Φώτης Καγγελάρης
Διδάκτωρ Ψυχοπαθολογίας Université de Paris, Συγγραφέας
14Ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ
13-15 Νοεμβρίου 2026
14 — Η γυναικοκτονία και η κοινωνική ανισότητα
Ο αριθμός 14, ως τίτλος του παρόντος κειμένου, παραπέμπει στην 14η Γυναικοκτονία που διαπράχθηκε στην ελληνική επικράτεια, το σωτήριον έτος 2026.
Το θήλυ, ως αναπαράσταση της ετερότητας, συνιστούσε ανέκαθεν απειλή για τους καθιερωμένους ρόλους και ταυτότητες των έμφυλων όντων που εγκαθιστά η Εκκλησία τον 5ο αιώνα. Ο μισογυνισμός, από τον Kant στον Nietzsche και από τον Απόστολο Παύλο στο σύγχρονο μουσικό ιδίωμα trap υπήρξε το φιλοσοφικό υστερόγραφο της ανισότητας για την υπενθύμιση της τάξης που οφείλει να επικρατεί στον κόσμο.
Η Γυναικοκτονία ως προκύπτουσα από την αμφισβήτηση της ταυτότητας και του φύλου συνδέεται κατά προϋπόθεση από την αμφισβήτηση της ισότητας εντός του κοινωνικού ιστού. Η Γυναικοκτονία συνιστά κοινωνική απαίτηση και επιχείρημα έναντι μιας «παράλογης» απαίτησης για ισότητα και αναθεώρηση εκ μέρους της γυναίκας ως «μη όλου», κατά τον J. Lacan, ως «ατελή άνδρα/πεπηρωμένον άρρεν», κατά τον Αριστοτέλη. Ο φόνος ισούται με τελετουργική κάθαρση για την λήξη της διασάλευσης της κοινωνικής συνοχής και σιωπηρά επιδοκιμάζεται: «καλά της έκανε», «δεν τις βλέπεις πώς ντύνονται;», «τα’θελε». Ας θυμηθούμε, εν παρόδω, την χρήση και αντίληψη της σεξουαλικής πράξης ως τιμωρίας, απαξίωσης, εξευτελισμού: «θα σε γ@μήσω».
Το σώμα του Άλλου και η εικόνα του δράστη
Στο πλαίσιο αυτό, το σχήμα του σώματος του Άλλου γίνεται μία Gestalt καταστροφής. Ιδιαίτερα τα σημεία που ο Lacan ονομάζει «Phanères», οι μαστοί, τα μαλλιά, οι γοφοί, τα χείλη έχουν καταστεί απειλή, ένας απειλητικός καθρέφτης όπου ο δράστης κατά την σύγκρισή του με την εικόνα που θα ήθελε για τον εαυτό του, αυτοδιαπιστώνεται «λίγος», ελλιπής. Είναι τότε που η κρεβατοκάμαρα γίνεται Νταχάου, έλεγε ο Α. Dworkin («Woman hating», 2025)
Κατά συνέπεια, βρίσκεται στο ίδιο απαξιωτικό κοινωνικό επίπεδο με τον Άλλο. Στην κατάσταση αυτή, μόνο ο φόνος φαντάζει λυτρωτική πράξη για την εαυτική εικόνα του δράστη αλλά και την σωτηρία της εαυτικής εικόνας της κοινωνίας, έτσι όπως την έχει ενδοβάλλει ο δράστης. Κάποιες φορές για να αντεπεξέλθει στην κατάσταση αυτή ζητά από την σύντροφο να του αφηγηθεί εκ των προτέρων, με διάφορα προσχήματα, τις σεξουαλικές της εμπειρίες ή να του μιλά κατά την διάρκεια της επαφής για την απόλαυση που είχε με άλλους άνδρες ούτως ώστε ταυτιζόμενος με τον άνδρα της αφήγησης να διεκπεραιώνει ως Άλλος την συνεύρεση και ο ίδιος να παραμένει ανέπαφος από την διαπίστωση της ελλειμματικότητάς του. Ενίοτε, για την αποφυγή του ευνουχιστικού κινδύνου ταυτίζεται με την απόλαυση, άρα με το σώμα της γυναίκας και απολαμβάνει ως εκείνη.
