Η απουσία κριτικού λόγου

Υπάρχει σήμερα διανόηση στην Ελλάδα; Το ερώτημα μοιάζει προκλητικό, ίσως και άδικο. Η χώρα διαθέτει πανεπιστημιακούς, συγγραφείς, καλλιτέχνες, επιστήμονες, ερευνητές και ανθρώπους με αξιόλογη παρουσία στον δημόσιο λόγο. Δεν στερείται ούτε μόρφωσης ούτε πνευματικών ικανοτήτων. Εκείνο που μοιάζει να έχει υποχωρήσει είναι η αυτόνομη, κριτική λειτουργία της διανόησης απέναντι στην εξουσία.

Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν υπάρχουν μορφωμένοι άνθρωποι, αλλά πόσοι από αυτούς είναι διατεθειμένοι να ελέγξουν την πολιτική, οικονομική και μιντιακή εξουσία χωρίς να υπολογίσουν το κόστος. Πόσοι μπορούν να αντιταχθούν στην κυβέρνηση, στο κόμμα, στον εκδότη, στο πανεπιστήμιο, στο ίδρυμα ή στο κοινωνικό ακροατήριο από το οποίο εξαρτώνται; Πόσοι υπερασπίζονται τις ίδιες αρχές όταν αυτές πλήττουν και τη δική τους παράταξη;

Η κρίση της ελληνικής διανόησης δεν είναι πρωτίστως κρίση ευφυΐας ή γνώσεων. Είναι κρίση ανεξαρτησίας, κοινωνικού θάρρους και δημόσιας ευθύνης.

Τι είναι, τελικά, διανόηση;

Διανοούμενος δεν είναι απλώς ο κάτοχος ενός πανεπιστημιακού τίτλου. Δεν είναι υποχρεωτικά ο καθηγητής, ο συγγραφέας ή ο καλλιτέχνης. Ούτε αρκεί η συχνή παρουσία σε τηλεοπτικά πάνελ, συνέδρια και εφημερίδες για να αποκτήσει κάποιος αυτή την ιδιότητα.

Διανοούμενος, με την ουσιαστική έννοια, είναι εκείνος που μετατρέπει την ειδική γνώση σε δημόσια συνείδηση. Είναι ο άνθρωπος που δεν περιορίζεται στην περιγραφή ενός γεγονότος, αλλά προσπαθεί να αποκαλύψει τις κοινωνικές, θεσμικές και πολιτικές αιτίες του. Που θέτει ερωτήματα τα οποία η εξουσία θα προτιμούσε να μη διατυπωθούν. Που δεν χαρίζει τη σκέψη του σε ένα κόμμα ή σε έναν μηχανισμό και δεν προσαρμόζει κάθε φορά τις αρχές του στις ανάγκες της πολιτικής συγκυρίας.

Κυρίως, όμως, ο διανοούμενος πρέπει να διακινδυνεύει κάτι. Την πρόσβαση, τη δημοσιότητα, την εύνοια, μια θέση, μια επιχορήγηση, μια συμμετοχή σε επιτροπή, ενδεχομένως και την αποδοχή του ίδιου του ιδεολογικού του χώρου. Αν ο δημόσιος λόγος δεν συνεπάγεται ποτέ κανένα κόστος για εκείνον που τον εκφέρει, τότε είναι πιθανότερο να έχουμε μπροστά μας έναν επαγγελματία της γνώμης και όχι έναν ανεξάρτητο διανοούμενο.

Η διανόηση, ασφαλώς, δεν είναι υποχρεωμένη να βρίσκεται πάντοτε απέναντι στο κράτος. Μπορεί να συμφωνήσει με μια κυβερνητική πολιτική, να συμμετάσχει σε έναν δημόσιο θεσμό ή να προσφέρει την τεχνογνωσία της. Η κρίσιμη διαφορά βρίσκεται αλλού: συνεργάζεται χωρίς να παραιτείται από το δικαίωμα της δημόσιας διαφωνίας ή μετατρέπεται σε διανοητικό άλλοθι της εξουσίας;

Από τον δημόσιο διανοούμενο στον ειδικό της νομιμοποίησης

Σε άλλες περιόδους της ελληνικής ιστορίας οι άνθρωποι των γραμμάτων δεν ήταν αναγκαστικά ανεξάρτητοι από τα κόμματα και τις ιδεολογίες. Το αντίθετο: αρκετοί υπήρξαν βαθιά στρατευμένοι. Η στράτευση, όμως, δεν σήμαινε πάντοτε υποταγή στην κρατική εξουσία.

