Η «Οδύσσεια» του Νόλαν έχει πρόβλημα αποικιοκρατίας

Carnegie

Παρά τις ελπίδες του Μαρόκου ότι η κινηματογραφική του βιομηχανία θα αποκομίσει οφέλη, η επιτυχία της υπερπαραγωγής θα στιγματιστεί από τη διαμάχη γύρω από τα γυρίσματα στην κατεχόμενη Δυτική Σαχάρα.

Της Sarah Yerkes
Δημοσιεύθηκε στις 9 Ιουλίου 2026
Emissary

Emissary

Το Emissary αξιοποιεί την παγκόσμια επιστημονική παραγωγή του Carnegie για να προσφέρει διεισδυτική και λεπτομερή ανάλυση πάνω στις πιο πιεστικές προκλήσεις των διεθνών υποθέσεων.

Η κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας, του επικού ποιήματος του Ομήρου, από τον Κρίστοφερ Νόλαν συγκεντρώνει μεγάλη προσοχή από τα μέσα ενημέρωσης ενόψει της κυκλοφορίας της στις 17 Ιουλίου, αλλά για λάθος λόγους. Ναι, η ταινία έχει τεράστια ονόματα. Ναι, η ταινία έχει γιγαντιαίο προϋπολογισμό — τον μεγαλύτερο του Νόλαν. Και ναι, σκίζει στις προπωλήσεις, ιδίως μετά την πρεμιέρα της στο Λονδίνο την Τρίτη. Η ταινία έχει δεχθεί ορισμένες κριτικές, αλλά μεγάλο μέρος των ρεπορτάζ παραλείπει το μεγαλύτερο ζήτημα της παραγωγής: ο Νόλαν επέλεξε να γυρίσει ορισμένες σκηνές στην Ντάχλα, στη Δυτική Σαχάρα, η οποία, βάσει του διεθνούς δικαίου, παραμένει κατεχόμενο έδαφος από το Μαρόκο.

Ο Νόλαν έχει αποδώσει εν μέρει την έμπνευσή του για την ταινία στη μετάφραση του έργου του Ομήρου από την Emily Wilson το 2017, η οποία έχει επαινεθεί επειδή αναδεικνύει θέματα αποικιοκρατίας, εκτοπισμού και εκμετάλλευσης, καθώς και επειδή αποκαθιστά την ανθρώπινη διάσταση των υποδουλωμένων ανθρώπων και των αποικιοκρατούμενων μορφών στο ομηρικό κείμενο. Και ο ίδιος ο Νόλαν έχει υπερασπιστεί τις επιλογές του για ένα πολυφυλετικό καστ απέναντι σε μια σφοδρή δεξιά αντίδραση. Ωστόσο, τόσο ο Νόλαν όσο και η Universal Pictures έχουν παραμείνει σιωπηλοί σχετικά με την επιλογή να γυρίσουν σκηνές σε μια περιοχή που, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, είναι αποικιοκρατούμενη γη χωρίς τη συναίνεση των αυτόχθονων Σαχράουι. Αυτό έχει οδηγήσει σε κατηγορίες ότι η παραγωγή της Οδύσσειας, στην πραγματικότητα, διευκολύνει τα ίδια πράγματα που υποτίθεται ότι επιχειρεί να φωτίσει.

Για το Μαρόκο, οι περιοχές που συγκροτούν τη Δυτική Σαχάρα αναφέρονται ως «νότιες επαρχίες» και θεωρούνται αναμφισβήτητο τμήμα του βασιλείου, το οποίο πρέπει να αντιμετωπίζεται όπως το Ραμπάτ ή η Καζαμπλάνκα. Όμως, παρότι η διεθνής κοινή γνώμη τείνει τα τελευταία χρόνια περισσότερο προς τη μαροκινή θέση, η Ντάχλα παραμένει, με βάση το ισχύον διεθνές δίκαιο, μέρος της κατεχόμενης και μη αυτοδιοικούμενης Δυτικής Σαχάρας — θέση που ο ΟΗΕ, το Διεθνές Δικαστήριο και το ανώτατο δικαστήριο της ΕΕ έχουν σταθερά επιβεβαιώσει.

