση είναι ότι οι επιθέσεις μπορεί να σκληρύνουν τη στάση του Ιράν και να το ωθήσουν προς την απόκτηση πυρηνικών όπλων — εξέλιξη που θα πυροδοτήσει μια «πυρηνικοποίηση» της Μέσης Ανατολής.
Raphael S. Cohen
Το Ιράν έχει ακόμη κάποιες επιλογές. Αν και οι πληρεξούσιοί του έχουν δεχθεί πλήγματα, μπορεί να συνεχίσει να τους αξιοποιεί σε κάποιο βαθμό. Πιο σημαντικό, όμως, είναι το γεγονός ότι διαθέτει μια τεράστια γκάμα χιλιάδων πυραύλων που μπορούν να πλήξουν το Ισραήλ. Τέλος, το Ιράν διατηρεί και ασύμμετρα μέσα — στον κυβερνοχώρο, σε επιχειρήσεις δολιοφθοράς, σε τρομοκρατία κ.ά.
Karen M. Sudkamp
Από την αρχή των ισραηλινών πληγμάτων, είναι ολοένα πιο πιθανό ότι ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, και το αμυντικό κατεστημένο θεωρούν τις επιθέσεις υπαρξιακή απειλή για την επιβίωση του καθεστώτος. Οι συμβατικές αντιδράσεις του Ιράν έως τώρα ήταν περιορισμένες και προκάλεσαν μικρές ζημιές. Όμως αν η απειλή εκλαμβάνεται ως υπαρξιακή, η Τεχεράνη είναι πιθανό να υιοθετήσει λιγότερο συγκρατημένες απαντήσεις, ιδίως όσο συνεχίζονται οι επιθέσεις.
Michelle Grisé
Η έκταση και η ένταση των επιθέσεων στην παρούσα κρίση σηματοδοτούν σημαντική κλιμάκωση, όπως φαίνεται από την αύξηση των απωλειών αμάχων και στις δύο χώρες. Το Ιράν είναι πιθανό να συνεχίσει και να εντείνει τη στρατιωτική του αντίδραση τις επόμενες ημέρες και εβδομάδες, αντί να αναζητήσει διπλωματική διέξοδο.
Marzia Giambertoni
Η άμεση αντίδραση του Ιράν κατέδειξε τις συμβατικές του δυνατότητες σε πυραύλους, αλλά η ευρύτερη στρατηγική του θα βασιστεί πιθανότατα στην ενεργοποίηση πληρεξουσίων. Η εμπλοκή των Χούθι αποτελεί ήδη ένδειξη αυτής της προσέγγισης. Ο κίνδυνος περαιτέρω κλιμάκωσης παραμένει υψηλός, δεδομένων των ιδεολογικών δεσμεύσεων και από τις δύο πλευρές και της απουσίας εύκολων «οδών διαφυγής» που να επιτρέπουν απεμπλοκή χωρίς απώλεια κύρους.
Τι πρέπει να κάνει η Ουάσιγκτον για να προστατεύσει το προσωπικό και τα συμφέροντά της στην περιοχή; Πώς μπορεί να διαχειριστεί την κλιμακούμενη κρίση στη Μέση Ανατολή ενώ ταυτόχρονα ανταγωνίζεται τη Ρωσία και την Κίνα;
Heather Williams
Η απειλή για το αμερικανικό προσωπικό στην περιοχή είναι υπαρκτή. Όσον αφορά τη γενική δυναμική της σύγκρουσης, οι στρατιωτικές επιτυχίες του Ισραήλ μπορεί να μειώσουν τον άμεσο κίνδυνο, αλλά να αυξήσουν τον μακροπρόθεσμο. Από τη μία, η Ουάσιγκτον θα μπορούσε να εστιάσει σε πιο επείγουσες ανάγκες ασφαλείας αλλού. Από την άλλη, ενδέχεται να τεθούν οι βάσεις για μια μελλοντική σύγκρουση στη Μέση Ανατολή που θα απορροφήσει τις ΗΠΑ σε μια περίοδο που προσπαθούν να επικεντρωθούν αλλού.
Raphael S. Cohen
Από τη σκοπιά του ανταγωνισμού με Ρωσία και Κίνα, η καλύτερη επιλογή για τις ΗΠΑ είναι να επιτρέψουν στο Ισραήλ να συνεχίσει τις επιθέσεις. Το Ιράν είναι σύμμαχος της Ρωσίας και ολοένα πιο ευθυγραμμισμένο με την Κίνα, οπότε η αποδυνάμωσή του εξυπηρετεί έμμεσα και την εξασθένιση των συμφερόντων των δύο αυτών δυνάμεων.
