Η απιστία παραμένει ένα από τα πλέον διαχρονικά αλλά και δυσκολότερα προς μελέτη κοινωνικά φαινόμενα. Οι παράνομες σχέσεις βρίσκονται παντού —στη λογοτεχνία, στην πολιτική, στον κινηματογράφο και στις καθημερινές συζητήσεις—, όμως σπάνια αποτυπώνονται με ακρίβεια στις επιστημονικές έρευνες. Από τη φύση της, άλλωστε, η απιστία στηρίζεται στη μυστικότητα.
Σε εκτενές δημοσίευμά της, η γαλλική εφημερίδα Le Monde εξετάζει τους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι εξακολουθούν να απατούν, σε μια εποχή μεγαλύτερης σεξουαλικής ελευθερίας, ευκολότερων διαζυγίων και νέων μορφών συντροφικών σχέσεων.
Ένα φαινόμενο που δύσκολα μετριέται
Το πρώτο πρόβλημα είναι ο ίδιος ο ορισμός. Πού αρχίζει και πού τελειώνει η απιστία; Περιλαμβάνει μόνο τη σεξουαλική επαφή ή και μια κρυφή συναισθηματική σχέση; Θεωρείται απιστία η ανταλλαγή ερωτικών μηνυμάτων ή ακόμη και η πρόθεση;
Η Γαλλίδα κοινωνιολόγος Σαρλότ Λε Βαν, η οποία έχει μελετήσει συστηματικά το φαινόμενο, επισημαίνει ότι ορισμένες δημοσκοπήσεις συμπεριλαμβάνουν ακόμη και ανθρώπους που απλώς σκέφτηκαν να απατήσουν. Επιπλέον, πολλές σχετικές έρευνες χρηματοδοτούνται από ιστοσελίδες γνωριμιών ή επιχειρήσεις που έχουν εμπορικό συμφέρον από το θέμα.
Μεγάλη γαλλική έρευνα του 2006 διαπίστωσε ότι το 15% των γυναικών και το 27% των ανδρών είχαν διατηρήσει ταυτόχρονα δύο σχέσεις, χωρίς όμως να διευκρινίζεται εάν οι σχέσεις αυτές ήταν μυστικές ή συναινετικές.
Οι πρώτες ενδείξεις νεότερων ερευνών δείχνουν ότι οι σεξουαλικές πρακτικές διαφοροποιούνται και ο αριθμός των συντρόφων αυξάνεται, ιδιαίτερα μεταξύ των γυναικών και των νεότερων ανθρώπων. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η απιστία μεταξύ των ανδρών πιθανόν έχει μειωθεί, ενώ μεταξύ των γυναικών παρουσιάζει μικρή αύξηση. Η μεταβολή αυτή συνδέεται με τη σταδιακή σύγκλιση της σεξουαλικής συμπεριφοράς των δύο φύλων.
Η ιστορική ανισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών
Η διαφορετική κοινωνική αντιμετώπιση της ανδρικής και της γυναικείας απιστίας έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Στην αρχαιότητα, η μοιχεία καταδικαζόταν κυρίως επειδή θεωρούνταν απειλή για την κοινωνική τάξη, την κληρονομική διαδοχή και τη νομιμότητα των απογόνων.
Οι γυναίκες τιμωρούνταν πολύ αυστηρότερα. Σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους αντιμετώπιζαν λιθοβολισμό, πνιγμό, δημόσιο εξευτελισμό, μαστίγωση ή εγκλεισμό σε μοναστήρι. Αντίθετα, η ανδρική απιστία γινόταν συχνά ανεκτή, εφόσον δεν παραβίαζε τα δικαιώματα κάποιου άλλου συζύγου.
Στη Γαλλία, μόλις το 1975 η απιστία έπαψε να αποτελεί ποινικό αδίκημα. Παρότι σήμερα δεν συνιστά έγκλημα, το ιδανικό της συζυγικής πίστης εξακολουθεί να έχει μεγάλη κοινωνική και συναισθηματική βαρύτητα.
Οι τέσσερις μορφές απιστίας
Η Σαρλότ Λε Βαν διακρίνει τέσσερις βασικούς τύπους:
- Η διερευνητική απιστία των νέων, μέσα από την οποία κάποιος επιθυμεί να γνωρίσει άλλους ερωτικούς συντρόφους.
- Η εργαλειακή απιστία, η οποία χρησιμοποιείται ως τρόπος εκδίκησης ή ως αφορμή για την επίσπευση ενός χωρισμού.
- Η περιστασιακή απιστία, που εμφανίζεται όταν η σχέση έχει βυθιστεί στη ρουτίνα, όταν το ερωτικό ενδιαφέρον έχει εξασθενήσει ή όταν προκύπτει μια απρόβλεπτη ευκαιρία.
- Η χρόνια απιστία, η οποία χαρακτηρίζει ανθρώπους που αναζητούν διαρκώς νέες σχέσεις, είτε από ηδονισμό είτε λόγω μιας επίμονης ανάγκης επιβεβαίωσης και κατάκτησης.
