Έρημη χώρα

Αν δεν αλλάξουν τα κόμματα πολιτική, η χώρα θα ερημώσει

Η Ελλάδα δεν έγινε υδροκέφαλη τυχαία. Η πολιτική που ακολουθήθηκε μεταπολεμικά ήταν συνειδητή. Θέλησαν να δημιουργήσουν ένα αστικό κέντρο και ένα συμπληρωματικό. Το βασικό αστικό κέντρο αποδείχθηκε τόσο βουλημικό που δεν κατάπιε, μόνο, όλη την Ελλάδα αλλά και το συμπληρωματικό. Σήμερα στον ελλαδικό χώρο δεν υπάρχει τίποτε άλλο πέραν της Αθήνας.

Στα χαρτιά, όλες οι κυβερνήσεις αγάπησαν την περιφέρεια. Στην πράξη, σχεδόν όλες κυβέρνησαν σαν να τελειώνει η Ελλάδα λίγο έξω από την Αττική.

 Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, στην Ελλάδα, δήμοι και περιφέρειες, αντιστοιχούσαν το 2021 μόλις στο 6,9% της συνολικής δημόσιας δαπάνης και στο 7,7% των συνολικών δημόσιων εσόδων. Στον ΟΟΣΑ, ο αντίστοιχος μέσος όρος είναι γύρω στο 40% της δημόσιας δαπάνης. Η απόσταση δεν είναι μικρή. Είναι χαώδης.

Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι ότι περίπου το 80% της δημόσιας επενδυτικής δαπάνης στην Ελλάδα υλοποιείται από την κεντρική κυβέρνηση. Δηλαδή, ακόμη και όταν μιλάμε για έργα που αφορούν την περιφέρεια, το κέντρο κρατάει το ταμείο, το σχέδιο και την τελική υπογραφή. Η Ελλάδα δεν έχει απλώς ισχυρό κράτος. Έχει κράτος συγκεντρωμένο στην πρωτεύουσα.

Η Αθήνα ως μηχανή αναρρόφησης

Η μεταπολεμική Ελλάδα χτίστηκε πάνω σε μια τεράστια εσωτερική μετακίνηση. Χωριά άδειασαν, μικρές πόλεις έχασαν ανθρώπους, οικογένειες μετακινήθηκαν προς τα μεγάλα αστικά κέντρα. Η Αθήνα δεν μεγάλωσε απλώς. Τράβηξε πάνω της πληθυσμό, χρήμα, διοίκηση, ευκαιρίες και κοινωνικό κύρος.

Από περίπου 1,4-1,5 εκατομμύριο κατοίκους το 1951, η μητροπολιτική Αθήνα έφτασε πάνω από τα 3 εκατομμύρια το 1981. Την ίδια ώρα, το ποσοστό του αστικού πληθυσμού στην Ελλάδα ανέβηκε από 38,6% το 1951 σε 58,3% το 1981 και σε 64,1% το 2011. Δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο η αστικοποίηση. Όμως στην ελληνική περίπτωση πήρε ακραία αθηνοκεντρική μορφή.

Η χώρα δεν δημιούργησε ένα ισχυρό δίκτυο περιφερειακών πόλων. Δεν έκανε τη Θεσσαλονίκη πραγματική δεύτερη πρωτεύουσα. Δεν στήριξε σοβαρά την Πάτρα, τη Λάρισα, το Ηράκλειο, τα Ιωάννινα, την Αλεξανδρούπολη, την Καλαμάτα, την Κοζάνη, τη Ρόδο, τη Μυτιλήνη. Δεν έχτισε μια Ελλάδα πολλών κέντρων. Άφησε την Αθήνα να γίνει το σχεδόν μοναδικό σημείο όπου «συμβαίνουν τα πράγματα».

Η μεταπολίτευση δεν ανέτρεψε αυτό το μοντέλο. Το συνέχισε. Το έντυσε με μεταρρυθμιστική γλώσσα, με σχέδια, με διοικητικές αλλαγές, με «Καλλικράτη», με «Κλεισθένη», με νέους χάρτες δήμων και περιφερειών. Αλλά η ουσία έμεινε σχεδόν ίδια: οι τοπικές κοινωνίες απέκτησαν περισσότερες ευθύνες, όχι αντίστοιχη εξουσία.

Μειώθηκαν οι δήμοι. Μεγάλωσαν οι διοικητικές μονάδες. Δημιουργήθηκαν περιφέρειες. Όμως το κρίσιμο ερώτημα έμεινε αναπάντητο: ποιος έχει τα λεφτά; Ποιος αποφασίζει; Ποιος μπορεί να χαράξει πολιτική χωρίς να ζητάει διαρκώς άδεια από την Αθήνα;

Η απάντηση είναι απογοητευτική.