Από τη γενιά του ’30 και τη μεταπολεμική περίοδο έως τη δικτατορία και τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, σημαντικοί συγγραφείς, ποιητές, πανεπιστημιακοί και καλλιτέχνες παρενέβαιναν σε μεγάλα ζητήματα: στη γλώσσα, στη δημοκρατία, στην εξορία και τις διώξεις, στην εθνική ταυτότητα, στην κοινωνική ανισότητα, στην εξάρτηση της χώρας, στα δικαιώματα. Άλλοι από την Αριστερά, άλλοι από το Κέντρο ή τη φιλελεύθερη παράδοση, διαφωνούσαν συχνά ριζικά μεταξύ τους. Είχαν, όμως, την αξίωση να ερμηνεύσουν συνολικά την κοινωνία και όχι απλώς να σχολιάσουν την επικαιρότητα.

Σήμερα η μορφή αυτή έχει υποχωρήσει. Τη θέση της καταλαμβάνει συχνά ο ειδικός, ο τεχνοκράτης, ο σύμβουλος, ο επικοινωνιακός αναλυτής ή ο προβλέψιμος σχολιαστής ενός ιδεολογικού στρατοπέδου. Η δημόσια παρέμβαση γίνεται αποσπασματική, βιαστική και προσαρμοσμένη στις ανάγκες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Το ζητούμενο δεν είναι πάντοτε η κατανόηση αλλά η άμεση κατάταξη: υπέρ ή κατά, δικός μας ή αντίπαλος, εκσυγχρονιστής ή λαϊκιστής, προοδευτικός ή αντιδραστικός.

Η σκέψη χάνει έτσι την αυτονομία της και μετατρέπεται σε υπηρεσία πολιτικής πιστοποίησης.

Γιατί η ελληνική διανόηση προσκολλήθηκε στο κράτος;

Η εξάρτηση αυτή έχει βαθιές ιστορικές και υλικές αιτίες.

Το ελληνικό κράτος υπήρξε επί μακρόν ο σημαντικότερος εργοδότης, χρηματοδότης και μηχανισμός κοινωνικής ανόδου για τους ανθρώπους της γνώσης και του πολιτισμού. Πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, πολιτιστικοί οργανισμοί, κρατικά μέσα ενημέρωσης, επιτροπές, βραβεία, επιχορηγήσεις και διορισμοί συγκρότησαν ένα σύστημα μέσα στο οποίο η εγγύτητα προς την εξουσία μπορούσε να αποδειχθεί πολύτιμη.

Παράλληλα, η μικρή ελληνική αγορά βιβλίου, Τύπου και πολιτισμού δύσκολα εξασφαλίζει οικονομική αυτονομία. Ένας συγγραφέας, ένας ερευνητής ή ένας καλλιτέχνης συχνά εξαρτάται από κρατικά προγράμματα, πανεπιστημιακούς μηχανισμούς, μέσα ενημέρωσης ή μεγάλα ιδρύματα. Η εξάρτηση αυτή δεν οδηγεί αναγκαστικά σε άμεση λογοκρισία. Παράγει κάτι πιο λεπτό και αποτελεσματικό: την εσωτερίκευση των ορίων.

Ο άνθρωπος του πνεύματος μαθαίνει ποια κριτική επιτρέπεται, ποια θεωρείται υπερβολική, ποια θα του κλείσει πόρτες και ποια θα του εξασφαλίσει προσκλήσεις, συνεντεύξεις και συμμετοχή σε θεσμούς. Δεν χρειάζεται να δεχθεί μια ρητή εντολή. Αρχίζει μόνος του να αποφεύγει τα ερωτήματα που μπορούν να του κοστίσουν.