Ο δράστης πρέπει να προλάβει να σκοτώσει και εξαφανίσει τον Άλλο για τον φαντασιακό εξευτελισμό που έχει υποστεί, πριν διαλυθεί ο ίδιος, ενώ ταυτόχρονα ανάγεται σε μυστικά εντεταλμένο κοινωνικό τιμωρό για την προάσπιση της ανισότητας.
Ο φόνος, για παράδειγμα, που συνέβη έξω από αστυνομικό τμήμα της Αθήνας, συνιστά επίδειξη αρρενωπότητας και ανδρισμού μέσω ταύτισης με τους παρακείμενους αστυνομικούς ως έκφραση ανδρότητας αλλά και υπακοής στον νόμο της ανισότητας για την επάνοδο στην τάξη. Πρόκειται για ένα θέαμα προς τους αστυνομικούς, του τύπου «δοξάζω την τιμή του άνδρα». Ο δολοφόνος ήταν βέβαιος ότι η πράξη του θα ήταν αντικείμενο επιδοκιμασίας άσχετα εάν έπρεπε να τηρηθούν τα προσχήματα και να συλληφθεί. Εξάλλου, γι’ αυτό πήγε στο τμήμα, γι’ αυτό διέπραξε τον φόνο εκεί, για να συλληφθεί ως πρωταγωνιστής και κοινωνικός εκδικητής. Ουσιαστικά, η σύλληψή του είναι μια αρνητική επικύρωση και ένας αρνητικός θαυμασμός. Η φράση του αστυνομικού, όταν η γυναίκα ζήτησε προστασία για την ζωή της, «το περιπολικό δεν είναι ταξί» δείχνει την απαξίωση για την ζωή της γυναίκας μέσω της λανθάνουσας φράσης: «δεν θα εναντιωθούμε σε ένα άνδρα».
Νόμοι-Ήθη + Εκκλησία ανάγουν την γυναικεία σεξουαλικότητα σε κλειδί τιμής του άνδρα, και κατά συνέπεια ο θάνατος, για λόγους τιμής, είναι επιτρεπτός και σε πολλές κοινωνίες επιβεβλημένος.
Στο σημείο αυτό, θα έπρεπε να διαφορίσουμε διαγνωστικά τα εγκλήματα τιμής από τα εγκλήματα πάθους, με την έννοια ότι στα εγκλήματα πάθους, όπως ζήλειας, συχνά ο δράστης αυτοκτονεί, δεν απολαμβάνει την εξαφάνιση του Άλλου γιατί μέσω του διπλού φόνου βρίσκεται στην πιο μεγάλη απόλαυση, την απόλαυση του για πάντα και αδιαφόρητα μαζί, όπως συνέβαινε στην βρεφική ηλικία με το σώμα της μητέρας.
Εν παρόδω, μην ξεχνάμε ότι ο πόλεμος με τα περισσότερα θύματα, σωματικά και ψυχικά, στην ιστορία της ανθρωπότητας είναι ο πόλεμος των φύλων.

Επιθυμία, απόλαυση και εξουσία
Μπορεί ο φόνος μιας γυναίκας να είναι ένας τρόπος οργασμού για τον άνδρα;
Ότι συμβαίνει στην ταινία «Η αυτοκρατορία των αισθήσεων» (N. Oshima, 1976) όπου ο φόνος είναι το επακόλουθο μιας ολοένα μεγαλύτερης ηδονής ή όπως συμβαίνει στο «παιχνίδι» ασφυξίας όπου φαίνεται να υπάρχει μια λανθάνουσα – μη συνειδητή επιθυμία θανάτου, μια «υπεραπόλαυση/ jouissance» που υπαγορεύει την εξέλιξη της επαφής έως τον θάνατο. Όπως γράφει ο de Sade: «τo κακό μπορεί να είναι και απόλαυση» («Justine»,1791).