Οι Σαχράουι, όμως, οι οποίοι είναι αυτόχθονες της περιοχής και σήμερα δεν έχουν ουσιαστική αυτοδιάθεση, δεν έχουν συναινέσει στην παραγωγή της ταινίας — και η μαροκινή κυβέρνηση αποκομίζει τα οφέλη εις βάρος τους.

Η μαροκινή κυβέρνηση προσελκύει ενεργά κινηματογραφικές και τηλεοπτικές παραγωγές εδώ και χρόνια, με σημαντικά αποτελέσματα, εισάγοντας γενναιόδωρα κίνητρα, όπως επιστροφή μετρητών 30% επί των επιλέξιμων δαπανών, απλούστευση των τελωνειακών διαδικασιών για εξοπλισμό, απαλλαγές από τον φόρο προστιθέμενης αξίας για ορισμένα μαροκινά αγαθά και υπηρεσίες, καθώς και εκπτώσεις με τη Royal Air Maroc. Ο μαροκινός στρατός έχει επίσης, κατά καιρούς, διαθέσει τα μέσα του σε παραγωγές — ένα ασυνήθιστο προνόμιο. Αυτή η στήριξη προέρχεται από την κορυφή. Υπό την αιγίδα του βασιλιά Μοχάμεντ ΣΤ΄, ο οποίος προσωπικά επενδύει στη χρήση της κινηματογραφικής βιομηχανίας για την ενίσχυση της μαροκινής ήπιας ισχύος, οι πόροι που διατίθενται στην κινηματογραφική παραγωγή αυξήθηκαν δεκαπλάσια. Ο ίδιος ίδρυσε επίσης το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Μαρακές το 2001, για να συμβάλει στην προβολή του Μαρόκου ως προορισμού για χολιγουντιανούς και Ευρωπαίους κινηματογραφιστές.

Η χώρα δημιούργησε επίσης προγράμματα για να στηρίξει και να συνδέσει τους τοπικούς κινηματογραφιστές με έναν αναπτυσσόμενο τομέα εγχώριων ταλέντων, ενώ αυξάνει τα προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης και τις κινηματογραφικές σχολές. Αυτό επιτρέπει σε περισσότερους Μαροκινούς τόσο να συμμετέχουν όσο και να επωφελούνται από τον αυξανόμενο αριθμό διεθνών παραγωγών που πραγματοποιούνται στη χώρα. Το 2025, το Μαροκινό Κινηματογραφικό Κέντρο, ο επίσημος κρατικός ρυθμιστής της κινηματογραφικής βιομηχανίας, δημιούργησε περισσότερα από 165 εκατομμύρια δολάρια σε τοπικές επενδύσεις από είκοσι τρεις ξένες ταινίες.

Η πιο έντονη φωνή εναντίον της επιλογής του Νόλαν να γυρίσει σκηνές στην Ντάχλα ήταν το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Δυτικής Σαχάρας (FiSahara), το οποίο εξέδωσε ανακοίνωση κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων, ζητώντας από τον Νόλαν να σταματήσει την παραγωγή. Στην ανακοίνωση επικαλούνταν τη «στρατιωτική κατοχή» της Δυτικής Σαχάρας και τη «βίαιη καταστολή» του λαού των Σαχράουι από τις μαροκινές στρατιωτικές δυνάμεις, ενώ τώρα καλεί σε μποϊκοτάζ της ταινίας.

