του Γεράσιμου Σεριάτου, Στρατηγικού Συμβούλου
Η προσέγγιση της συμπεριφοράς των κρατών όσον αφορά τις εξωτερικές τους σχέσεις εστιάζεται συνήθως σε κάποιους δείκτες που παρουσιάζονται ως ασύνδετοι με τη γεωγραφία ή δεν τονίζεται επαρκώς η σχέση τους με αυτήν. Στρατιωτικές βάσεις, οικονομικές επενδύσεις και υποδομές ή πολεμικές επιχειρήσεις και ίδρυση συμμαχιών, παρουσιάζονται ¨αποστειρωμένα¨ από το ευρύτερο γεωγραφικό περιβάλλον. Το αποτέλεσμα είναι να μη μπορούν να κατανοηθούν οι ιδιότητες που το καθένα φέρει στερώντας μια πληρέστερη εικόνα των δυνατοτήτων τους. Στο παρόν άρθρο θα επιχειρήσουμε να δώσουμε μία άλλη ανάγνωση της αλληλεπίδρασης μεταξύ γεωγραφίας και συμμαχιών και θα γίνει και αναφορά σε παραδείγματα με εστίαση στην ένοπλη σύρραξη μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.
Ποιο συγκεκριμένα θα εστιάσουμε στο θέμα των συμμαχιών εν συναρτήσει με τη γεωπολιτική. Αρκετές φορές η αναφορά στις δύο παραπάνω έννοιες γίνεται ξεχωριστά όπου οι συμμαχίες εντάσσονται σε ένα διεθνολογικό πλαίσιο με αναφορά στον αριθμό των κύριων διεθνών δρώντων και τη σταθερότητα του συστήματος αλλά με απουσία αναφοράς στη γεωγραφία. Ενώ δηλαδή ο όρος «γεωπολιτική» χρησιμοποιείται κατά κόρον εξαντλείται συνήθως σε γενικές ¨εγκυκλοπαιδικές¨ αναφορές όπως ¨στενά,¨ ¨θαλάσσιες δυνάμεις,¨ ¨αναχωματική δακτύλιος κ.ό.κ. H δε μελέτη των συμμαχιών ενίοτε παίρνει ένα ιστορικό ύφος όπου καταγράφεται η ίδρυση, δράση (πολεμική ή μη), διάρκεια, και κατάργηση αυτών. Αυτό που δεν εξετάζεται αρκετά είναι η προσέγγιση των συμμαχιών ως πιθανές συνεργατικές κοινότητες όπου μία σημαντική προβληματική ή γενεσιουργός αιτία είναι ο φυσικός χώρος . Οι χώρες (χωρίς να αποκλείουμε και μη κρατικούς δρώντες) είναι αναγκασμένες να προβούν σε συνεργατικές ενέργειες δημιουργώντας συμμαχίες οι οποίες όμως δεν περιορίζονται μόνο (ενώ εν πολλοίς παρουσιάζονται έτσι και επιζητείται να παρουσιάζονται έτσι) αφηρημένα στο στρατιωτικοβιομηχανικό και οικονομικό πλαίσιο.