Και, μήπως, άραγε, δεν υπάρχει ένας «Μικρός Θάνατος/ Petite Mort» σε κάθε οργασμό για να μπορέσει, ακριβώς, να επιτευχθεί ο οργασμός ως απώλεια της πραγματικότητας-περιοδική εγκατάλειψη στην «υπεραπόλαυση/jouissance». Και, μήπως, παράλληλα, ο οργασμός ως «Μικρός Θάνατος» προλαβαίνει να ανακόψει μια εξέλιξη της οποίας το τέλος θα ήταν ο θάνατος;
Εάν ο άνδρας είναι ελλιπής σε απόλαυση, τότε θα ζηλέψει την απόλαυση του Άλλου και θα θελήσει να την κάνει να πάψει να την δείχνει. Πάντα την απόλαυση του Άλλου ζηλεύουμε και αυτό είναι που τον καθιστά εχθρικό στο βλέμμα μας. Ο άνδρας ζηλεύει την απόλαυση της γυναίκας και θέλει να την κάνει να ομολογήσει ότι είναι εκείνη που απολαμβάνει περισσότερο και το αποκρύπτει. Ας θυμηθούμε την διένεξη Δία-Ήρας για το ποιο από τα δύο φύλα απολαμβάνει περισσότερο το σεξ, απάντηση που επωμίζεται ο Τειρεσίας με τίμημα την τύφλωση.
Ο άνδρας επιζητά διαρκώς την ένδειξη της ικανοποίησης της γυναίκας ή αδιαφορεί, γιατί αυτό τον καθησυχάζει ότι δεν έχει υποστεί τον ευνουχισμό. Όπως γράφει η C. Berest «L’ epaisseur d’ un cheveu/Το πάχος μιας τρίχας» (2023) «Οι γυναίκες σκοτώνουν τους άντρες τους για να απαλλαγούν από αυτούς. Οι άντρες σκοτώνουν τις γυναίκες τους για να μην τους εγκαταλείψουν».
Ο άνδρας θέλει να πιστεύει ότι είναι αυτός που κατέχει τον φαλλό παρότι, με διαταγή ή παράκληση ζητά να του τον αποδώσει η γυναίκα, είναι πάντα μια γυναίκα που αποδίδει τον φαλλό σε ένα άνδρα. Μην ξεχνάμε ότι, ο φαλλός δεν είναι όργανο ανατομίας αλλά ένα σημαίνον, το σημαίνον των σημαινόντων (J. Lacan “La signification du phallus”, 1958). Η αδυναμία του άνδρα, πραγματική ή φαντασιακή, εκφράζεται («με πόσους έχεις πάει;», «ποιος ήταν ο καλύτερος;»…) με την αγωνία του: «Ποιος είμαι εγώ εν σχέσει με τον άνδρα που θέλω να είμαι και που θέλεις να είμαι. Εκτός και με εξαπατάς, προσποιείσαι ότι είμαι μοναδικός, ότι φτάνεις σε οργασμό, ενώ έτσι δεν κάνεις παρά να εντείνεις του φόβους μου ότι έχω υποστεί τον ευνουχισμό από τον πατέρα, ότι ποτέ δεν υπέστην τον ευνουχισμό από το σώμα της μητέρας, ότι δεν μπορώ να συγκριθώ με τον πατέρα».
Έχει νόημα να διερωτόμαστε σαν τον Μ. Daumas «γιατί ο μισογυνισμός διαποτίζει τόσο βαθιά τον πολιτισμό μας» (“Qu’ est-ce la misogynie?”, (2017); Και όχι μόνο τον δικό μας πολιτισμό.
Οι έμφυλοι ρόλοι και η κοινωνική τελετουργία
Το ίδιο συμβαίνει στο «φλερτ», το προσεγγιστικό προοίμιο που απευθύνεται στον Άλλο. Στην Ελλάδα, παρότι και τα δύο φύλα επιθυμούν την επαφή, η γυναίκα οφείλει να δείξει ότι δεν θέλει ή ότι αντιστέκεται στην έμφυλη ταυτότητά της.
Ο άνδρας τότε οφείλει να γίνει κατακτητικός. Αλλά, τι κατακτά όταν και οι δύο θέλουν αλλά η επιθυμία πρέπει να περάσει μέσα από ρόλους; «Δεν είμαι εύκολη, θα κάνω την δύσκολη για ν’ ανέβει η αξία μου, για να ανέβει η αξία του». Δεν αντιλαμβάνονται και οι δύο ότι παίζουν εντεταλμένους ρόλους, ουσιαστικά, εκπληρώνουν μια τελετουργία με κοινωνικές συνιστώσες. Η αντίσταση στην επιθυμία συνιστά υπεραξία του φύλου και αύξηση του μετοχικού κοινωνικού κεφαλαίου.
