Η καταγραφή των μηνών που πέρασε ο Ιρλανδός συγγραφέας στην προπολεμική Γερμανία, η οποία δημοσιεύεται για πρώτη φορά αυτόν τον μήνα, προσφέρει μια συναρπαστική εικόνα της κατανόησης του ναζισμού από τον Μπέκετ — αλλά και της βαθιάς δυσφορίας που του προκαλούσε.
Kate Connolly
Σάββατο 15 Αυγούστου 2026, 08.00 CEST
Ο πόλεμος δεν διαγραφόταν ακόμη στον άμεσο ορίζοντα όταν ο Σάμιουελ Μπέκετ επισκέφθηκε τη γερμανική πόλη του Αμβούργου τον Οκτώβριο του 1936. Παρατηρώντας, όμως, την παραληρηματική έξαψη που προκαλούσαν στους απλούς Γερμανούς οι βροντερές κραυγές του Αδόλφου Χίτλερ, ο Ιρλανδός θεατρικός συγγραφέας ήταν βέβαιος ότι η ειρήνη δεν θα μπορούσε να διαρκέσει. «Σύντομα θα χρειαστεί να πολεμήσουν (αλλιώς θα σκάσουν)», σημείωσε στο ημερολόγιό του στις 6 Οκτωβρίου.
Τα έξι τετράδια που συμπλήρωσε ο Μπέκετ κατά τη διάρκεια του εξάμηνου ταξιδιού του στη Γερμανία, από τα τέλη Σεπτεμβρίου του 1936 έως τον Απρίλιο του 1937, δημοσιεύονται για πρώτη φορά φέτος, στις 20 Αυγούστου, από τον γερμανικό εκδοτικό οίκο Suhrkamp. Τα ημερολόγια αυτά καταρρίπτουν τη διαδεδομένη αντίληψη ότι ο συγγραφέας του Περιμένοντας τον Γκοντό ήταν ένας ποιητής της απόλυτης απαισιοδοξίας, που ενδιαφερόταν για την απόγνωση και την ακινησία, αλλά αδιαφορούσε για την πολιτική της πραγματικής ζωής.
Βασιζόμενοι σε επιστολές και αποσπάσματα ημερολογίων, παλαιότεροι μελετητές είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο τιμημένος με το Νόμπελ Λογοτεχνίας του 1969 περιηγήθηκε στη Γερμανία απορροφημένος από τον εαυτό του, χωρίς να προσέχει την άνοδο του ολοκληρωτισμού. Τα τετράδια στο σύνολό τους, όμως, αποκαλύπτουν ότι ο Μπέκετ μελετούσε με ιδιαίτερη προσοχή τη μνησικακία που καλλιεργούσε ο εθνικοσοσιαλισμός.
Παρατήρησε αλλαγές στη μόδα, όπως την κυριαρχία του «χιτλερικού παλτού», και κατέγραψε σε καταλόγους τις «ιερές φράσεις» του ναζιστικού κινήματος: Führer («ηγέτης»), Bewegung («κίνημα»), Blut und Boden («αίμα και γη») και Freiheit und Ehre («ελευθερία και τιμή»), μολονότι του προκαλούσαν αποστροφή. Ihre Kraft durch Freude Unterhaltung macht mich fertig, σημείωσε στα γερμανικά την 1η Νοεμβρίου 1936: «Η κουβέντα τους περί “Δύναμης μέσω της Χαράς” με σκοτώνει».
Προς το παρόν, ο Μπέκετ —ο οποίος το 1940 θα εντασσόταν στη Γαλλική Αντίσταση— κρατούσε ως επί το πλείστον την αποστροφή του για τον εαυτό του. Περιοριζόταν στο να αντλεί κάποια ευχαρίστηση από λεπτές παρωδίες της ολοκληρωτικής συμπεριφοράς, όπως όταν «πρότεινε το λάθος χέρι» κάθε φορά που του ζητούσαν να αποδώσει τον ναζιστικό χαιρετισμό.