Μισή χώρα συγκεντρωμένη στην πρωτεύουσα

Σήμερα η Αττική έχει πάνω από 3,8 εκατομμύρια κατοίκους. Η μητροπολιτική Αθήνα στεγάζει σχεδόν το 40% του συνολικού πληθυσμού της χώρας. Αν προστεθεί και η μητροπολιτική Θεσσαλονίκη, οι δύο μεγάλοι πόλοι συγκεντρώνουν περίπου τη μισή Ελλάδα.

Αυτό από μόνο του λέει πολλά. Μισή χώρα σε δύο μεγάλα αστικά συστήματα. Η άλλη μισή απλωμένη σε νησιά, ορεινούς όγκους, παραμεθόριες περιοχές, μικρές πόλεις και χωριά που παλεύουν με τη γήρανση, την έλλειψη υπηρεσιών και την αίσθηση ότι το κράτος τους θυμάται κυρίως προεκλογικά ή μετά από μια καταστροφή.

Δεν είναι «φυσική εξέλιξη της αγοράς». Η αγορά ακολουθεί τις υποδομές, τις υπηρεσίες, τα πανεπιστήμια, τα νοσοκομεία, τις δουλειές, τα δίκτυα. Όταν όλα αυτά συγκεντρώνονται στο κέντρο, ο πολίτης δεν επιλέγει ελεύθερα την Αθήνα. Σπρώχνεται προς αυτήν.

Οι πιο πρόσφατες μελέτες για την ελληνική ύπαιθρο δείχνουν κάτι πολύ πιο βαθύ από μια απλή μείωση πληθυσμού. Οι ορεινοί, απομακρυσμένοι και βόρειοι αγροτικοί δήμοι βρίσκονται στον μεγαλύτερο κίνδυνο αποπληθυσμού. Αντίθετα, ανθεκτικότητα εμφανίζεται κυρίως γύρω από τα περιαστικά τόξα Αθήνας και Θεσσαλονίκης, καθώς και σε ορισμένες τουριστικές νησιωτικές περιοχές.

Με πιο απλά λόγια: ό,τι είναι κοντά στα μεγάλα κέντρα ή πουλάει τουρισμό έχει περισσότερες πιθανότητες να αντέξει. Ό,τι βρίσκεται μακριά, σε βουνό, σε σύνορο ή σε μη τουριστική ενδοχώρα, γερνάει και αδειάζει.

Λιγότερα παιδιά σημαίνει λιγότερα σχολεία. Λιγότερα σχολεία σημαίνει λιγότερες οικογένειες. Λιγότερες οικογένειες σημαίνει λιγότερες δουλειές, λιγότερη κατανάλωση, λιγότερη ζωή. Και όσο μειώνεται η ζωή, τόσο πιο εύκολα φεύγουν και οι επόμενοι.

Στην Ορεστιάδα καταγράφηκε μείωση πληθυσμού 16% μεταξύ 2011 και 2021. Στο Ορμένιο, μια κοινότητα περίπου 300 κατοίκων, τα δύο τρίτα είναι άνω των 70 ετών. Ένας 13χρονος γίνεται σχεδόν σύμβολο του μέλλοντος που φεύγει. Αυτά δεν είναι ψυχρά στατιστικά. Είναι σπίτια που κλείνουν. Καφενεία που αδειάζουν. Γονείς που δεν ρωτούν πια αν θα μείνουν τα παιδιά τους, αλλά σε ποια πόλη ή σε ποια χώρα θα φύγουν.

Το πρόβλημα είναι εθνικό, όχι τοπικό

Η εγκατάλειψη της περιφέρειας δεν είναι ένα ακόμη κοινωνικό πρόβλημα. Είναι ζήτημα εθνικής συνοχής. Μια χώρα που αφήνει τις παραμεθόριες περιοχές της να γερνούν, τα χωριά της να αδειάζουν, τα νησιά της να εξαρτώνται από εποχική οικονομία και την ύπαιθρο να χάνει πληθυσμό, δεν διαχειρίζεται απλώς λάθος την ανάπτυξή της. Αδυνατίζει τον ίδιο της τον χώρο.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη συνδέσει το στεγαστικό, τις περιφερειακές ανισότητες και το αστικό-αγροτικό χάσμα. Όταν η κατοικία γίνεται ακριβή στα μεγάλα κέντρα, όταν η περιφέρεια δεν προσφέρει σταθερές δουλειές και υπηρεσίες, όταν η ανάπτυξη συγκεντρώνεται σε λίγα σημεία, τότε το πρόβλημα παύει να είναι μόνο δημογραφικό. Γίνεται κοινωνικό, αναπτυξιακό και εθνικό μαζί.

