Η Ελλάδα μοιάζει με την Κωνσταντινούπολη λίγο πριν την Άλωση

Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης δεν άρχισε την αυγή της 29ης Μαΐου 1453. Άρχισε πολύ νωρίτερα, όταν το κράτος έπαψε να λειτουργεί ως κοινή υπόθεση και έγινε μηχανισμός αυλής, φατριών, συμφερόντων και επιβίωσης. Τα τείχη έπεσαν στο τέλος. Πριν από αυτά είχαν πέσει η συνοχή, η εμπιστοσύνη, η άμυνα, η περιφέρεια, η ηθική τάξη της κοινωνίας.

Αυτό είναι το βυζαντινό μάθημα που ενοχλεί. Διότι δεν μιλά μόνο για το παρελθόν. Μιλά για κάθε κοινωνία που νομίζει ότι μπορεί να επιβιώσει με διαφθορά, υπερσυγκεντρωτισμό, εκμαυλισμό των ελίτ, εγκατάλειψη της περιφέρειας και καθεστωτική αυταρέσκεια.

Η Κωνσταντινούπολη υπήρξε για αιώνες το κέντρο της Ρωμανίας. Όπως επισημαίνει η Αρβελέρ, η Πόλη έγινε η πραγματική πρωτεύουσα με τη σημερινή έννοια του όρου, διότι όποιος κατείχε την Κωνσταντινούπολη ήταν κύριος όλης της αυτοκρατορίας. Εκεί βρισκόταν η αυλή, ο θρόνος, η διοίκηση, η Εκκλησία, το σύμβολο και η νομιμοποίηση.

Αυτή η «κωνσταντινοπολίτικη πόλωση» υπήρξε πηγή μεγαλείου όσο το κράτος είχε περιφέρεια, στρατό, οικονομία, επαρχίες, ακρίτες, παραγωγική βάση και αυτοπεποίθηση. Έγινε όμως παγίδα όταν η αυτοκρατορία συρρικνώθηκε και όλα άρχισαν να υπάρχουν μόνο γύρω από το κέντρο.

Ο Ράνσιμαν, στην Άλωση της Κωνσταντινούπολης 1453, δεν περιγράφει μια αυτοκρατορία που ηττήθηκε αιφνιδίως. Περιγράφει μια «dying empire», μια ετοιμοθάνατη αυτοκρατορία, εξαντλημένη από εμφύλιες συγκρούσεις, δυναστικές διαμάχες, οικονομική αποσύνθεση, εξωτερικές πιέσεις και αδυναμία να κινητοποιήσει τις δυνάμεις της. Η Πόλη διατηρούσε ακόμη την αίγλη της, αλλά το σώμα της αυτοκρατορίας είχε ήδη αδειάσει. Το ίδιο δείχνει και η δομή του βιβλίου του: πριν φτάσει στην πολιορκία, εξετάζει την παρακμή της αυτοκρατορίας, την άνοδο του σουλτανάτου, το πρόβλημα της δυτικής βοήθειας και την προετοιμασία της πολιορκίας.

Η παρακμή δεν ήταν μόνο στρατιωτική. Ήταν ηθική και κοινωνική. Όταν το κράτος αδιαφορεί για τους συνοριακούς πληθυσμούς, όταν τους θυμάται μόνο για φόρους, όταν ο στρατός εγκαταλείπεται, όταν το ακριτικό σύστημα καταρρέει, όταν η πρωτεύουσα είναι απορροφημένη από αυλικές ραδιουργίες, τότε ο εχθρός δεν χρειάζεται να κατακτήσει πρώτα το κέντρο. Έχει ήδη κερδίσει την περιφέρεια. Στην περίοδο της παρακμής, το βυζαντινό κράτος βρισκόταν σε άθλια οικονομική κατάσταση, οι συνοριακοί πληθυσμοί είχαν εγκαταλειφθεί, ο στρατός ήταν παραμελημένος και η Κωνσταντινούπολη ήταν απασχολημένη με εμφύλιες διενέξεις και διαδοχές.

Δεν πέφτει ένα κράτος μόνο επειδή απέναντί του εμφανίζεται ισχυρός εχθρός. Πέφτει όταν οι άρχουσες ομάδες του δεν πιστεύουν πια σε τίποτε πέρα από τη διάσωση των προνομίων τους. Όταν η αριστοκρατία, η διοίκηση και οι πνευματικές τάξεις δεν υπηρετούν την κοινή υπόθεση, αλλά διαπραγματεύονται την επιβίωσή τους. Όταν ο πατριωτισμός γίνεται ρητορεία και η πραγματική συμπεριφορά είναι ατομική διαφυγή. Όταν οι αξίες υπάρχουν στις τελετές, αλλά όχι στις πράξεις.