Ένας τρόπος να κοιτάξει κάποιος τις συμμαχίες είναι μέσα από το πρίσμα της γεωπολιτικής. Η γεωπολιτική εδώ είναι η κατάσταση/σύνολο του φυσικού χώρου (φυσικής γεωγραφίας) και των κρατών. Με βάση τη γεωπολιτική τα κράτη προβαίνουν, ανάλογα με τα συμφέροντά τους ,στη σχεδίαση την πρέπουσας γεωστρατηγικής- δηλαδή της πρέπουσας συμπεριφοράς για τις εκτός συνόρων υποθέσεις τους. Πολλές φορές η αναφορά στη γεωγραφία γίνεται εν συναρτήσει ενός μόνο κράτους π.χ. ΗΠΑ- Περσικός Κόλπος ενώ όταν ακόμα αναφέρονται συμμαχίες π.χ. ΝΑΤΟ αυτές παρουσιάζεται ως ένας συμπαγής δρών σαν να ήταν ένα κράτος. Όπως αναφέρουν οι Harold και Margaret Sprout οι συμμαχίες παίρνουν μορφή εντός ενός «οικολογικού πλαισίου» δηλαδή μίας οικολογικής τριάδος. Η τριάδα αυτή αποτελείται από τον δρώντα (ένα κράτος), το περιβάλλον (γεωγραφία), και την σχέση δρώντος-περιβάλλοντος. Η σχέση δρώντος-περιβάλλοντος τίκτει συμμαχίες. Έτσι το περιβάλλον συμβάλει στην αλλαγή της συμπεριφοράς του δρώντος ώστε να πλησιάσει άλλους δρώντες με αποτέλεσμα τις συμμαχίες, οι οποίες βοηθούν στην υπερκέραση ή στην διαπλάτυνση της στενότητας που επιβάλει ο γεωγραφικός ντετερμινισμός Λειτουργούν δηλαδή ως δίολκος- ως ένα είδους πολιτικής τεχνολογίας– με αποτέλεσμα την αναίρεση των γεωγραφικών τετελεσμένων (δηλ. αναίρεση της απουσίας επιλογών) δημιουργώντας τέτοιες και αυτό αντισταθμίζει το ρίσκο του ανήκειν σε μια συμμαχία. Άρα μία χώρα μέλος μίας συμμαχίας δεν περιορίζεται εξ ορισμού στις επιλογές της αλλά το αντίθετο (εξ ου και η διαφοροποίηση των μελών του ΝΑΤΟ σε σχέση με τον πόλεμο στην Ουκρανία ή στη Μ. Ανατολή) διευκολύνεται στις επιλογές. Είναι αυτό που ο Harvey Starr ονομάζει «ευκαιρία» και «βούληση» και οι Sprout «περιβαλλοντικό πιθανισμό».
Με την εκμετάλλευση των συμμαχιών, όμως, τα κράτη κάνουν κάτι περισσότερο από την υπερκέραση των ορίων της φυσικής γεωγραφίας και αυτό είναι η αναγωγή των συμμαχιών σε δομή μέσα στο διεθνές σύστημα. Οι δομές όμως, όπως έδειξε ο Giddens , μέσα σε έναν πολυεπίπεδο αλληλοσυσχετισμό (είτε είναι η κοινωνία είτε το διεθνές σύστημα) πάντα δημιουργούν και ευκαιρίες αλλά και όρια είτε σε πράξεις είτε στο γνωσιακό πεδίο (ταυτότητα) (π.χ τα όρια των ΗΠΑ στο θέμα της Γροιλανδίας ή την στάση τους το 1974 στην Κύπρο ή τα όρια της παρουσίας από την ΕΣΣΔ του «αυθεντικού» σοσιαλισμού μόνο αυτήν). Σημασία έχει εδώ να κρατήσουμε ότι οι συμμαχίες δημιουργούν ευκαιρίες και άρα επιλογές. Οι επιλογές όμως έχουν διαφορετικές πιθανότητες η κάθε μία για επιτυχία με βάση πώς εκλαμβάνονται από τους (πιθανολογικά σκεπτόμενους) υπεύθυνους για την εξωτερική πολιτική, κάτι που οδηγεί στη βούλησή τους για την υποστήριξη συγκεκριμένων επιλογών και όχι άλλων.