Αντίθετα, στη Γαλλία, για παράδειγμα, δεν ισχύει κάτι παρόμοιο, ίσως, επειδή, όπως και στην τέχνη, η εποχή της «απομάγευσης», του «ανίερου» έχει έλθει πολύ νωρίτερα, έχει ήδη επισημανθεί στις αρχές του αιώνα από τον Μ. Weber και εν συνεχεία από τον W. Benjamin και τον T. Adorno. Ιδιαίτερα στις προτεσταντικές χώρες οι άνθρωποι «ομολογούν» και οι δύο ότι επιθυμούν τον Άλλο και το καθιστούν σαφές. Αν και στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, τουλάχιστον στα μεγάλα αστικά κέντρα, οι γυναίκες ανταποκρίνονται άμεσα στην επιθυμία τους και στην επιθυμία του Άλλου, αν δεν ξεκινά από αυτές η εισαγωγή στην τελετουργία του σεξ και της σχέσης.

Η εσωτερίκευση της ανισότητας
Εδώ, θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι οι ίδιες οι γυναίκες απαξιώνουν συχνά την γυναικεία τους συνθήκη και επιθυμούν για παιδί αγόρι παρότι οι ίδιες έχουν ταλαιπωρηθεί ως παιδιά και ως γυναίκες από αυτή τούτη την κατάσταση: Θέλουν να χαρίσουν στον άνδρα, αγόρι. Αυτοαπαξιώνονται για να διεκδικήσουν μια θέση στο κοινωνικό βλέμμα. Η ίδια τους η επιθυμία να χαρίσουν στον άνδρα ένα αρσενικό παιδί είναι αποτέλεσμα της δικής τους κοινωνικής παραμόρφωσης. Οι κοινωνικές συνιστώσες αποδεικνύονται ισχυρότερες των ψυχικών με έναν τρόπο διεστραμμένο: αν θέλεις να είσαι γυναίκα, αν θέλεις να ανήκεις σε αυτή την οικογένεια, σε αυτή την κοινωνία οφείλεις να απαρνηθείς αυτό που θα σε έκανε γυναίκα στα μάτια σου και να γίνεις γυναίκα στα μάτια σου όπως σε θέλει το βλέμμα του Άλλου. Η αξία της γυναίκας συνίσταται στην αξία της ως μήτρα για άρρεν το οποίο οφείλει, ως σκεύος, να αποδώσει με τον τοκετό. Είναι η ανισότητα που της δίνει κοινωνική θέση (Φ. Καγγελάρης «Σημειώσεις για την σεξουαλικότητα, το φύλο, τις σχέσεις», 2022).
Αυτό μας εξηγεί και όλες εκείνες τις τελετουργίες και μυήσεις σε κοινωνίες-μη δυτικές, όπως η κλειτοριδεκτομή. Πρόκειται για αρχαίες τελετές προφύλαξης και προστασίας του κοινωνικού ιστού με την συμβολική ένταξη του ατόμου μέσα στην επιθυμία της κοινότητας, έχοντας αποβάλει ή περιστείλει την προσωπική επιθυμία ή μάλλον έχοντας ως επιθυμία την επιθυμία της κοινότητας.
Αυτό συμβαίνει συμβολικά, και όχι μόνο, και στις δυτικές κοινωνίες, μια απάρνηση της επιθυμίας της γυναίκας υπέρ της τελετουργίας (θεατρικόμορφες αντιστάσεις, θυσιαστικές τελετές) γιατί αυτό είναι που συγκρατεί τον κοινωνικό ιστό και συνιστά ταυτόχρονα απόδειξη ένταξης και υποταγής στα κυρίαρχα σημαίνοντα. Αυτό, εξάλλου, δεν μας λέει και ο S. Freud, ότι τα συμπτώματά μας είναι το τίμημα για τον πολιτισμό; «Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας», (1930).
