Martina Schwikowski
Εν μέσω αυξανόμενων εντάσεων και κινδύνων για την ασφάλεια στο Κέρας της Αφρικής, η Ερυθραία, με τα στρατηγικής σημασίας παράκτια σημεία της στην Ερυθρά Θάλασσα, αναδεικνύεται σε σημαντικό παράγοντα της περιοχής.
Αρκετά αμερικανικά αποβατικά πλοία διακρίνονται να διασχίζουν το Στενό Μπαμπ ελ Μαντέμπ το 2020.
Η θέση της Ερυθραίας στο Στενό Μπαμπ ελ Μαντέμπ αποτελεί πλεονέκτημα για το αυταρχικό κράτος, καθώς εταίροι από κοντινές και μακρινές χώρες επιδιώκουν πρόσβαση στην Ερυθρά Θάλασσα.
Εικόνα: ABACA/picture alliance
Σε ολόκληρο το Κέρας της Αφρικής, τα γεωπολιτικά συμφέροντα διαφόρων χωρών εξακολουθούν να προκαλούν εντάσεις και συγκρούσεις, στο πλαίσιο του εντεινόμενου ανταγωνισμού για πολιτική επιρροή στην περιοχή.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η μικρή χώρα της Ερυθραίας φαίνεται να αποκτά ολοένα kai μεγαλύτερη σημασία. Το αυταρχικό κράτος, το οποίο κυβερνά επί πολλά χρόνια ο Ισαΐας Αφεγουέρκι, ελέγχει στρατηγικής σημασίας παράκτια σημεία στην Ερυθρά Θάλασσα, κυρίως μέσω των λιμανιών του Ασάμπ και της Μασάουα.
Τον Ιούλιο, μια σειρά διπλωματικών διαβουλεύσεων στο Κάιρο, στις οποίες συμμετείχαν περιφερειακές δυνάμεις όπως η Αίγυπτος, η Σομαλία και η Ερυθραία, καθώς και ένας υψηλόβαθμος απεσταλμένος των ΗΠΑ, ανέδειξε τον ενισχυμένο ρόλο της Ερυθραίας. Η χώρα συμβάλλει στον συντονισμό των προσπαθειών για την αντιμετώπιση σοβαρών προκλήσεων ασφαλείας στο Κέρας της Αφρικής και στην Ερυθρά Θάλασσα, καθώς και στη διευκόλυνση του εμπορίου.
Η ιδιαίτερη θέση της Ερυθραίας κατά μήκος αυτής της θαλάσσιας οδού αποκτά ολοένα μεγαλύτερη στρατηγική σημασία, ιδιαίτερα υπό το πρίσμα των διεθνών εμπορικών συγκρούσεων. Η ακτογραμμή της μικρής αυτής χώρας, κοντά στο Στενό Μπαμπ ελ Μαντέμπ, εκτείνεται σε μήκος μεγαλύτερο των 1.000 χιλιομέτρων, με το Σουδάν στα βορειοδυτικά και το Τζιμπουτί στα νοτιοανατολικά.
Ωστόσο, η κύρια στρατηγική σημασία της Ερυθραίας συνδέεται με το ποιος βρίσκεται στην απέναντι πλευρά του στενού, το οποίο, στο στενότερο σημείο του, έχει πλάτος μικρότερο των 30 χιλιομέτρων.
Μια μικρή χώρα σε θέση στρατηγικής σημασίας
«Στην άλλη πλευρά της Ερυθράς Θάλασσας βρίσκεται η Υεμένη, γεγονός που καθιστά τη θέση της Ερυθραίας ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, καθώς η Υεμένη βρίσκεται σε κατάσταση κρίσης και η θαλάσσια ασφάλεια στην περιοχή απειλείται», δήλωσε στην DW ο Αμπντουραχμάν Σαγιέντ, διευθυντής του Κέντρου Περιφερειακής Ολοκλήρωσης για το Κέρας της Αφρικής (CRI) στο Λονδίνο.