Εδώ πρέπει να πάμε ένα βήμα παραπέρα σε ότι αφορά τον ντετερμινισμό της γεωγραφίας. Όπως μας ενημερώνουν οι Randoph Silverson και Harvery Starr υπάρχει μια διαφοροποίηση μεταξύ γεωγραφίας .η οποία είναι σταθερή, και χωρικότητας, η οποία είναι ρευστή. Ο Περσικός κόλπος π.χ. πριν από έναν αιώνα δεν προκαλούσε το «δέος» που προκαλεί σήμερα αποκύημα κυρίως της ενεστώσας μορφής των διεθνών σχέσεων μέρος των οποίων είναι οι συμμαχίες. Αλλά και στα σύνορα παρατηρούμε μια ανάλογη ρευστότητα. Ενώ τα σύνορα ( που συχνά είναι φυσικοί σχηματισμοί όπως ποταμοί, στενά, οροσειρές που μειώνουν τη πιθανότητα πολέμου) μεταξύ χωρών αντιστέκονται σε αλλαγές τα σύνορα μεταξύ συμμαχιών είναι ποιο εύκαμπτα και έτσι το σύνορο μια συμμάχου χώρας γίνεται σύνορο της συμμαχίας δηλ. των υπολοίπων χωρών μελών αυτής. Είναι αμέτρητες οι φορές που η Ελλάδα και οι Βαλτικές χώρες έχουν επικαλεσθεί τα σύνορά τους ως σύνορα του ΝΑΤΟ και της ΕΕ. Ως εκ τούτου, όπως παρατηρεί και ο Walt, τα κράτη προβαίνουν σε σύσταση συμμαχιών και επεκτείνουν τα σύνορά τους και άρα την παρουσία τους σε περιοχές που δεν είχαν πρόσβαση πριν (φέρει ειπείν η παρουσία της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας στους ουρανούς γειτονικών συμμαχικών κρατών). Επιπλέον, όπως και τα φυσικά σύνορα έτσι και οι συμμαχίες μειώνουν την πιθανότητα πολέμου μεταξύ των μελών μειώνοντας το δίλλημα ασφαλείας σε αυτά και αυξάνοντάς το για τα μη μέλη. Τα μη μέλη έχουν την επιλογή ή να εξισορροπήσουν ή να προσδεθούν στο συρμό με ανάλογα ανταλλάγματα που έχουν εκτεθεί παραπάνω.
Εάν προσπαθήσουμε να φέρουμε τα τεκταινόμενα σχετικά με τον πόλεμο ΗΠΑ/Ισραήλ και Ιράν μέσα στο άνωθεν αναλυθέν πλαίσιο θα δούμε το ρόλο της γεωγραφίας (στενά του Ορμούζ-Περσικό Κόλπο) και την υπερκέραση αυτού από το Ιράν μέσω των Συμμαχιών με Χούτι και Χεσμπολά (που δρουν ως κράτος εν κράτει στη Υεμένη και Λίβανο).Το Ισραήλ υπερκεράζει την απόσταση από το Ιράν μέσω των ΗΠΑ. Οι δε ΗΠΑ, ιδιαίτερα στην περίπτωση χερσαίων επιχειρήσεων, μέσω των συμμαχιών με χώρες του Κόλπου. Όμως όπως είπαμε η χωρικότητα είναι ρευστή όπως και οι συμμαχίες. Έτσι επιστρέφοντας στο «πιθανισμό» δεν πρέπει να αποκλείουμε, δεδομένου και την έκβασης του πολέμου Ιραν-ΗΠΑ σε κατάσταση εκεχειρίας χωρίς την ολοκληρωτική επικράτηση κανενός, την προσέγγιση μεταξύ των δύο αυτών μέχρι τώρα αντιπάλων.