Σε αυτό προστίθεται η κομματική παράδοση της Μεταπολίτευσης. Τα κόμματα δεν επιχείρησαν μόνο να εκπροσωπήσουν κοινωνικές δυνάμεις. Συγκρότησαν και δικά τους δίκτυα πανεπιστημιακών, καλλιτεχνών, δημοσιογράφων και δημόσιων προσωπικοτήτων. Ο διανοούμενος απέκτησε συχνά ρόλο συμβούλου, υποψηφίου, βουλευτή, ευρωβουλευτή ή διοικητή δημόσιου οργανισμού. Η σχέση με την πολιτική έπαψε να είναι αποκλειστικά σχέση κριτικής και έγινε προσδοκία συμμετοχής στη διαχείριση.

Δεν είναι κακό να συμμετέχουν οι άνθρωποι της γνώσης στη δημόσια διοίκηση. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η προοπτική της συμμετοχής εξαγοράζει εκ των προτέρων τη σιωπή τους.

Είναι αυτοί οι οργανικοί διανοούμενοι του Γκράμσι;

Η έννοια του «οργανικού διανοουμένου» χρησιμοποιείται συχνά λανθασμένα ως συνώνυμο του κομματικού ή κρατικού απολογητή. Ο Αντόνιο Γκράμσι εννοούσε κάτι πιο σύνθετο.

Για τον Γκράμσι, κάθε κοινωνική τάξη που διεκδικεί ηγεμονία δημιουργεί ανθρώπους οι οποίοι οργανώνουν την εμπειρία της, διατυπώνουν τα συμφέροντά της και της προσφέρουν μια αντίληψη για τον κόσμο. Οι οργανικοί διανοούμενοι δεν είναι απλώς θεωρητικοί. Λειτουργούν ως οργανωτές, παιδαγωγοί και φορείς μιας συλλογικής συνείδησης. Αντίθετα, οι λεγόμενοι «παραδοσιακοί διανοούμενοι» θεωρούν ότι βρίσκονται υπεράνω των κοινωνικών συγκρούσεων, ενώ στην πραγματικότητα και αυτοί συνδέονται με συγκεκριμένες ιστορικές σχέσεις εξουσίας.

Ένας πανεπιστημιακός ή δημοσιολόγος που νομιμοποιεί συστηματικά τις επιλογές της κυρίαρχης πολιτικής και οικονομικής συμμαχίας μπορεί πράγματι να επιτελεί λειτουργία οργανικού διανοουμένου της. Δεν γίνεται όμως τέτοιος μόνο επειδή διορίστηκε σε μια κρατική επιτροπή. Μπορεί να είναι απλώς κρατικός εμπειρογνώμονας, κομματικός απολογητής ή επαγγελματίας της επιρροής.

Άλλωστε, ο όρος «οργανικός διανοούμενος» δεν αποτελεί ηθικό έπαινο. Οι οργανικοί διανοούμενοι μπορούν να συμβάλουν τόσο στην κοινωνική χειραφέτηση όσο και στη διατήρηση της κυριαρχίας. Το καθοριστικό ερώτημα είναι ποια κοινωνική δύναμη οργανώνουν, ποια συμφέροντα καθιστούν αυτονόητα και ποια μορφή ηγεμονίας υπηρετούν.

Η Καρυστιανού και τα αντανακλαστικά του δημόσιου συστήματος

Η περίπτωση της Μαρίας Καρυστιανού είναι χαρακτηριστική, όχι επειδή κάθε κριτική προς το πρόσωπό της είναι αθέμιτη, αλλά επειδή αποκαλύπτει τις προτεραιότητες και τα αντανακλαστικά ενός τμήματος του δημόσιου λόγου.

Η Καρυστιανού απέκτησε δημόσια παρουσία μέσα από την τραγωδία των Τεμπών και τον αγώνα των συγγενών για αλήθεια, λογοδοσία και δικαιοσύνη. Όταν, όμως, προχώρησε στη δημιουργία πολιτικού φορέα με επίκεντρο το κράτος δικαίου, η αντιμετώπισή της άλλαξε απότομα. Το ηθικό πρόσωπο του αγώνα άρχισε να περιγράφεται ως φορέας λαϊκισμού, ανορθολογισμού, αντιδυτικισμού ή πολιτικής εκμετάλλευσης του πένθους.