Άλλοι ακτιβιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι οποίοι εδώ και δεκαετίες καταγγέλλουν τις εμφανείς παραβιάσεις του Μαρόκου εις βάρος του πληθυσμού των Σαχράουι, επισημαίνουν το σχεδόν πλήρες ειδησεογραφικό σκοτάδι, το οποίο καθιστά δύσκολο για τους εξωτερικούς παρατηρητές να γνωρίζουν τι συμβαίνει μέσα στην περιοχή. Κατηγορούν επίσης τον Νόλαν ότι συμβάλλει στο ξέπλυμα της μαροκινής κατοχής της περιοχής, ιδίως επειδή αυτή είναι η πρώτη μεγάλη χολιγουντιανή παραγωγή που γυρίζεται στην αμφισβητούμενη περιοχή. Η μαροκινή κυβέρνηση έχει δηλώσει ρητά ότι χρησιμοποιεί αυτή την ταινία για να ανοίξει τον δρόμο για περισσότερες χολιγουντιανές παραγωγές στη Δυτική Σαχάρα.

Αυτή δεν είναι η μόνη διαμάχη που αντιμετωπίζει η ταινία, είναι όμως ίσως εκείνη που ο Νόλαν θα μπορούσε ευκολότερα να είχε αποφύγει. Το ιστορικό και κειμενικό υπόβαθρο της Οδύσσειας, όπως και η ίδια η ταινία, δεν έχουν καμία σχέση με τη Δυτική Σαχάρα. Η τοποθεσία επιλέχθηκε, όπως φαίνεται, καθαρά για το τοπίο της και για τα οικονομικά της οφέλη. Άλλωστε, η ταινία γυρίστηκε επί ενενήντα μία ημέρες σε πολλές χώρες, με πολλαπλές τοποθεσίες σε ολόκληρο το Μαρόκο. Η Ντάχλα φαίνεται να αντιπροσωπεύει μόλις τέσσερις από αυτές τις ημέρες. Αν είχε περιορίσει τα γυρίσματά του στο ίδιο το Μαρόκο και είχε αποφύγει την Ντάχλα, ο Νόλαν θα είχε αποφύγει τη διαμάχη γύρω από την παραβίαση του διεθνούς δικαίου.

Η Μαροκινή παραγωγός Lamia Chraibi το διατύπωσε πολύ εύστοχα σε πρόσφατο άρθρο του Variety: «Συχνά μιλάμε για την αμερικανική ήπια ισχύ, αλλά σήμερα κάθε κινηματογραφιστής στην περιοχή μας αισθάνεται ότι, αν δεν αφηγηθούμε τις δικές μας ιστορίες, οι οριενταλιστικές αφηγήσεις θα συνεχιστούν. Πρέπει να εργαστούμε προσεκτικά και με δεξιότητα για να προκαλέσουμε το παγκόσμιο κοινό και να διαδώσουμε τις ιστορίες μας όσο το δυνατόν ευρύτερα». Με την Οδύσσεια, το Μαρόκο δικαίως διεκδικεί τη δική του αφηγηματική ισχύ, χρησιμοποιώντας την ταινία για να καθιερωθεί ως κινηματογραφικός προορισμός, ενώ ταυτόχρονα αρνείται στους Σαχράουι τη δική τους. Ο Νόλαν, στηριζόμενος στη δύναμη του Χόλιγουντ, έχει την ευκαιρία να το αλλάξει αυτό, απλώς αναγνωρίζοντας δημόσια τη διαμάχη για τη Δυτική Σαχάρα, αντί να την αγνοεί.

Σχετικά με τη συγγραφέα

Sarah Yerkes
Ανώτερη ερευνήτρια, Πρόγραμμα Μέσης Ανατολής

Η Sarah Yerkes είναι ανώτερη ερευνήτρια στο Πρόγραμμα Μέσης Ανατολής του Carnegie, όπου η έρευνά της επικεντρώνεται στις πολιτικές, οικονομικές και ασφαλιστικές εξελίξεις στην Τυνησία, καθώς και στις σχέσεις κράτους-κοινωνίας στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.

Πρόσφατο έργο

Άλλο
Σενεγάλη: Ένα νησί ανθεκτικότητας
Sarah Yerkes, Natalie Triche

Άρθρο
Εν μέσω του πολέμου με το Ιράν, οι χώρες του Κόλπου επιβραδύνουν τον ρυθμό των μεταρρυθμίσεων
Sarah Yerkes, Amr Hamzawy

Carnegie