«Γνώριζε ότι τα ημερολόγιά του μπορούσαν να κατασχεθούν», δήλωσε ο Μαρκ Νίξον, συνεπιμελητής των τετραδίων και καθηγητής σύγχρονης λογοτεχνίας και σπουδών Μπέκετ στο Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ. «Έπρεπε να είναι προσεκτικός, καθώς έπρεπε να καταφέρει να βγει από τη Γερμανία έχοντάς τα μαζί του. Ίσως να μπορούσε να ήταν πιο σαφής, αν δεν κρεμόταν από πάνω του αυτός ο κίνδυνος. Ωστόσο, τα ημερολόγια συνιστούν ξεκάθαρα μια εξέγερση ενάντια στον εκλογικευτικό λόγο των ναζί».
Η περιοδεία του Μπέκετ σε περίπου 30 γερμανικές κωμοπόλεις και πόλεις, μεταξύ των οποίων το Αμβούργο, το Βερολίνο, η Δρέσδη και το Μόναχο, είχε ως κίνητρο την επιθυμία του να δει έργα τέχνης και να βελτιώσει τις γλωσσικές του δεξιότητες. Το ενδιαφέρον του για τα γερμανικά —την τρίτη γλώσσα του μετά τα αγγλικά και τα γαλλικά— πιθανότατα επηρεάστηκε από τις μακρές επισκέψεις που πραγματοποίησε, από το 1928 έως το 1932, στην εξαδέλφη και αγαπημένη του Πέγκι Σινκλέρ και στην οικογένειά της, οι οποίοι ζούσαν στο Κάσελ.
Η περιέργειά του για τη γερμανική γλώσσα και τον γερμανικό πολιτισμό θύμιζε εκείνη του Αγγλοαμερικανού συγγραφέα Κρίστοφερ Ίσεργουντ, ο οποίος, όταν ρωτήθηκε πώς κατέγραφε τη Γερμανία μεταξύ 1929 και 1933, απάντησε: «Είμαι μια φωτογραφική μηχανή με ανοιχτό το κλείστρο της, εντελώς παθητική, που καταγράφει χωρίς να σκέφτεται».
Ο Μπέκετ παρακολουθούσε τη διολίσθηση της χώρας στον ολοκληρωτισμό ενώ βρισκόταν ήδη σε καταθλιπτική ψυχική κατάσταση. Η Πέγκι είχε πεθάνει στη Γερμανία από φυματίωση τον Μάιο του 1933 και ο πατέρας του από καρδιακή προσβολή τον επόμενο μήνα. Τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας Σινκλέρ, εβραϊκής καταγωγής, είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τη Γερμανία το 1936.
Όταν ξεκίνησε για το Κουξχάφεν, ο Μπέκετ είχε ήδη υποβληθεί σε δύο χρόνια ψυχανάλυσης. Τα ημερολόγιά του αντανακλούν βαθιά οδύνη, ψυχοσωματικές ενοχλήσεις, προβλήματα υγείας, σωματικές λειτουργίες, οικονομικές δυσκολίες και την αγωνία που του προκαλούσε η συγγραφική του εμπλοκή. Ορισμένες φορές είναι δύσκολο να διαχωρίσει κανείς τα προσωπικά του προβλήματα από το πολιτικό σκηνικό που σκοτείνιαζε γύρω του. Bald fange ich wirklich an zu kotzen. Oder fahr heim («Σύντομα θα αρχίσω στ’ αλήθεια να ξερνάω. Ή θα γυρίσω σπίτι»), γράφει στις 15 Ιανουαρίου 1937.
«Ο Μπέκετ γράφει όσα βλέπει· αυτή είναι η αξία του», είπε ο Νίξον. «Ταυτόχρονα, τα ημερολόγια αποτελούν σημαντικό μέρος της πορείας μέσα από την οποία ο Μπέκετ γίνεται ο Μπέκετ. Σε αυτά επαναλαμβάνει διαρκώς στον εαυτό του ότι πρέπει να είναι πιο λιτός — κι αυτός είναι ο Μπέκετ που γνωρίζουμε, εκείνος που αφαιρεί καθετί περιττό».
Η μετέπειτα μετακόμιση του συγγραφέα στη Γαλλία και η συμμετοχή του στη Γαλλική Αντίσταση μπορούν, κατά τον Νίξον, να θεωρηθούν αντίδραση σε όσα αντίκρισε στη ναζιστική Γερμανία. «Υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας του ολοκληρωτισμού», είπε. «Το λογοτεχνικό του έργο βασίζεται ολοφάνερα σε αυτή την εμπειρία».