Αυτό, επίσης, είναι που καταξιώνει μια γυναίκα σε σημείο να επιθυμεί την καθυπόταξη γιατί από την θέση αυτή είναι που μπορεί να ασκήσει, πλαγίως, εξουσία: ως κάτοχος του φαλλού και απόδοσής του στον άνδρα. Θα λέγαμε διαπραγματεύεται την δουλεία της υπέρ της ανισότητας. Ότι έκανε η «Λυσιστράτη» (Αριστοφάνης, 411 π.Χ.) η οποία στερούσε τον φαλλό από τον άνδρα για την επίτευξη του σκοπού της. Δεν της ανήκε η εξουσία, της ανήκε η μη-εξουσία του άνδρα.
Να τονίσουμε στο σημείο αυτό ότι, ένα παιδί-δώρο στον πατέρα δεν μπορεί να στηρίξει στην αντικειμενική πραγματικότητα τον ναρκισσισμό που έχει εφοδιαστεί από την μητέρα. Δεν καταλαβαίνει γιατί δεν τον αναγνωρίζουν ως βασιλιά και στον έξω κόσμο αφού η μητέρα του του είχε δωρίσει τον θρόνο. Θα είναι ευάλωτος σε οποιαδήποτε κριτική, φαντασιωτική ή μη, κατάσταση που θα χαρακτηριστεί είτε από καταθλιπτικόμορφη απόσυρση είτε από βία έως φόνου έναντι του κριτικού βλέμματος. Η μη αποκοπή/seco από την μητέρα δεν αποδίδει το φύλο/sex. O κατ’ όνομα άνδρας που θα προκύψει θα αδυνατεί να προσδιοριστεί έναντι της γυναίκας. Και αντί να βασανίζεται ο ίδιος, μήπως είναι προτιμότερο να την βασανίσει ή, ακόμα καλύτερα, να την βγάλει από την μέση; Τι ζητά ένας άνδρας από μία γυναίκα;
Οι «Μαστοί του Τειρεσία» (G. Apollinaire, 1903) ενσπείρουν φόβο και θαυμασμό ταυτόχρονα, όπως το «Ανδρόγυνο» στον Πλάτωνα («Συμπόσιον», 385 π.Χ.) και ακόμα νωρίτερα ο Αδάμ, ως μόνος κάτοικος του πλανήτη, πριν ο Θεός δημιουργήσει το έτερον, την ετερότητα ως θήλυ «Γένεσις 2:21-22). Και οι τρεις περιπτώσεις καταδεικνύουν έναν απόλυτο ναρκισσιστικό αυτισμό όπου πάσα ετερότητα αποβαίνει θανατηφόρος, ακόμα και ως εικόνα όπως στην περίπτωση του Νάρκισσου.
Κατά βάθος, ο φόνος, ο κάθε φόνος είναι θέμα ναρκισσισμού.

Η ανισότητα στην ιστορία της φιλοσοφίας
Η Γυναικοκτονία είναι η υπενθύμιση για την ανισότητα ως «ομαλής» λειτουργίας του κόσμου και για την εξέλιξη της πολιτικής φιλοσοφίας.
Στα καθ’ ημάς, ένας λαμπρός πολιτισμός σαν τον αρχαίο ελληνικό θεμελιώνεται καταστατικά, συνταγματικά θα λέγαμε σήμερα, επί της απαξίωσης που προκύπτει από την επινοημένη ανισότητα. Και οι δύο πυλώνες της ελληνικής αλλά και παγκόσμιας φιλοσοφίας συνηγορούν, θεμελιώνουν φιλοσοφικά την ανισότητα. Ο μεν Πλάτων μεταφυσικά, παρότι ο συγκεκριμένος Διάλογος θα μπορούσε να θεωρηθεί συνέχεια της «Πολιτείας», άρα και ηθικά, («Tίμαιος, 41d-42c»: «όποιος αποτύχει σε αυτό τον βίο κατά την δεύτερη γέννησή του θα μεταβληθεί σε γυναίκα», μόλις μια κλίμακα πάνω από το ζώο), ο δε Αριστοτέλης ηθικά, άρα πολιτικά, αφού η Πολιτική είναι μέρος της Ηθικής (Πολιτικά, 1225a), επίσης, τοποθετεί την γυναίκα μια κλίμακα πάνω από το ζώο. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία δεν συμπεριλαμβάνει τους δούλους και τις γυναίκες, όπως αργότερα δεν συμπεριλαμβάνονται επί της πραγματικότητας οι γυναίκες στο σύνθημα της Ισότητας/Égalité της Γαλλικής Επανάστασης (1789) αλλά ούτε και στην αμερικανική πραγματικότητα παρότι στο Σύνταγμα της Αμερικής ρητά αναφέρεται ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι.