«Η μόνη ασφαλής διαδρομή σε αυτή την περιοχή περνά από την Ερυθραία, όπου επί του παρόντος δεν υπάρχουν ανησυχίες για την ασφάλεια».
Η πολιτοφυλακή των Χούθι, η οποία υποστηρίζεται από το Ιράν, επιτίθεται σε εμπορικά πλοία στην Ερυθρά Θάλασσα από τις ακτές της Υεμένης.
Παράλληλα, τα τελευταία δέκα χρόνια η Υεμένη βιώνει μία από τις χειρότερες ανθρωπιστικές κρίσεις παγκοσμίως. Σύμφωνα με έκθεση που δημοσίευσε τον περασμένο μήνα η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, η συνεχιζόμενη βία, η οικονομική κατάρρευση, οι ξηρασίες και οι πλημμύρες έχουν επιδεινώσει τα δεινά στη χώρα.
Ο Σαγιέντ υπογραμμίζει, εν τω μεταξύ, ότι η ισχυρή δικτατορία που έχει εδραιωθεί εδώ και δεκαετίες στην Ερυθραία δεν ανέχεται καμία μορφή διαφωνίας. Σε πολλούς διεθνείς δείκτες ελευθερίας, η αφρικανική χώρα κατατάσσεται συχνά μόλις μία θέση πάνω από τη Βόρεια Κορέα.
Στα 32 χρόνια που έχουν περάσει από την επίσημη ίδρυση του κράτους, δεν έχουν διεξαχθεί εκλογές στο μονοκομματικό καθεστώς του επί μακρόν κυβερνώντος Αφεγουέρκι.
Μια ιδιαίτερη αίσθηση σταθερότητας — προς το παρόν
Αυτός, όμως, είναι και ο λόγος για τον οποίο δεν σημειώνονται βίαιες συγκρούσεις στη χώρα. Σε σύγκριση με άλλες χώρες της ευρύτερης περιοχής, όπως η Αιθιοπία, το Σουδάν και η Υεμένη, η Ερυθραία μοιάζει με νησίδα ειρήνης, όπου η επιχειρηματική δραστηριότητα μπορεί να ασκηθεί εύκολα.
«Για τον λόγο αυτό, όλες οι χώρες —συμπεριλαμβανομένων περιφερειακών δυνάμεων όπως η Σαουδική Αραβία και η Αίγυπτος, η οποία ελέγχει τη Διώρυγα του Σουέζ— επιθυμούν να διατηρούν σταθερές σχέσεις με την Ερυθραία», επισημαίνει ο Σαγιέντ.
Ταυτόχρονα, αυτό θα μπορούσε τελικά να αποδειχθεί η αχίλλειος πτέρνα της χώρας. «Η χώρα κυβερνάται από έναν και μόνο άνθρωπο και δεν διαθέτει συνταγματικούς θεσμούς. Αυτό καθιστά το κράτος ιδιαίτερα ευάλωτο, σε περίπτωση που ο ισχυρός αυτός ηγέτης απομακρυνθεί από την εξουσία», αναφέρει ο Σαγιέντ.
Στο στενό περιβάλλον του 80χρονου αυταρχικού ηγέτη δεν υπάρχει κάποια ισχυρή προσωπικότητα που να θεωρείται σαφής διάδοχός του. Σύμφωνα με τον Σαγιέντ, αυτό έχει προκαλέσει ανησυχίες ότι η κατάσταση ασφαλείας θα μπορούσε να καταρρεύσει, όταν ο πρόεδρος δεν θα βρίσκεται πλέον στην εξουσία.
Εναλλακτική λύση στα Στενά του Ορμούζ
Ωστόσο, η Ερυθραία συνεχίζει να ενισχύει την επιρροή της, καθώς η Ερυθρά Θάλασσα έχει αναδειχθεί σε ζωτικής σημασίας θαλάσσια οδό για ολόκληρο τον κόσμο και ιδιαίτερα για τα κράτη του Κόλπου —τη Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ, το Μπαχρέιν, το Κατάρ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα— σύμφωνα με τον Σαγιέντ.