Η Κωνσταντινούπολη του 1453 δεν ήταν μόνο μια πόλη περικυκλωμένη από τους Οθωμανούς. Ήταν μια πόλη περικυκλωμένη από τις δικές της αδυναμίες. Από τη μνήμη του 1204. Από τη δυσπιστία προς τη Δύση. Από τη σύγκρουση ενωτικών και ανθενωτικών. Από την αδυναμία της να ζητήσει βοήθεια χωρίς να νιώσει ότι παραδίδει την ψυχή της. Η Δύση, άλλωστε, δεν ήταν αθώα. Η Αρβελέρ υπενθυμίζει ότι η Τέταρτη Σταυροφορία δεν πήγε στην Ιερουσαλήμ αλλά στη χριστιανική Κωνσταντινούπολη, η οποία το 1204 κάηκε, βιάστηκε και λεηλατήθηκε από χριστιανούς. Από εκεί και μετά το διαζύγιο των δύο κόσμων έγινε σχεδόν τελεσίδικο.

Το μάθημα, όμως, δεν είναι να αναζητούμε μόνο εξωτερικούς ενόχους. Το εύκολο είναι να πούμε ότι φταίνε οι Φράγκοι, οι Τούρκοι, οι ξένοι, οι συνθήκες. Το δύσκολο είναι να δούμε τι είχε ήδη σαπίσει μέσα. Και αυτό μας φέρνει στο σήμερα.

Η Ελλάδα δεν είναι Βυζάντιο του 1453. Δεν πολιορκείται από κανόνια έξω από τα τείχη της Αθήνας. Όμως τα κράτη στον 21ο αιώνα δεν καταρρέουν μόνο με πολιορκίες. Καταρρέουν με άλλους τρόπους: δημογραφικά, θεσμικά, οικονομικά, εκπαιδευτικά, παραγωγικά, γεωπολιτικά. Χάνουν την κυριαρχία τους όχι πάντα με στρατιωτική ήττα, αλλά με εξάρτηση. Χάνουν την κοινωνική τους συνοχή όχι πάντα με εμφύλιο, αλλά με δυσπιστία, αδικία, εγκατάλειψη και περιφρόνηση των πολιτών.

Η Ελλάδα έχει σήμερα ένα επικίνδυνο χαρακτηριστικό που θυμίζει τη λογική της ύστερης Κωνσταντινούπολης: τον υπερσυγκεντρωτισμό. Η Αθήνα δεν είναι απλώς πρωτεύουσα. Είναι σχεδόν το κράτος. Εκεί βρίσκονται τα υπουργεία, τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης, οι κεντρικοί μηχανισμοί, οι αποφάσεις, οι μεγάλες εργολαβίες, τα ισχυρά δίκτυα επιρροής. Η Αττική συγκεντρώνει πάνω από το ένα τρίτο του πληθυσμού της χώρας, σύμφωνα με την απογραφή του 2021, γεγονός που δείχνει πόσο ασύμμετρη είναι η χωρική οργάνωση του ελληνικού κράτους.

Απέναντι σε αυτό το κέντρο, η περιφέρεια συχνά μοιάζει με χώρο προς διαχείριση, όχι με ισότιμο κορμό του έθνους. Η Θράκη, τα νησιά, η Ήπειρος, η Μακεδονία, η Θεσσαλία, η Δυτική Ελλάδα, η Πελοπόννησος αντιμετωπίζονται πολλές φορές ως διοικητικές υποσημειώσεις. Θυμούνται την περιφέρεια όταν υπάρχουν εκλογές, φυσικές καταστροφές, μεταναστευτικές πιέσεις ή εθνικές εντάσεις. Την υπόλοιπη περίοδο, η παραγωγή, οι νέοι, τα πανεπιστήμια, οι υποδομές, η υγεία, η ασφάλεια και η τοπική οικονομία αφήνονται να μαραζώνουν.

Αυτός ο υπερσυγκεντρωτισμός δεν είναι τεχνικό πρόβλημα. Είναι βαθιά πολιτικό. Όταν όλα περνούν από ένα κέντρο, το κέντρο γίνεται λάφυρο. Όταν το κράτος ταυτίζεται με την κυβέρνηση και η κυβέρνηση με το επιτελείο της, τότε οι θεσμοί αδυνατίζουν. Όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται από κλειστούς κύκλους, τότε η κοινωνία παύει να συμμετέχει και αρχίζει να υποψιάζεται. Όταν οι πόροι μοιράζονται με όρους προσβάσεων, τότε η περιφέρεια δεν αναπτύσσεται· εξαρτάται.