Η Ελλάδα έχει μάθει να μιλά για την περιφέρεια με συγκίνηση. Για τα χωριά, τις ρίζες, την παράδοση, τα σύνορα, την ελληνική ύπαιθρο, τον αγρότη, τον νησιώτη, τον ακρίτα. Όμως η συγκίνηση δεν αρκεί. Ούτε κρατάει ανοιχτό ένα σχολείο. Ούτε στελεχώνει ένα κέντρο υγείας. Ούτε φέρνει νέες οικογένειες σε έναν τόπο που δεν έχει δουλειές, γιατρούς, συγκοινωνίες και αξιοπρεπή στέγη.

Οι κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης και η μεγάλη συνενοχή

Η ευθύνη δεν ανήκει σε μία μόνο κυβέρνηση. Αυτό είναι το πιο δύσκολο και ίσως το πιο ενοχλητικό συμπέρασμα. Η αθηνοκεντρική Ελλάδα δεν είναι έργο ενός κόμματος. Είναι έργο ενός ολόκληρου πολιτικού συστήματος.

ΝΔ και ΠΑΣΟΚ κυβέρνησαν το μεγαλύτερο μέρος της μεταπολίτευσης. Ο ΣΥΡΙΖΑ κυβέρνησε επίσης σε κρίσιμη περίοδο. Όλοι μίλησαν για αποκέντρωση. Όλοι μίλησαν για περιφερειακή ανάπτυξη. Όλοι υποσχέθηκαν ότι η Ελλάδα δεν θα είναι μόνο η Αθήνα. Όμως η βασική δομή έμεινε στη θέση της.

Το ΠΑΣΟΚ έχει ειδικό βάρος σε αυτή την ιστορία. Ο «Καλλικράτης» παρουσιάστηκε ως μεγάλη διοικητική μεταρρύθμιση. Αλλά διέλυσε κωμοπόλεις που επιβίωναν. Οι δήμοι μεγάλωσαν, αλλά δεν έγιναν πραγματικά ισχυροί. Οι περιφέρειες απέκτησαν ρόλο, αλλά όχι την οικονομική και πολιτική δύναμη που θα χρειαζόταν για να σχεδιάσουν σοβαρά το μέλλον τους.

Η ΝΔ, από την άλλη, δεν μπορεί να εμφανίζεται σαν να παρέλαβε ένα άγνωστο πρόβλημα. Στα χρόνια της, η χώρα παραμένει ακραία συγκεντρωτική. Η κυβέρνηση μιλά για «Εθνική Στρατηγική για την Περιφερειακή και Τοπική Ανάπτυξη» και για σχέδια ανά Περιφερειακή Ενότητα. Αυτά μπορεί να έχουν ενδιαφέρον. Αλλά όσο η κεντρική κυβέρνηση κρατάει το 80% της δημόσιας επενδυτικής δαπάνης, η συζήτηση μένει μισή. Γιατί δεν αρκεί να πηγαίνει το κέντρο στην περιφέρεια με παρουσιάσεις και εξαγγελίες. Το θέμα είναι να μεταφερθεί πραγματική ισχύς στην περιφέρεια.

Και με τον ΣΥΡΙΖΑ υπάρχει το ίδιο πρόβλημα αξιοπιστίας. Όταν κυβέρνησε, δεν ανέτρεψε τη συγκεντρωτική λογική του κράτους.

Το πρόβλημα είναι ότι σχεδόν κανείς δεν τόλμησε να πειράξει την πραγματική εξουσία του κέντρου.

Η αποκέντρωση ως σύνθημα

Στην Ελλάδα η αποκέντρωση έγινε μια λέξη για ομιλίες. Ταιριάζει παντού. Σε συνέδρια, σε προγράμματα κομμάτων, σε προεκλογικές περιοδείες, σε αναπτυξιακά σχέδια. Όλοι είναι υπέρ της. Μέχρι να φτάσει η ώρα να μοιραστούν τα λεφτά, οι αρμοδιότητες και οι αποφάσεις.

Εκεί αρχίζει η σιωπή.

Γιατί πραγματική αποκέντρωση σημαίνει ότι το κέντρο χάνει κάτι. Χάνει έλεγχο. Χάνει δυνατότητα μικροδιαχείρισης. Χάνει την εξάρτηση των τοπικών κοινωνιών από υπουργούς, βουλευτές, γενικούς γραμματείς και κομματικούς μηχανισμούς. Και αυτό το πολιτικό σύστημα δεν θέλησε ποτέ να το κάνει.