Ο πόλεμος με το Ιράν έχει ενισχύσει περαιτέρω τη θέση της χώρας, καθώς η κρίση αυτή ανέδειξε για ακόμη μία φορά την καθοριστική γεωπολιτική σημασία θαλάσσιων περασμάτων, όπως τα Στενά του Ορμούζ και το Μπαμπ ελ Μαντέμπ.
Εάν τα Στενά του Ορμούζ εξακολουθήσουν να αποκλείονται επανειλημμένα, μια βιώσιμη εναλλακτική λύση για τα κράτη του Κόλπου και τους εταίρους τους θα ήταν η εξεύρεση διαδρομών μέσω σαουδαραβικών λιμανιών που βρίσκονται βορειότερα στην Ερυθρά Θάλασσα.
Η Σαουδική Αραβία διαθέτει αγωγούς οι οποίοι μεταφέρουν πετρέλαιο από περιοχές του εσωτερικού της χώρας, όπου αυτό εξορύσσεται και παράγεται, προς το λιμάνι Γιανμπού αλ Μπαχρ στην Ερυθρά Θάλασσα. Ωστόσο, η ασφάλεια αυτής της εναλλακτικής διαδρομής θα μπορούσε εύκολα να υπονομευθεί, με πιθανή συνέπεια την περαιτέρω άνοδο των ήδη υψηλών τιμών του πετρελαίου.
«Για τον λόγο αυτό, η Ερυθραία έχει σήμερα μεγάλη στρατηγική σημασία. Αυτό ισχύει εδώ και αιώνες και θα εξακολουθήσει να ισχύει», υπογραμμίζει ο Σαγιέντ.
Η Αιθιοπία απαιτεί άμεση πρόσβαση στην Ερυθρά Θάλασσα
Στο μεταξύ, οι γειτονικές χώρες της Ερυθραίας —και ιδιαίτερα η περίκλειστη Αιθιοπία— καταβάλλουν έντονες προσπάθειες για να διατηρήσουν την πρόσβασή τους στην Ερυθρά Θάλασσα ως εμπορική οδό, προσθέτει ο Σαγιέντ. Η πρόσβαση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για τις εξαγωγές πετρελαίου από το Κέρας της Αφρικής προς τον υπόλοιπο κόσμο και κυρίως προς την Ευρώπη και την αμερικανική ήπειρο.
Επί δεκαετίες, το Τζιμπουτί κυριαρχεί στις περιφερειακές εμπορευματικές μεταφορές ως ο σημαντικότερος λιμενικός εταίρος της Αιθιοπίας, ενώ η Ερυθραία έχει παραμείνει οικονομικά στο περιθώριο.
Ωστόσο, ο πρωθυπουργός της Αιθιοπίας, Άμπι Άχμεντ, απαιτεί εδώ και χρόνια κυρίαρχη πρόσβαση στη θάλασσα, περισσότερες από τρεις δεκαετίες μετά τον διαχωρισμό της χώρας του από την Ερυθραία. Όταν η Ερυθραία απέκτησε την ανεξαρτησία της το 1993, η Αιθιοπία έχασε την άμεση πρόσβασή της στη θάλασσα και έκτοτε εξαρτάται από τις γειτονικές χώρες για το σύνολο του θαλάσσιου εμπορίου της.
Η διατήρηση, όμως, μιας στάσης ουδετερότητας και ισορροπίας αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολη. Στις αρχές του 2026, οι εύθραυστες σχέσεις μεταξύ της Αιθιοπίας και της Ερυθραίας, με πρωτεύουσα την Ασμάρα, είχαν ήδη απειλήσει να οδηγηθούν σε κλιμάκωση, εξαιτίας της διαμάχης για την πρόσβαση της Αιθιοπίας στις θαλάσσιες εμπορικές οδούς.