Εδώ εμφανίζεται η διαφθορά ως δομικό φαινόμενο. Όχι μόνο ως φακελάκι ή παράνομη συναλλαγή. Διαφθορά είναι και η μετατροπή του κράτους σε εργαλείο ημετέρων. Είναι η διανομή δημόσιων πόρων χωρίς εθνικό σχέδιο. Είναι η ενημέρωση που γίνεται ασπίδα της εξουσίας. Είναι η Δικαιοσύνη που καθυστερεί. Είναι η διοίκηση που φοβάται τον πολιτικό προϊστάμενο περισσότερο από τον νόμο. Είναι η κοινωνία που μαθαίνει ότι τίποτε δεν γίνεται χωρίς «μέσον». Η εικόνα της Ελλάδας στους διεθνείς δείκτες διαφθοράς δεν επιτρέπει αυταρέσκεια:

ο Δείκτης Αντίληψης Διαφθοράς της Transparency International βαθμολογεί τις χώρες από το 0 έως το 100 και η Ελλάδα κινείται γύρω από τη μέση της κλίμακας, με βαθμολογία 50 και κατάταξη 56η στην τελευταία καταγραφή της οργάνωσης.

Η καθεστωτική λογική είναι ακόμη πιο επικίνδυνη από τη διαφθορά. Διότι η διαφθορά μπορεί να είναι διάχυτη, αλλά η καθεστωτική λογική είναι οργανωμένη. Σημαίνει ότι η εξουσία δεν σκέφτεται πια τον εαυτό της ως προσωρινή εντολή, αλλά ως ιδιοκτησία. Δεν φοβάται την κριτική, την περιφρονεί. Δεν συνομιλεί με την κοινωνία, τη χειραγωγεί. Δεν λογοδοτεί, επικοινωνεί. Δεν διορθώνει, συγκαλύπτει. Έτσι παράγεται ο εκμαυλισμός: οι πολίτες γίνονται πελάτες, οι θεσμοί εργαλεία, οι ελίτ συνένοχες και η αλήθεια ενοχλητική.

Η ύστερη Κωνσταντινούπολη είχε τείχη, αλλά δεν είχε πια επαρκή ενδοχώρα. Είχε σύμβολα, αλλά όχι δύναμη. Είχε μνήμη μεγαλείου, αλλά όχι μηχανισμό αναγέννησης. Αυτός είναι ο πραγματικός κίνδυνος και για τη σημερινή Ελλάδα: να μείνει με σύμβολα χωρίς περιεχόμενο. Με σημαίες χωρίς παραγωγή. Με εθνική ρητορική χωρίς δημογραφία. Με ευρωπαϊκή ταυτότητα χωρίς θεσμούς ευρωπαϊκού επιπέδου. Με πρωτεύουσα που απορροφά και περιφέρεια που αδειάζει.

Το βυζαντινό μάθημα, λοιπόν, δεν είναι μοιρολατρικό. Δεν λέει ότι η πτώση είναι αναπόφευκτη. Λέει το αντίθετο: ότι η πτώση προετοιμάζεται όταν οι κοινωνίες αρνούνται να δουν την πραγματικότητα. Όταν οι ηγεσίες πιστεύουν ότι μπορούν να σώζονται επικοινωνιακά. Όταν οι άρχουσες τάξεις ενδιαφέρονται μόνο για τα προνόμιά τους. Όταν η περιφέρεια εγκαταλείπεται. Όταν οι πολίτες χάνουν την πίστη τους στους θεσμούς. Όταν η ηθική γίνεται πολυτέλεια.

Η Άλωση αρχίζει πάντα πριν από την Άλωση. Αρχίζει όταν η κοινωνία αποδέχεται το ψέμα ως κανονικότητα. Όταν η διαφθορά γίνεται τρόπος ζωής. Όταν η εξουσία συγχέει το κράτος με το γραφείο της. Όταν η πρωτεύουσα καταπίνει τη χώρα. Όταν η περιφέρεια παύει να αισθάνεται ότι ανήκει σε κοινό εθνικό σχέδιο.

Αν υπάρχει ένα σημερινό συμπέρασμα από την Κωνσταντινούπολη του 1453, είναι αυτό: κανένα τείχος, κανένας σύμμαχος, καμία επικοινωνιακή τεχνική και καμία ιστορική μνήμη δεν σώζει ένα κράτος που έχει παραλύσει εσωτερικά.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να φοβηθεί την ιστορία. Χρειάζεται να τη διαβάσει. Και να καταλάβει ότι το ερώτημα δεν είναι αν έχουμε εχθρούς. Έχουμε. Το ερώτημα είναι αν έχουμε κράτος, κοινωνία, θεσμούς, παιδεία, περιφέρεια και ηθική αντοχή ικανά να τους αντιμετωπίσουν. Διότι οι πόλεις πέφτουν όταν πρώτα έχουν αδειάσει από μέσα. Και οι χώρες κινδυνεύουν όταν η πρωτεύουσά τους παύει να είναι κέντρο συντονισμού και γίνεται μηχανισμός απορρόφησης της ίδιας της χώρας.