Οι 545 σελίδες των γερμανικών ημερολογίων, γεμάτες με μικροσκοπικό, δυσανάγνωστο γραφικό χαρακτήρα που γέρνει προς τα δεξιά, βρέθηκαν μετά τον θάνατό του, το 1989, στο υπόγειο του διαμερίσματός του στο Παρίσι από τον ανιψιό του, Έντουαρντ Μπέκετ. Εκείνος συνεργάστηκε με τους επιμελητές Μαρκ Νίξον και Όλιβερ Λούμπριχ, προκειμένου να εκδοθεί το κείμενο των 120.000 λέξεων.
Σύμφωνα με τον Νίξον, τα ημερολόγια αποτελούν την προσωπική μαρτυρία του ίδιου του Μπέκετ και δεν προορίζονταν για δημοσίευση. Ορισμένες καταχωρίσεις αποκαλύπτουν μια απωθητική πλευρά του σεβαστού κορυφαίου εκπροσώπου του μοντερνισμού, καθώς περιλαμβάνουν μισογυνιστικά σχόλια και αφηγήσεις επισκέψεων σε οίκους ανοχής.
«Η αξία τους ως ιστορικού τεκμηρίου οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι δεν τα επιμελήθηκε ποτέ. Ο λόγος για τον οποίο είναι δεοντολογικά αποδεκτή η δημοσίευσή τους είναι ότι δεν τα κατέστρεψε, όπως έκανε με άλλα κείμενά του».
Ενώ η δίγλωσση έκδοση του Suhrkamp, σε μετάφραση της Γκάμπι Χάρτελ, είναι προσανατολισμένη στο ενδιαφέρον για την πολιτική ιστορία, μια αγγλόφωνη έκδοση —η οποία αναμένεται να κυκλοφορήσει τον ερχόμενο Απρίλιο— θα επικεντρώνεται περισσότερο στη θέση που κατέχουν τα ημερολόγια στη λογοτεχνική εξέλιξη του Μπέκετ. Τα δικαιώματα έκδοσης έχουν αποκτηθεί, μεταξύ άλλων, από εκδότες στην Κίνα, στη Γαλλία και στην Ιταλία.
Το βιβλίο Samuel Beckett: German Diaries (γερμανική και αγγλική έκδοση) κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο Suhrkamp στις 20 Αυγούστου.
Τι ακριβώς ήταν το πρόγραμμα Kraft durch Freude ( “Δύναμη Μέσω της Χαράς”; KdF);
Στο διάστημα των σπουδών μου στην Γερμανία, γνώρισα πολλούς εργαζομένους, που το έζησαν και όλοι ανεξαιρέτως επαινούσαν το πρόγραμμα αυτό, που επέτρεπε δωρεάν διακοπές σε όλους τούς εργαζομένους. Κρίνοντας νηφάλια και χωρίς προκαταλήψεις, δεν είναι δυνατόν να τα βλέπεις όλα στραβά, σε κάποιο απεχθές καθεστώς, άλλως καταντάς κι εσύ ολοκληρωτικά σκεπτόμενος.
Και οι Ιταλοί επί Mussolini είχαν παρόμοια οργάνωση, την Opera Nazionale Dopolavoro – OND.
Στην Ελλάδα τής 4ης Αυγούστου υπήρχε ένα (σαφώς σε μικρότερο βαθμό) παρόμοιο πρόγραμμα για τούς νέους μέσω τής ΕΟΝ. Διακοπές (κατασκηνώσεις κλπ) των νέων δαπάναις τού κράτους.
ΥΓ: Στα χρόνια που ήμουν εκεί, όταν είχαμε κάποια .. “επίσκεψη” στο δωμάτιό μας στην φοιτητική εστία και δεν θέλαμε ενόχληση, κρεμούσαμε έξω από την πόρτα τού δωματίου μας ένα ταμπελάκι με τα αρχικά KdF. Ο άλλος καταλάβαινε και δεν χτυπόύσε την πόρτα. Βρε τι θυμήθηκα τώρα 🙂