Η Εκκλησία βρίσκει έτοιμο το έδαφος για να αναπτύξει την Ηθική της κατά τον 5ο αιώνα και να θανατώσει την Υπατία με προτροπή του Αρχιεπισκόπου Κύριλλου, ταξινομώντας αυστηρά τα φύλα σε δύο. Και ακολουθώντας την προτροπή του Απόστολου Παύλου «η δε γυνή ίνα φοβήται τον άνδρα» (Εφεσ. 5:3) θεμελιώνεται και θρησκευτικά ο καταστατικός χάρτης των φύλων. Φράση που διακωμώδησε εξαιρετικά, όπως της άξιζε, η ομώνυμη χιουμοριστική ταινία του Γ. Τζαβέλλα (1965). Θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει, απολογητικά, την φράση του Αποστόλου στην ίδια Επιστολή (Εφεσ. 5: 25-28 ) «οι άνδρες αγαπάτε τας γυναίκας εαυτών καθώς και ο Χριστός ηγάπησεν την εκκλησία». Προφανώς, πρόκειται για παρότρυνση για αγάπη πλατωνικής φύσης αφού, ο ίδιος Απόστολος στην προς Κορινθίους Α :7 γράφει επί λέξει: «Λέγω δε προς τους αγάμους και προς τας χήρας, καλόν είναι εις αυτούς εάν μείνωσι καθώς και εγώ». Θα λέγαμε επ’ αυτού ότι, άλλο πράγμα είναι η εξημμένη ρομαντική αγάπη του «Βέρθερου» (J. W. von Goethe,1774) και άλλο πράγμα ο ρομαντικός δαντισμός του ποιητή Byron. Όπου υπεισέρχεται το σώμα, η κατάσταση γίνεται περίπλοκη γιατί το σώμα είναι αυτό που κάνει την ερωτική σχέση να υπάρχει. Και γι’ αυτό, το σώμα είναι αυτό που πρέπει να ταπεινωθεί, να βασανιστεί, να στερηθεί, εν ολίγοις, αξίζει να σκοτωθεί.
Θα άξιζε στο σημείο αυτό να αναρωτηθούμε, γιατί ο έρωτας δεν κατάφερε να εξαλείψει τον μισογυνισμό;
Είναι τυχαίο, άραγε, που μαζί με την εκκλησιαστική ταξινόμηση και ηθική απαλείφεται τον 5ο αιώνα το χαμόγελο από τα έργα τέχνης ενώ λίγα χρόνια αργότερα ο Ιουστινιανός κλείνει την «Σχολή των Αθηνών»; Το χαμόγελο επανέρχεται δειλά, χίλια χρόνια αργότερα, στο χαμόγελο της «Gioconda», (1503), εποχή της Αναγέννησης αλλά και παραμονές της θυρoκόλλησης στον Ναό της Βυτεμβέργης των θέσεων του Luther (1517). Ουσιαστικά, οι άνθρωποι αφήνουν τον Μεσαίωνα του αγέλαστου και σοβαρού ύφους και χαμογελούν στις φωτογραφίες, μετά τον Β΄ Π.Π., στον 20ο αιώνα.
Και, φυσικά, η συνέχεια της φιλοσοφίας αναπτύχθηκε πάνω στις αρχές αυτές. Είναι χαρακτηριστικό, ότι ο Raphael στο περίφημο έργο του «Η Σχολή των Αθηνών» (1509), ζωγραφίζει τον Πλάτωνα να κρατά τον «Τίμαιο».