Η Λιάνα Κανέλλη χαρακτήρισε το εγχείρημα «λαϊκισμό της ακροδεξιάς» και υποστήριξε ότι δεν μπορεί κάποιος να «κεφαλαιοποιήσει» το συλλογικό πένθος.

Ο Μιχάλης Μητσός, στα Νέα, μίλησε για «νέο λαϊκισμό» και για «ιδεολογική και προγραμματική γύμνια».

Ο Τάκης Θεοδωρόπουλος, στην Καθημερινή, συνέδεσε την πολιτική κατεύθυνση της Καρυστιανού με τον φιλορωσισμό και τον αντιδυτικισμό. Άλλες παρεμβάσεις εστίασαν στις θέσεις ορισμένων συνεργατών της, στον προσωπικό αριθμό, στα εμβόλια, στη σχέση με τη Ρωσία ή στις εσωτερικές αντιφάσεις του νέου φορέα.

Μέρος αυτής της κριτικής είναι απολύτως θεμιτό. Από τη στιγμή που ένα πρόσωπο διεκδικεί πολιτική εξουσία, οφείλει να ελέγχεται αυστηρά για τις θέσεις, το πρόγραμμα, τους συνεργάτες και τις αντιφάσεις του. Το πένθος δεν μπορεί να αποτελεί ισόβια ασπίδα απέναντι στον πολιτικό έλεγχο. Ούτε το αίτημα για δικαιοσύνη αρκεί από μόνο του ως ολοκληρωμένο κυβερνητικό πρόγραμμα.

Το κρίσιμο ζήτημα, όμως, είναι η εμφανής ασυμμετρία. Γιατί ορισμένοι δημόσιοι σχολιαστές επέδειξαν μεγαλύτερη ταχύτητα και οξύτητα στον έλεγχο ενός νεοεμφανιζόμενου πολιτικού φορέα από όση επέδειξαν στον διαρκή έλεγχο των κρατικών θεσμών για την πρόληψη, τη διερεύνηση και τη διαχείριση της τραγωδίας; Γιατί η πιθανότητα του «λαϊκισμού» κινητοποίησε ισχυρότερα αντανακλαστικά από την κρίση εμπιστοσύνης στη Δικαιοσύνη και στους μηχανισμούς λογοδοσίας;

Εδώ βρίσκεται το πραγματικό θέμα. Όχι στο αν η Καρυστιανού έχει πάντοτε δίκιο, αλλά στο ποιος υποβάλλεται στον αυστηρότερο έλεγχο: η εξουσία που έχει ήδη αποφασίσει και διαχειριστεί ή εκείνος που εμφανίζεται ως ατελής, ενδεχομένως προβληματικός, αμφισβητίας της;

Η κριτική διανόηση θα έπρεπε να μπορεί να κάνει και τα δύο: να ελέγχει αμείλικτα την κρατική εξουσία και ταυτόχρονα να μην εξιδανικεύει κανέναν νέο πολιτικό φορέα. Όταν κάνει μόνο το δεύτερο, η κριτική της κινδυνεύει να μετατραπεί σε μηχανισμό περιφρούρησης του υπάρχοντος συστήματος. Η σφοδρότητα και η μονομέρεια της κριτικής δημιουργούν το ερώτημα γιατί; Μήπως υπάρχει κάποια σύδεση της διανόησης με την σημερινή-και όχι μόνο- πολιτική εξουσία; Μήπως η ελληνική διανοηση κινητοποιήθηκε όταν πήρε το σήμα πως η Καρυστιανού είναι επικίνδυνη για την διαιώνιση του παρακμασμένου πολιτικού συστήματος;

Η ευρωπαϊκή και η αμερικανική εμπειρία

Το φαινόμενο δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες μεγάλο μέρος της δημόσιας διανόησης έχει ενσωματωθεί στα πανεπιστήμια, στα think tanks, στα ιδρύματα, στα κομματικά δίκτυα και στα μεγάλα μέσα ενημέρωσης. Η όξυνση της πόλωσης μετατρέπει πολλούς διανοουμένους σε προβλέψιμους εκπροσώπους στρατοπέδων. Η θέση τους απέναντι σε ένα ζήτημα μπορεί συχνά να προβλεφθεί από την κομματική ή πολιτισμική τους ταυτότητα πριν ακόμη ακουστεί το επιχείρημά τους.