Karen M. Sudkamp
Οι Ηνωμένες Πολιτείες εκκένωσαν προληπτικά μη αναγκαίο προσωπικό από το Μπαχρέιν, το Ιράκ, το Κουβέιτ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα — χώρες που ενδέχεται να δεχθούν πρώτα επιθέσεις κατά αμερικανικών στόχων, εάν η Τεχεράνη αποφασίσει να συμπεριλάβει τις ΗΠΑ στην απάντησή της. Παράλληλα, ναυτικές δυνάμεις των ΗΠΑ κινούνται προς την περιοχή ως δύναμη άμυνας και αποτροπής.
Michelle Grisé
Το Σαββατοκύριακο, τόσο η Κίνα όσο και η Ρωσία προσπάθησαν να παρουσιαστούν ως δυνητικοί διαμεσολαβητές που μπορούν να παίξουν εποικοδομητικό ρόλο στην αποκλιμάκωση της σύγκρουσης. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει ότι η διαχείριση των εντάσεων στη Μέση Ανατολή αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των ευρύτερων προσπαθειών των ΗΠΑ να αντιμετωπίσουν τον στρατηγικό ανταγωνισμό με Κίνα και Ρωσία.
Πώς μπορεί να επηρεάσει το επεισόδιο αυτό την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή;
Heather Williams
Οι ΗΠΑ τείνουν να αντιδρούν παθητικά στις εξελίξεις που σχετίζονται με το Ιράν, αλλά η ιρανική απάντηση μπορεί να δημιουργήσει πιεστικές επιταγές για την εξωτερική πολιτική τους. Οι ισραηλινές επιχειρήσεις κατά της Χεζμπολάχ και του Ιράν συνιστούν μια ευκαιρία να αποδυναμωθεί ο λεγόμενος «Άξονας της Αντίστασης». Συμφέρει τις ΗΠΑ να μετατρέψουν αυτές τις τακτικές επιτυχίες σε μακροπρόθεσμα στρατηγικά κέρδη.
Raphael S. Cohen
Οι ΗΠΑ δεν είναι —και δεν θα έπρεπε να είναι— ουδέτερος παρατηρητής. Ακόμη και αν αφήσουμε στην άκρη τη μακρά ιστορία στήριξης του Ισραήλ, το ιρανικό καθεστώς ευθύνεται για τον θάνατο Αμερικανών εδώ και δεκαετίες. Αυτό αρκεί ως λόγος για τον οποίο οι ΗΠΑ δεν πρέπει να επιτρέψουν στο Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά όπλα και δεν θα πρέπει να ανησυχούν ιδιαιτέρως αν υποβαθμιστούν οι στρατιωτικές του δυνατότητες.
Michelle Grisé
Η Ουάσιγκτον θα πρέπει να ισορροπήσει ανάμεσα σε αντιτιθέμενες προτεραιότητες: να αποτρέψει την ταχεία πυρηνικοποίηση του Ιράν, αλλά και να αποφύγει την εμπλοκή της σε νέα σύρραξη στη Μέση Ανατολή. Η κρίση αυτή αναδεικνύει ένα διαχρονικό δίλημμα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής: Η Μέση Ανατολή απαιτεί συνεχώς προσοχή για λόγους ασφάλειας, ακόμη και όταν η Ουάσιγκτον θέλει να στρέψει τους πόρους της αλλού.
Ποιες είναι οι περιφερειακές συνέπειες αυτής της επίθεσης;
Raphael S. Cohen
Η επίθεση αυτή μπορεί να αναδιαμορφώσει το γεωπολιτικό σκάκι της Μέσης Ανατολής. Αν το Ισραήλ πετύχει να εξουδετερώσει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και αυτό οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση του καθεστώτος στην Τεχεράνη, μπορεί να αλλάξει η ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή. Όμως, όπως έχουν δείξει οι ΗΠΑ, η αλλαγή καθεστώτος στη Μέση Ανατολή είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη υπόθεση — επομένως δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι θα υπάρξει θετική κατάληξη.
Marzia Giambertoni
Η ανικανότητα των εξασθενημένων πληρεξουσίων του Ιράν να αποτρέψουν τη δράση του Ισραήλ αποκαλύπτει στρατηγικά κενά. Το Ιράν ενδέχεται να επιταχύνει τις προσπάθειες για ανασυγκρότηση των πληρεξουσίων του. Ωστόσο, η απευθείας συμβατική σύγκρουση δείχνει ότι η Τεχεράνη ίσως αναγνωρίζει ότι ο πόλεμος δι’ αντιπροσώπων δεν επαρκεί για την αντιμετώπιση υπαρξιακών απειλών — με πιθανή συνέπεια την αναδιάρθρωση της περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας.