Δύο μέγιστοι φιλόσοφοι, για παράδειγμα, ο J. J. Rousseau αφενός, στις αρχές της βιοηθικής του όπως τις εκφράζει στο περίφημο έργο του «Αιμίλιος» (5ο κεφάλαιο, 1762) υποστηρίζει ότι η γυναίκα πρέπει να εκπαιδεύεται για να είναι ευχάριστη στον άνδρα (κάτι σαν γκέισα ή αυλητρίδα), στην δε φιλοσοφική ανθρωπολογία του A. Schopenhauer, όπως εκφράζεται στο γνωστό σύγγραμμά του «Περί γυναικών» (1851), διαβάζουμε ότι ο βασικός ρόλος της γυναίκας, «sexus sequior/ασθενές φύλο», αφορά την αναπαραγωγή και την «βούληση για ζωή/Wille zum Leben». Ο F. Nietzsche επίσης, θεωρούσε την γυναίκα «επικίνδυνο παιχνίδι» όπως γράφει στο «Τάδε έφη Ζαρατούστρα» (1883). Το ίδιο και ο μεγάλος Διαφωτιστής Ι. Kant ο οποίος έχει εκθέσει τις απόψεις του σε ουκ ολίγα δοκίμια μεταξύ αυτών «Παρατηρήσεις πάνω στο αίσθημα του ωραίου και του ευγενούς» (1764).
Αυτά όλα εκφράζονται στην νεοελληνική βιοηθική με την περίφημη φράση, ιδιαίτερα στις γυναίκες οδηγούς «άντε, μωρή, να πλύνεις κανα πιάτο».
Από τον μισογυνισμό στη φιλοσοφία της ετερότητας
Έπρεπε να φτάσουμε στην S. de Beauvoir (1949) για να θεμελιωθεί φιλοσοφικά η άλλη άποψη και να λάβει διαστάσεις πολεμικής με την H. Cixous (1975), J. Butler (1990) κλπ. Μάλιστα, η Butler («Η αναταραχή Φύλου», (1990) λέει χαρακτηριστικά «η λέξη γυναίκα καλό είναι να μην χρησιμοποιείται αφού προϋποθέτει μια ταυτότητα που προέρχεται από ένα παρωχημένο κοινωνικό σύστημα».

Είναι χαρακτηριστικό ότι παρότι ο γάμος ως κοινωνικό γεγονός θεσπίζεται τον 12ο αιώνα, μόλις τον 16ο αιώνα εμφανίζεται η λέξη μισογυνισμός/misogynie, εποχή, εξάλλου, της υποχώρησης των ομαδικών βιασμών, δίκην αδελφοποίησης των βιαστών, μέσω του μοιράσματος της σάρκας. Ο όρος Γυναικοκτονία/Féminicide αποκτά θέση στο κοινωνικό λεξιλόγιο, μόλις το 1995 από την Α. Fouqué στο δοκίμιό της “Si c’ est une femme”, εντός του οποίου ανάγει την Γυναικοκτονία σε διαρκές παγκόσμιο έγκλημα. Ο σεξισμός/sexism ως όρος είναι προϊόν της ελευθεριάζουσας δεκαετίας των 60s(sixties) ενώ η κοινωνική άμυνα ως προς τους ομαδικούς βιασμούς, στη σύγχρονη εποχή αναπτύσσεται μόλις το 2014 με τις γαλλικές συλλογικότητες «Stop Harcèlement de Rue/Ζώνες Αντιπαρενόχλησης».
Εξακολουθεί, ακόμα και σήμερα, να ισχύει το περίφημο ερώτημα του Freud «Was will das Weib?/τί θέλει μια γυναίκα;» μετά την διαπίστωσή του, ότι η γυναίκα παραμένει μια σκοτεινή ήπειρος (1925).