Η περιφέρεια στην Ελλάδα δεν ζητάει φιλανθρωπία. Ζητάει εξουσία. Ζητάει να μπορεί να σχεδιάζει, να εισπράττει, να επενδύει, να αποφασίζει, να λογοδοτεί. Ζητάει να μην είναι κάθε τοπικό πρόβλημα όμηρος μιας κεντρικής διοίκησης που συχνά ούτε γνωρίζει ούτε ενδιαφέρεται πραγματικά για τις τοπικές ανάγκες.

Τι λένε σήμερα τα κόμματα

Στα κόμματα υπάρχουν αναφορές, προτάσεις και προγράμματα. Το πρόβλημα, όμως, είναι άλλο: η περιφέρεια δεν έχει γίνει κεντρικό κριτήριο εξουσίας. Κανένα κόμμα δεν έχει κάνει την περιφέρεια κεντρικό μέτρο αξιολόγησης της ίδιας της εξουσίας. Υπάρχουν λέξεις. Υπάρχουν ενότητες προγραμμάτων. Υπάρχουν εξαγγελίες. Αλλά η κατανομή της ισχύος παραμένει αθηναϊκή.

Η περιφέρεια υπάρχει στα κείμενα. Όχι αρκετά στον προϋπολογισμό. Όχι στη διοίκηση. Όχι στις πραγματικές αποφάσεις.

Η περίπτωση Καρυστιανού

Η Μαρία Καρυστιανού εμφανίζεται πολιτικά σε μια στιγμή βαθιάς δυσπιστίας προς το κράτος και τα παραδοσιακά κόμματα. Αυτό της δίνει χώρο.

Στην ιδρυτική διακήρυξη του κινήματός της υπάρχει αναφορά στο δημογραφικό, στη στήριξη της οικογένειας και των νέων. Αυτά είναι σημαντικά. Αλλά πρέπει να αναμένουμε το πρόγραμμα-και όχι την διακήρυξη- για να εκτιμήσουμε την πολιτική της. Το ερώτημα είναι πού θα ζήσουν αυτοί οι νέοι, με τι δουλειές, σε ποια σχολεία θα πάνε τα παιδιά τους, με ποια νοσοκομεία, με ποια πρόσβαση, με ποια στεγαστική πολιτική.

Αν η Καρυστιανού θέλει να ξεχωρίσει πραγματικά, πρέπει να μιλήσει για συγκεκριμένα μέτρα: φορολογική αποκέντρωση, μεταφορά φορέων εκτός Αθήνας, μόνιμη στελέχωση σχολείων και κέντρων υγείας, ειδική στέγη για δημόσιους λειτουργούς στην επαρχία, προστασία αγροτικής γης, κίνητρα για νέες οικογένειες, σοβαρή πολιτική για νησιά και σύνορα.

Οι ξένες αγορές γης και το πραγματικό ερώτημα

Το θέμα των ξένων αγορών ακινήτων στην Ελλάδα χρειάζεται προσοχή. Υπάρχει αυξημένο ενδιαφέρον από ξένους επενδυτές για ελληνικά ακίνητα. Οι Ισραηλινοί αγοραστές εμφανίζονται ανάμεσα στους ενεργούς παίκτες της αγοράς, κυρίως στην Αθήνα και την Αττική. Υπάρχουν επίσης συζητήσεις για το Golden Visa, για τη στέγη, για την πίεση στις τιμές και για τη μακροχρόνια εγκατάσταση ξένων κεφαλαίων στη χώρα.

Αυτές οι ανησυχίες είναι θεμιτές. Αλλά πρέπει να διατυπώνονται σοβαρά. Το πρόβλημα δεν είναι η εθνότητα του αγοραστή. Το πρόβλημα είναι αν το ελληνικό κράτος έχει πολιτική γης, κατοικίας και περιφερειακής προστασίας.

Δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία που να αποδεικνύουν οργανωμένο σχέδιο δημιουργίας «ισραηλινών πόλεων» στην Ελλάδα. Υπήρξε παλαιότερη πρόταση Ισραηλινού πολιτικού παράγοντα για αγορά ελληνικών νησιών ως καταφυγίου έκτακτης ανάγκης, αλλά δεν προκύπτει ότι αυτό έγινε ελληνική κρατική πολιτική ή εγκεκριμένο σχέδιο.