«Το βασικό πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να εξεταστούν οι πρόσφατοι στρατηγικοί ελιγμοί της Ερυθραίας στο Κέρας της Αφρικής και στην Ερυθρά Θάλασσα είναι η κλιμάκωση των εντάσεων με την Αιθιοπία», επισημαίνει ο Μάικλ Γουολντεμάριαμ, ερευνητής στη Σχολή Δημόσιας Πολιτικής του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ και στο Atlantic Council.
«Η Ασμάρα επιδιώκει να διαμορφώσει συνεργασίες που θα λειτουργήσουν ως αντίβαρο στην Αντίς Αμπέμπα. Οι πρόσφατες διπλωματικές προσεγγίσεις της προς την Αίγυπτο, τη Σομαλία, τις ένοπλες δυνάμεις των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, τη Σαουδική Αραβία, οργανώσεις της αιθιοπικής αντιπολίτευσης, ακόμη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, θα πρέπει να εξεταστούν μέσα σε αυτό το πλαίσιο», δηλώνει στην DW.
Παράλληλα, ένας νέος εμπορικός διάδρομος διαμορφώνεται στην Ερυθρά Θάλασσα. Τον Μάιο του 2026, η Ερυθραία και η Αίγυπτος υπέγραψαν συμφωνία για τη δημιουργία απευθείας εμπορευματικών συνδέσεων μεταξύ αιγυπτιακών και ερυθραϊκών λιμανιών στην Ερυθρά Θάλασσα, με στόχο την ανάπτυξη ανεξάρτητων εμπορικών οδών και αλυσίδων εφοδιασμού στην περιοχή.
Βαρύ ιστορικό παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Ωστόσο, δεν μπορούν να υπάρξουν μακροπρόθεσμες εγγυήσεις όσον αφορά την Ερυθραία, καθώς η σύντομη ιστορία της χώρας σημαδεύεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από τη βία, με αποτέλεσμα πολλοί άνθρωποι να αναζητούν μια καλύτερη ζωή αλλού.
«Οι πρώτοι άνθρωποι εγκατέλειψαν την Ερυθραία και κατέφυγαν στο Σουδάν το 1967, για να γλιτώσουν από τον αυτοκρατορικό στρατό του [πρώην ηγεμόνα της Αιθιοπίας] Χαϊλέ Σελασιέ. Τη δεκαετία του 1980, μεγάλος αριθμός ανθρώπων διέφυγε εξαιτίας της στρατιωτικής δικτατορίας της Αιθιοπίας. Από το 2001 και μετά, πολλοί άνθρωποι εγκαταλείπουν και πάλι τη χώρα εξαιτίας των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της στρατιωτικής θητείας, του πολέμου και της έλλειψης προοπτικών», αναφέρει ο Μάγκνους Τράιμπερ, ερευνητής της μετανάστευσης με ειδίκευση στο Κέρας της Αφρικής, στο Ινστιτούτο Εθνολογίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου.
«Οι αιτίες της φυγής έχουν αλλάξει ελάχιστα. Ωστόσο, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν προσφέρει πλέον σχεδόν καμία δυνατότητα υποβολής αιτήματος ασύλου, οι Ερυθραίοι καταφεύγουν πλέον σε χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο».
Τουλάχιστον 700.000 άνθρωποι έχουν εγκαταλείψει τη χώρα από την ίδρυσή της — αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο ένα πέμπτο του συνολικού πληθυσμού της. Την ίδια στιγμή, ο ρυθμός αύξησης του πληθυσμού της χώρας παραμένει κάτω από το 2%, ποσοστό χαμηλό σε σύγκριση με πολλές άλλες χώρες της περιοχής.
Επιμέλεια: Σερτάν Σάντερσον
Μαρτίνα Σβικόφσκι
Συντάκτρια του τμήματος Αφρικής