Το φαινόμενο δύο αντιπάλων σταδιακά να προσεγγίσουν ο ένας τον άλλο έχει συμβεί και άλλοτε στο παρελθόν. Ενδεικτικά έχουμε την περίπτωση Ιαπωνίας-Ρωσιας στον Α΄ Π.Π. όπου είχαν συνάψει και μυστική συνθήκη παρότι οι χώρες πολέμησαν δέκα χρόνια νωρίτερα. Επίσης η αναθέρμανση των σχέσεων μεταξύ Βιετνάμ και ΗΠΑ τη δεκαετία του 1990 μέχρι και την υπογραφή της συμφωνίας Ολοκληρωμένης Εταιρικής Στρατηγικής Σχέσης το 2023. Ένα τελευταίο παράδειγμα είναι η αποκατάσταση των σχέσεων Κίνας –ΗΠΑ αρχίζοντας με το communiqué της Σαγκάης το 1972, την αναγνώριση της Κίνας το 1979 και την ανακήρυξη από τις ΗΠΑ της Κίνας ως μόνιμου εμπορικού εταίρου τους το 2000. Σημειωτέον ότι οι ΗΠΑ δέχτηκαν τον όρο της Κίνας για άρση αναγνώρισης της Ταϊβάν. Όλα τα παραπάνω παραδείγματα όπου πρώην αντίπαλοι αποφασίζουν να προβούν σε ενέργειες από κοινού έγιναν με γνώμονα κυρίως την εμφάνιση απειλής από άλλο δρώντα (Γερμανία. ΕΣΣΔ). Σήμερα, όπου η Κίνα είναι ο κύριος ανταγωνιστής των ΗΠΑ, το Ιράν ίσως εξελιχθεί σε μελλοντικό σύμμαχο. Αυτό το ανατρεπτικό ενδεχόμενο αναδεικνύεται από το Γεώργιο Τσουκαλά στο άρθρο του “Αμερικανοιρανική Νίκη;” ( Ιστολόγιο Ανιχνεύσεις) όπου επισημαίνεται το ενδεχόμενο οι δύο αντίπαλοι να προβούν σε μια συνεργατική ενέργεια, δηλαδή όχι απλά να έχουμε μια ανοχή τους ενός προς το άλλον αλλά συνεργασία σε μια operatio mutua η μορφή της οποίας για τον Τσουκαλά μπορεί να είναι η επιβολή διοδίων στα στενά το Ορμούζ προς αμοιβαίο όφελος και των δύο και ζημία προς τρίτους όπως η Κίνα και η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Με άλλα λόγια, και εντάσσοντας αυτό που παρουσιάζει ως ενδεχόμενο ο Τσουκαλάς στη ανάλυσή μας, πρόκειται για τη μετατροπή των στενών από γεωγραφία σε χωρικότητα, και των ορίων των χωρικών υδάτων του Ιράν με τα διεθνή ύδατα (που de facto ελέγχουν οι ΗΠΑ) στην Αραβική Θάλασσα σε εσωτερικό «σύνορο» Ιράν-ΗΠΑ. Συνάμα το Ιράν μετατοπίζει αυτό που ονομάσε το 1915 ο James Fairgrieve ¨ζώνη συνθλίψεως¨ (μεταξύ ηπειρωτικών και θαλασσίων δυνάμεων) και που μέχρι τώρα επικάθεται. Σημασία δεν έχει η μικρή πιθανότητα- το παραδέχεται άλλωστε – της παραπάνω συνεργασίας αλλά η ανίχνευσή της από το συγγραφέα του οποίου η σκέψη έχει στέρεες βάσεις στην ιστορία και στην εφαρμογή της realpolitik. Θα μπορούσε κάποιος να επεκτείνει την συλλογιστική του και μεταξύ Ιράν και Ισραήλ εάν κάποια άλλη απειλή (Τουρκία/Αιγυπτος;) εναντίον του Ισραήλ πάρει τα πρωτεία από το Ιράν. Άλλωστε στο παραπάνω παράδειγμα σχετικά με την Κίνα, oι ΗΠΑ δεν αναγνώριζαν τη Κίνα όπως και σήμερα το Ισραήλ δεν αναγνωρίζει το Ιράν (ανταποδίνοντας στην άρση αναγνώρισης αυτού προς το Ισραήλ το 1979). Βέβαια η επιρροή της Ταιβάν στην διαμόρφωση της αμερικανικής πολιτικής δεν είναι του ίδιου μεγέθους με αυτήν της Ιερουσαλήμ αλλά όπως είπαμε ίσως η πρωτοβουλία έρθει από το ίδιο το Ισραήλ. Καταλήγοντας, το συμπέρασμα είναι ότι, όπως είπε και ένας Μικρασιάτης «τα πάντα ρει και ουδέν μένει¨ και εάν αυτό δεν αφορά τη γεωγραφία σίγουρα αφορά την ανθρώπινη σκέψη γύρω από αυτήν.