Στην Ευρώπη επιβιώνουν ισχυρότερες εκδοτικές παραδόσεις, περιοδικά ιδεών, δημόσια πανεπιστήμια και πολιτιστικοί θεσμοί. Ωστόσο και εκεί ενισχύεται μια διαφορετική μορφή εξάρτησης: η προσκόλληση σε ευρωπαϊκά προγράμματα, κρατικές χρηματοδοτήσεις, ιδρύματα, οργανώσεις και επαγγελματικά δίκτυα. Ο διανοούμενος μετατρέπεται σταδιακά σε διαχειριστή ερευνητικών έργων, παραγωγό τεχνοκρατικών εκθέσεων ή ειδικό μιας ολοένα στενότερης περιοχής.

Η ευρωπαϊκή διανόηση ασχολείται σήμερα με τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση, τη μετανάστευση, την κλιματική κρίση, τον πόλεμο, την τεχνητή νοημοσύνη, τις πολιτικές ταυτότητας και το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο συχνά δυσκολεύεται να συνδέσει τα ζητήματα αυτά με τις υλικές ανασφάλειες των κοινωνιών: την εργασία, τη στέγαση, την ανισότητα, την αποβιομηχάνιση, την περιφερειακή εγκατάλειψη και τη συρρίκνωση της λαϊκής κυριαρχίας.

Έτσι δημιουργείται ένα χάσμα ανάμεσα στη γλώσσα των θεσμών και στην εμπειρία των πολιτών. Όσο το χάσμα μεγαλώνει, τόσο περισσότερο οι κοινωνίες στρέφονται σε αντισυστημικές φωνές, ακόμη και όταν αυτές προσφέρουν απλουστευτικές ή ανορθολογικές απαντήσεις.

Η ελληνική ιδιομορφία βρίσκεται στο ότι πάνω σε αυτή τη διεθνή κρίση προστίθενται ένα ιστορικά πελατειακό κράτος, μια περιορισμένη αγορά ιδεών και η στενή κυκλοφορία των ίδιων προσώπων ανάμεσα σε πανεπιστήμια, κόμματα, μέσα ενημέρωσης, ιδρύματα και κρατικούς θεσμούς.

Από τη διανόηση της κριτικής στη διανόηση της πρόσβασης

Το βασικό γνώρισμα της σημερινής κατάστασης δεν είναι ότι όλοι οι διανοούμενοι πληρώνονται άμεσα από την κυβέρνηση. Μια τέτοια κατηγορία θα ήταν άδικη και ατεκμηρίωτη. Το ουσιαστικό πρόβλημα είναι η διαμόρφωση μιας κουλτούρας πρόσβασης.

Η επιτυχία μετριέται με τις προσκλήσεις, τις επιτροπές, τη συμμετοχή σε κλειστούς κύκλους, τις σχέσεις με υπουργούς, τις τηλεοπτικές εμφανίσεις και τη δυνατότητα παρέμβασης στα κέντρα αποφάσεων.

Ο διανοούμενος δεν επιδιώκει πλέον τόσο να στέκεται απέναντι στην εξουσία όσο να ακούγεται από αυτήν. Και για να συνεχίσει να ακούγεται, μαθαίνει να μιλά με τρόπο που δεν απειλεί τα θεμέλιά της.

Αυτή είναι η μετάβαση από τη διανόηση της κριτικής στη διανόηση της πρόσβασης.