Ορισμένες περίοδοι της ζωής φαίνεται να αυξάνουν την πιθανότητα απιστίας. Για τους άνδρες, μια τέτοια περίοδος μπορεί να είναι η εγκυμοσύνη της συντρόφου ή οι πρώτοι μήνες μετά τη γέννηση ενός παιδιού, όταν η ζωή του ζευγαριού αναδιοργανώνεται. Για τις γυναίκες, η πιθανότητα φαίνεται να αυξάνεται γύρω από την ηλικία των 40 ετών, όταν ενδέχεται να έχουν μειωθεί οι οικογενειακές και γονικές υποχρεώσεις.
Χρόνος, χρήμα και κοινωνική θέση
Η απιστία δεν επηρεάζεται μόνο από τα συναισθήματα. Απαιτεί χρόνο, οικονομική δυνατότητα, μετακινήσεις και ιδιωτικότητα.
Άνθρωποι με μεγαλύτερη επαγγελματική και οικονομική αυτονομία μπορούν ευκολότερα να διαχειριστούν το πρόγραμμά τους, να ταξιδεύουν ή να ξεφεύγουν από τον έλεγχο του οικογενειακού και εργασιακού περιβάλλοντος. Αντίθετα, στις οικονομικά ασθενέστερες κοινωνικές ομάδες, η έλλειψη αυτονομίας περιορίζει αυτές τις δυνατότητες.
Η οικονομική εξάρτηση επηρεάζει ιδιαίτερα τις γυναίκες. Σε αρκετές κοινωνίες, μια σύντομη εξωσυζυγική περιπέτεια ενός άνδρα μπορεί να συγχωρεθεί, ενώ μια γυναίκα που εκφράζει τις ίδιες επιθυμίες αντιμετωπίζει εντονότερη καταδίκη.
Οι γυναίκες εγκαταλείπουν συχνότερα την επίσημη σχέση
Η κοινωνιολόγος Μαρί-Καρμέν Γκαρσία, η οποία μελέτησε επί χρόνια ανθρώπους που διατηρούσαν κρυφές σχέσεις, παρατήρησε μία σημαντική διαφορά.
Πολλοί άνδρες διαχωρίζουν την οικογένεια και την καθημερινότητά τους από τη συναισθηματική ή σεξουαλική ζωή της εξωσυζυγικής σχέσης. Οι γυναίκες, αντίθετα, τείνουν να συνδέουν στενότερα την οικογένεια, τη συντροφικότητα και τον έρωτα. Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί, μετά την αποκάλυψη μιας παράλληλης σχέσης, περισσότερες γυναίκες καταλήγουν να εγκαταλείπουν τον επίσημο σύντροφό τους.
Ανοιχτές σχέσεις και πολυσυντροφικότητα
Οι νεότερες γενιές επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν τα όρια της συντροφικότητας μέσα από ανοιχτές σχέσεις και την πολυσυντροφικότητα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι ερωτικές επαφές με τρίτους δεν θεωρούνται απιστία, εφόσον υπάρχει προηγούμενη γνώση και συναίνεση όλων των εμπλεκομένων.
Οι συγκεκριμένες μορφές σχέσεων, όμως, εξακολουθούν να εμφανίζονται συχνότερα σε μορφωμένα και κοινωνικοοικονομικά προνομιούχα περιβάλλοντα. Παρά τη μεγαλύτερη δημόσια συζήτηση, η απιστία εξακολουθεί να αποτελεί ισχυρό κοινωνικό ταμπού — ακόμη και μεταξύ νέων ανθρώπων.
Αναζήτηση ενός διαφορετικού εαυτού
Η ψυχοθεραπεύτρια Έστερ Περέλ υποστηρίζει ότι η απιστία δεν αποτελεί πάντοτε απλή αναζήτηση ενός διαφορετικού συντρόφου. Μπορεί να εκφράζει την επιθυμία του ανθρώπου να ανακαλύψει μια άλλη εκδοχή του ίδιου του εαυτού του: να αισθανθεί ξανά νέος, ελεύθερος, επιθυμητός ή διαφορετικός από τον ρόλο που έχει αποκτήσει μέσα στην καθημερινότητα.
Αυτό δεν αναιρεί την εξαπάτηση ούτε τον πόνο που προκαλείται στον σύντροφο. Δείχνει, όμως, ότι πίσω από μια παράλληλη σχέση μπορεί να βρίσκονται πολύ διαφορετικά κίνητρα: απογοήτευση, εκδίκηση, πλήξη, ανάγκη επιβεβαίωσης, φόβος του χωρισμού ή αναζήτηση προσωπικής ελευθερίας.
Η απιστία, τελικά, δεν είναι μόνο μια ιστορία σεξουαλικής επιθυμίας. Είναι επίσης καθρέφτης των κοινωνικών ανισοτήτων, των μεταβαλλόμενων έμφυλων ρόλων και των αντιφάσεων ανάμεσα στην ατομική ελευθερία και στις δεσμεύσεις μιας σχέσης.
Το ρεπορτάζ βασίζεται σε στοιχεία και μαρτυρίες που δημοσίευσε η Le Monde στο πρώτο μέρος της σειράς «21st Century Cheaters».