Το πραγματικό θέμα είναι αλλού. Έχει η Ελλάδα σαφείς κανόνες για το ποιος αγοράζει τι, πού και με ποιες συνέπειες; Προστατεύει την αγροτική γη; Ελέγχει τη συγκέντρωση ακινήτων; Έχει πολιτική κατοικίας για τους Έλληνες πολίτες; Διασφαλίζει ότι τα νησιά και οι παραμεθόριες περιοχές δεν θα γίνουν απλώς πεδίο επενδυτικής εκμετάλλευσης; Υπάρχει διαφάνεια; Υπάρχει κτηματολόγιο που λειτουργεί σωστά; Υπάρχει χωρικό σχέδιο;

Αν η απάντηση είναι όχι, τότε κάθε ισχυρό ξένο ενδιαφέρον —ισραηλινό, αμερικανικό, κινεζικό, αραβικό ή ευρωπαϊκό— θα βρει χώρο. Όχι επειδή οι ξένοι είναι το βασικό πρόβλημα. Αλλά επειδή η Ελλάδα είναι θεσμικά απροετοίμαστη.

Η χώρα δεν χρειάζεται φοβική συζήτηση. Χρειάζεται πολιτική γης. Να ξέρει τι πουλάει, πού το πουλάει, σε ποιους όρους, με ποιες επιπτώσεις και με ποιο όφελος για τις τοπικές κοινωνίες.

Η ελληνική περιφέρεια χρησιμοποιήθηκε πολλές φορές ως εικόνα. Ως σκηνικό. Ως φόντο για πατριωτικές ομιλίες. Ως τόπος καταγωγής των πολιτικών. Ως πεδίο συγκίνησης. Ως καρτ ποστάλ τουρισμού. Ως επιχείρημα όταν μιλάμε για σύνορα.

Αλλά δεν αντιμετωπίστηκε ως ισότιμος πυλώνας της χώρας.

Όταν οι νέοι φεύγουν από τον τόπο τους επειδή δεν έχουν δουλειά, δεν είναι ατομική αποτυχία. Όταν ένα χωριό χάνει το σχολείο του, δεν είναι απλώς τοπικό πρόβλημα. Όταν μια ακριτική περιοχή μένει με ηλικιωμένους, δεν είναι στατιστική μεταβολή. Είναι εθνική υποχώρηση.

Η Ελλάδα έχει συνηθίσει να μιλά για απειλές από έξω. Όμως υπάρχει και μια εσωτερική απειλή: η αργή συρρίκνωση της κατοικημένης χώρας. Η Ελλάδα που δεν φαίνεται στα δελτία ειδήσεων, δεν ακούγεται στα υπουργικά γραφεία και δεν μετράει αρκετά στα σχέδια ανάπτυξης.

Το κεντρικό κράτος αντιμετώπισε την περιφέρεια  σαν μέρος από όπου αντλούσε ψήφους, εργατικά χέρια, τουριστική εικόνα και εθνική συγκίνηση, αλλά όχι σαν τόπο στον οποίο πρέπει να μεταφερθούν πραγματικές δυνατότητες ζωής.

Γι’ αυτό η συζήτηση δεν μπορεί να μείνει σε μερικά επιδόματα, σε αποσπασματικά έργα ή σε όμορφες εξαγγελίες. Χρειάζεται αλλαγή μοντέλου.

• Να μεταφερθούν αρμοδιότητες μαζί με πόρους.
  Να υπάρξουν ισχυρές περιφέρειες με πραγματικό σχεδιασμό.
  Να στηριχθούν οι μικρές και μεσαίες πόλεις ως περιφερειακά κέντρα.
  Να στελεχωθούν μόνιμα σχολεία, νοσοκομεία, δικαστήρια και δημόσιες υπηρεσίες.
  Να δοθούν σοβαρά κίνητρα εγκατάστασης σε νέες οικογένειες.
  Να προστατευθεί η γη από άναρχη επενδυτική πίεση.
  Να πάψει η Αθήνα να είναι ο μοναδικός φυσικός προορισμός κάθε φιλοδοξίας.

Η Ελλάδα δεν θα σωθεί αν συνεχίσει να στοιβάζει πληθυσμό, υπηρεσίες και ευκαιρίες σε ένα υπερφορτωμένο κέντρο, ενώ η υπόλοιπη χώρα γερνάει. Δεν θα σωθεί με νοσταλγία για τα χωριά. Ούτε με φωτογραφίες πολιτικών σε καφενεία. Θα σωθεί μόνο αν αποφασίσει ότι η περιφέρεια δεν είναι συμπλήρωμα της πρωτεύουσας, αλλά όρος επιβίωσης του ελληνικού κράτους.