Το αποτέλεσμα δεν είναι πάντοτε η σιωπή. Είναι συχνά ένας έντονος και υπερδραστήριος δημόσιος λόγος, ο οποίος όμως ασχολείται κυρίως με ασφαλή θέματα, συμβολικές αντιπαραθέσεις και την ηθική καταδίκη των κοινωνικών αντιδράσεων. Μπορεί να επιτίθεται αδιάκοπα στον «λαϊκισμό», χωρίς να εξετάζει τις συνθήκες που τον γεννούν. Να καταδικάζει την έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς, χωρίς να ελέγχει επαρκώς αν οι ίδιοι οι θεσμοί έχουν αποδειχθεί άξιοι εμπιστοσύνης.

Μια κοινωνία χωρίς κριτική διανόηση

Όταν ένας λαός στερείται μιας ισχυρής και ανεξάρτητης διανόησης, δεν μένει χωρίς ιδέες. Το κενό καταλαμβάνεται από την κυβερνητική επικοινωνία, την κομματική προπαγάνδα, τις θεωρίες συνωμοσίας, την τεχνοκρατική αυθεντία και τους δημαγωγούς των κοινωνικών δικτύων.

Ο πολίτης καλείται τότε να επιλέξει ανάμεσα στον επίσημο εφησυχασμό και στην ανεξέλεγκτη αντισυστημική οργή. Από τη μία ακούει ότι οι θεσμοί λειτουργούν και ότι κάθε βαθύτερη αμφισβήτηση είναι λαϊκισμός. Από την άλλη συναντά ανθρώπους που αποδίδουν τα πάντα σε σκοτεινά κέντρα και υπόσχονται κάθαρση χωρίς θεσμούς, πρόγραμμα ή δημοκρατικές εγγυήσεις.

Η κριτική διανόηση οφείλει να δημιουργεί έναν τρίτο χώρο: να ελέγχει την εξουσία χωρίς να εξιδανικεύει κάθε αντίπαλό της· να ακούει την κοινωνική αγανάκτηση χωρίς να την παραδίδει στον ανορθολογισμό· να υπερασπίζεται τους θεσμούς χωρίς να ταυτίζει τους θεσμούς με εκείνους που τους διαχειρίζονται.

Η απουσία αυτής της λειτουργίας οδηγεί σταδιακά σε μια κοινωνία καχυποψίας, κυνισμού και παραίτησης. Οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι η αλήθεια μπορεί να αναζητηθεί με κοινά κριτήρια. Κάθε γεγονός αποκτά κομματική εκδοχή, κάθε θεσμός θεωρείται εργαλείο κάποιου στρατοπέδου και κάθε δημόσια παρέμβαση αντιμετωπίζεται ως συγκαλυμμένη συναλλαγή.

Τότε η δημοκρατία διατηρεί ενδεχομένως τις διαδικασίες της, αλλά χάνει το πνευματικό της περιεχόμενο.

Το αίτημα μιας νέας ανεξαρτησίας

Η ελληνική κοινωνία δεν χρειάζεται διανοουμένους που θα εμφανίζονται μονίμως ως εισαγγελείς των άλλων. Χρειάζεται ανθρώπους ικανούς να υποβάλλουν και τις δικές τους βεβαιότητες σε έλεγχο. Δεν χρειάζεται μια νέα κρατική ή αντικρατική ορθοδοξία. Χρειάζεται ανεξάρτητα κέντρα σκέψης, ισχυρά περιοδικά, ελεύθερα πανεπιστήμια, βιώσιμες εκδοτικές δομές και ανθρώπους που δεν εξαρτούν το μέλλον τους από την εύνοια ενός κόμματος, ενός επιχειρηματία ή ενός ιδρύματος.

Η πραγματική διανόηση δεν κρίνεται από το αν βρίσκεται πάντοτε εναντίον της εξουσίας. Κρίνεται από το αν μπορεί να βρεθεί εναντίον της όταν οι αρχές, τα γεγονότα και το δημόσιο συμφέρον το επιβάλλουν.

Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη κρίση του ελληνικού δημόσιου βίου: όχι ότι δεν υπάρχουν άνθρωποι που σκέφτονται, αλλά ότι πολύ λίγοι μπορούν να σκέφτονται δημόσια χωρίς να περιμένουν κάτι από εκείνους τους οποίους θα όφειλαν να ελέγχουν.