Εκείνο, ωστόσο, που μπορούμε να πούμε με τον Lacan (1972) είναι ότι «La femme n’ existe pas/Η γυναίκα δεν υπάρχει» ως εκπροσωπούσα μια καθολική αναπαράσταση. Αντίθετα, εκπροσωπεί (με τον θάνατο και την τρέλα) την απόλυτη ετερότητα, έναντι της κανονικότητας του θρόνου του κυρίαρχου σημαίνοντος. Η γυναίκα είναι το τέρας Αντιγόνη που αντιστέκεται στην κανονικοποίηση της παγκοσμιοποίησης του Κρέοντα, που αντιστέκεται στην έτοιμη επιθυμία όπως προτάσσεται από την τηλεόραση, στον Ένα και Μοναδικό κόσμο όπως προτάσσεται από τον Trump. Γιατί, γυναίκα δεν υπήρξε μόνον η Εύα, αλλά και η Ιουδήθ και ο Δαβίδ και ο Πρωταγόρας και ο Meister Eckhart και ο Spinoza και ο Cage και οι Actionnistes της Βιέννης και ο Beuys, η Υπατία, o Blanqui, ο Άγιος Συμεών ο Στυλίτης, ο Artaud, η Claudel, ο Hölderlin, ο Χαλεπάς, η Παλαιστίνη… Πρέπει να μάθουμε να μετράμε τουλάχιστον ως το Δύο, αν και οι έμφυλες ταυτότητες σήμερα υπερβαίνουν τις σαράντα.
«Ο κόσμος είναι αντρικός/Ιt’s a man’s world» τραγουδάει ο J. Brown (1966). Και αυτό ισχύει σε κάθε πολιτισμό, είτε πρόκειται για θρησκευτικούς πολιτισμούς όπως το Ισλάμ είτε πολιτικούς όπως ο κινεζικός. Εξαίρεση, αυτόνομες γαίες όπως οι Νήσοι Τρόμπριαντ, έδαφος της Παπούα Νέας Γουινέας.
Ας το παραδεχθούμε, η γυναίκα είναι το αντάρτικο έναντι της εξουσίας, μια φωνή στο πλάι της επίσημης διαδήλωσης των κομμάτων, των συνδικάτων, των φοιτητικών διεκδικήσεων, μια φωνή που, απλώς, δεν θέλει να την σκοτώνουν ή να την κλείνουν στο ψυχιατρείο. Και ως εκ τούτου αντιστέκεται στην επινόηση του δίκαιου της ανισότητας του κόσμου, ιδίως αν πρόκειται για τον «σωστό». Θα λέγαμε, ότι η επιθυμία είναι γυναίκα. Μια γυναίκα που φωνάζει, δεν θέλουμε έναν «σωστό» κόσμο, θέλουμε τον δικό μας κόσμο. Γυναίκα είναι η Ετερότητα, το μέρος του εαυτού μας που μας φαίνεται ανοίκειο, ξένο, εχθρικό. Χωρίς την γυναίκα δεν θα υπήρχε το σύμπαν του ανθρώπου.

Θα περιμένουμε τον αριθμό 15;
Τελειώνοντας αυτή την σύντομη θέση θα άξιζε να δούμε τα θέματα της ισότητας των φύλων κάτω από την προοπτική της ερώτησης εάν υπάρχουν τα φύλα, εάν δηλαδή το φύλο είναι μια κοινωνική κατασκευή μέσω της γλώσσας. Αλλά αυτό είναι το αντικείμενο μια μελλοντικής συζήτησης (Φ. Καγγελάρης «Μπαμά-Οιδιπόδεια Ψύχωση», 2026).
Προς το παρόν, ας δούμε μέσω της κοινωνικής και πολιτικής ανισότητας την χρεοκοπία μιας κοινωνίας και την κατακρήμνιση του δυτικού πολιτισμού, του κάθε πολιτισμού. Γιατί, κι αν ακόμα η ανισότητα υπηρετούσε, κάποτε, στην αρχή της Ιστορίας, μια αντίληψη για την ασφάλεια και συνοχή της κοινότητας-ίσως κάτι να λέει το γεγονός ότι η ανισότητα επικρατούσε σε όλο τον πλανήτη- σήμερα, τι μας λέει; Τι φοβόμαστε; Θα περιμένουμε να δούμε να αναδύεται από την κοινότητα ο αριθμός 15;
ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΑΝΙΧΝΕΥΣΕΩΝ: Ο τίτλος της ανάρτησης είναι των Ανιχνεύσεων. Ι τίτλος του πρωτότυπου κειμένου είναι Ισότητα, Πολιτική, Φιλοσοφία. Οι φωτογραφίες είναι επιλογή των Ανιχνεύσεων.