Ποιες είναι οι πιθανές οικονομικές συνέπειες;
Howard J. Shatz
Οι τιμές του πετρελαίου αυξήθηκαν από την έναρξη των ισραηλινών επιχειρήσεων, γεγονός που δείχνει ότι οι αγορές πετρελαίου αντιλαμβάνονται αυξημένο ρίσκο. Ωστόσο, είναι νωρίς για να εξαχθούν οριστικά συμπεράσματα ως προς τις παγκόσμιες οικονομικές επιπτώσεις. Δύο παράγοντες θα είναι κρίσιμοι: πρώτον, αν το Ιράν επιτεθεί σε υποδομές πετρελαίου των Αράβων του Κόλπου· δεύτερον, αν παρεμποδιστεί η διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ. Αν συμβεί είτε το ένα είτε το άλλο, οι τιμές ενέργειας θα αυξηθούν δραματικά, αυξάνοντας τον κίνδυνο παγκόσμιας ύφεσης. Αν δεν συμβεί κανένα, ο κίνδυνος θα παραμείνει αλλά η άνοδος τιμών θα είναι μέτρια και διαχειρίσιμη — αν και θα επηρεάσει την παγκόσμια ανάπτυξη αρνητικά.
Ποιες είναι οι μακροπρόθεσμες συνέπειες για τις πυρηνικές φιλοδοξίες του Ιράν;
Heather Williams
Το πόσο πίσω πήγε το Ιράν στο δρόμο προς τα πυρηνικά εξαρτάται από το μέγεθος των ζημιών στις υπόγειες οχυρωμένες εγκαταστάσεις του. Συχνά ξεχνάμε τη διαφορά ανάμεσα στον εμπλουτισμό ουρανίου και την κατασκευή πυρηνικής βόμβας. Το Ιράν μπορούσε να εμπλουτίσει ουράνιο σε επίπεδο όπλων μέσα σε λίγες εβδομάδες· όμως η αμερικανική υπηρεσία πληροφοριών (IC) εδώ και δεκαετίες εκτιμά ότι το Ιράν δεν ανέπτυσσε πυρηνικά όπλα και δεν είχε ξεκινήσει την απαραίτητη έρευνα για την ολοκλήρωση ενός πυρηνικού όπλου. Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι το Ιράν ήταν έτοιμο να κατασκευάσει πυρηνική βόμβα — όμως, πλέον, πρέπει να υποθέσουμε ότι θα αντιστρέψει αυτή την απόφαση και θα επιδιώξει ενεργά την απόκτησή της.
Ποιες είναι οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις για τις πυρηνικές φιλοδοξίες του Ιράν; (συνέχεια)
Raphael S. Cohen
Πιθανότατα είναι ακόμα νωρίς για να διατυπώσουμε οριστικά συμπεράσματα. Σε τελική ανάλυση, κάθε πλήγμα από μόνο του απλώς καθυστερεί —δεν σταματά οριστικά— το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Πιστεύω, ωστόσο, ότι πρέπει να αξιολογούμε αυτά τα πλήγματα συγκριτικά με το εναλλακτικό σενάριο: τι θα συνέβαινε αν ο κόσμος άφηνε το Ιράν να αποκτήσει πυρηνική βόμβα; Και θεωρώ απολύτως ρεαλιστικό το ενδεχόμενο ότι κάτι τέτοιο θα πυροδοτούσε μια αλυσιδωτή αντίδραση από άλλα κράτη της περιοχής, οδηγώντας σε περιφερειακή διάδοση πυρηνικών. Επομένως, συνολικά, θεωρώ ότι τα πλήγματα είναι μάλλον θετικά από την άποψη της αποτροπής πυρηνικού πολλαπλασιασμού.
Michelle Grisé
Είναι πιθανό οι ισραηλινές επιθέσεις και η κλιμάκωση της σύγκρουσης να ωθήσουν το Ιράν να εντείνει τις προσπάθειες για απόκτηση πυρηνικής δυνατότητας. Αν και κρίσιμες ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις έχουν πληγεί και επιστήμονες του πυρηνικού προγράμματος έχουν στοχοποιηθεί, οι υπόγειες εγκαταστάσεις του Ιράν είναι πολύ πιο δύσκολο να καταστραφούν, ενώ η χώρα εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικό επιστημονικό και τεχνικό δυναμικό.
Julia Masterson
Ως κράτος-κατώφλι στον πυρηνικό τομέα, το Ιράν διατηρεί εδώ και δεκαετίες ένα εξελιγμένο πολιτικό πυρηνικό πρόγραμμα, αλλά μέχρι τώρα περιόριζε τις φιλοδοξίες του ώστε να αποφύγει διεθνή αντίποινα και να εξασφαλίσει οικονομικές ελαφρύνσεις. Οι επιθέσεις του Ισραήλ ενδέχεται να αλλάξουν τους στρατηγικούς υπολογισμούς της Τεχεράνης και να την ωθήσουν είτε να επιδιώξει την απόκτηση πυρηνικών όπλων παρά τους κινδύνους, είτε —τουλάχιστον— να επανεξετάσει τη δέσμευσή της στο καθεστώς μη διάδοσης, καθώς η ιρανική ηγεσία αξιολογεί τα επόμενα βήματα. Είναι δύσκολο να φανταστούμε ότι το Ιράν θα αποδεχθεί νέους περιορισμούς στο πρόγραμμά του υπό τις παρούσες συνθήκες.
