Θ. Γκολέμης: Βιομηχανίες ντοπαμίνης

του Θεόδωρου Γκολέμη

Νομικός, απόφοιτος της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ και κάτοχος LL.M. από το LMU Munich.

     Δεν χωρεί καμία αμφιβολία πως στην σύγχρονη εποχή τα ήθη έχουν χαλαρώσει. Την τελευταία δεκαετία, ακόμα και στην χώρα μας, της οποίας οι πολίτες ανέκαθεν ήταν περήφανοι για την προσήλωση στην ελληνική κουλτούρα και τον συντηρητισμό, έχουν λάβει χώρα τεκτονικές αλλαγές όσον αφορά το τι θεωρείται πλέον κοινωνικά αποδεκτό. Τι συμβαίνει, όμως, όταν η κοινωνική αποδοχή δεν είναι αποτέλεσμα προόδου αλλά “επιβολής” προτύπων μέσω συνεχούς προβολής και κανονικοποίησης επιβλαβών (για τον πολίτη) συμπεριφορών;

Μέχρι πριν από κάποια χρόνια ο τζόγος θεωρούνταν κάτι το αρνητικό, με το οποίο δεν θα έπρεπε κανείς να έρθει σε επαφή. Πιο συγκεκριμένα, δεν είναι τυχαίο πως τα καζίνο χτίζονταν πάντα εκτός αστικού ιστού σε μια προσπάθεια να προστατευτεί ο τοπικός πληθυσμός μέσω της απόστασης^[1] από αυτό το κέντρο “ακολασίας”. Τα τελευταία χρόνια, όμως, πέρα από το ότι οι διαφημίσεις στοιχηματικών εταιριών αποτελούν καθημερινότητα σε όλα τα κανάλια, δύσκολα μπορεί να περπατήσει κανείς σε μια μεγάλη ελληνική πόλη χωρίς να έρθει σε επαφή με κάποιο πρακτορείο τυχερών παιγνίων ή σχετική διαφήμιση σε στάση λεωφορείου. Στην Αμερική, μάλιστα, η κατάσταση είναι ακόμα χειρότερη. Πάνω από το 52 % των αντρών από 18 μέχρι 49 ετών διαθέτουν λογαριασμό σε εταιρίες ηλεκτρονικού τζόγου^[2], ενώ πασίγνωστοι αθλητές και τραγουδιστές προωθούν το στοίχημα μέσω ηλεκτρονικών εφαρμογών. Σε αυτή την κατάσταση έρχεται να προστεθεί και η εμφάνιση των “αγορών προβλέψεων” (prediction markets), όπως τα Polymarket και Kalshi, στις οποίες μπορεί κανείς να στοιχηματίσει κυριολεκτικά για οτιδήποτε. Σύμφωνα με τη Wall Street Journal^[3], η αύξηση των ποσών που στοιχηματίζονται στις πλατφόρμες αυτές άγγιξε μέσα σε ένα χρόνο  το 1.200 %.

Το δεύτερο στοιχείο πολιτισμικής παρακμής στη Δύση, το οποίο πολλές φορές περνάει απαρατήρητο είναι η διαδικτυακή πορνογραφία. Πλέον, ο κάθε άνθρωπος μπορεί να μοιράζεται δικές του αποκαλυπτικές φωτογραφίες στην πλατφόρμα Only Fans (αξίας 3,1 δισεκατομμυρίων δολαρίων) χωρίς να έχει ανάγκη την ξεπερασμένη πλέον βιομηχανία της πορνογραφίας για να τον προωθήσει. Οι “δημιουργοί περιεχομένου” σε αυτή τη πλατφόρμα βγάζουν πλέον πολλά παραπάνω χρήματα από τους ηθοποιούς του Hollywood, πουλώντας φωτογραφίες και βίντεο σεξουαλικού περιεχομένου και μιλώντας απευθείας με τους “πελάτες” τους. Το αποτέλεσμα της ραγδαίας διάδοσης της εν λόγω ιστοσελίδας -και της ηλεκτρονικής πορνογραφίας εν γένει- είναι πως η επαφή των παιδιών με πορνογραφικό υλικό γίνεται πλέον σε πολύ μικρή ηλικία, με το 10 % των ανηλίκων να βλέπει το πρώτο του βίντεο στα δέκα του χρόνια, συνήθως μέσω του κινητού τηλεφώνου^[4]. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για να καταλάβει πως οι επιπτώσεις, που έχει αυτή η επαφή στην εγκεφαλική δομή (μείωση του όγκου της φαιάς ουσίας), στη κοινωνική συμπεριφορά και στην σχέση της νεολαίας με το αντίθετο φύλο είναι καταστροφικές. Αν λάβουμε υπόψιν, πως με την άνοδο του ΑΙ πάνω από 1.000 ψεύτικα “μοντέλα” δημιουργούνται κάθε εβδομάδα, εύκολα γίνεται αντιληπτό πως η κρίση λαμβάνει συστημικές διαστάσεις λόγω της αλγοριθμικής επιτάχυνσης και της νομοπαραγωγικής ανεπάρκειας.

Το μυστικό αμφότερων των βιομηχανιών είναι η αποδιοργάνωση του συστήματος ανταμοιβής του εγκεφάλου, το οποίο ρυθμίζεται μέσω της ντοπαμίνης. Αναλυτικότερα, το μοντέλο προσφοράς του τζόγου και της πορνογραφίας βασίζεται στην εύκολη και άμεση ικανοποίηση για την πρόκληση έκκρισης αυτής της μαγικής οργανικής ουσίας. Με τον καιρό ο χρήστης νιώθει όλο και μεγαλύτερη ανάγκη να αναζητήσει την “ανταμοιβή” του, όμως δεν μπορεί ποτέ να επιτύχει το ίδιο επίπεδο ικανοποίησης και έτσι καταλήγει να κλιμακώνει την έκθεση του σε πιο ακραίο περιεχόμενο ή σε πιο ριψοκίνδυνα στοιχήματα. Οποιαδήποτε ομοιότητα με τις ναρκωτικές ουσίες είναι (φυσικά) τυχαία.

Αυτό όμως που δεν συζητείται καθόλου στην Ευρώπη είναι πως, καθώς αυτοί οι εθισμοί γίνονται όλο και πιο προσβάσιμοι στο ευρύ κοινό, η κοινωνική ομάδα, η οποία βρίσκεται στο στόχαστρο αυτού του επιθετικού μάρκετινγκ είναι οι νέοι άνδρες. Πιο ειδικά, έρευνα του Yale University School of Medicine^[5] δείχνει πως ο αριθμός των εθισμένων αντρών στον τζόγο είναι υπερδιπλάσιος από αυτόν των γυναικών. Όσον αφορά την κατανάλωση πορνογραφίας η διαφορά μεταξύ των δύο φύλων είναι χαοτική· περίπου το 90 % των νεαρών ανδρών αναφέρει ότι έρχεται τακτικά σε επαφή με τέτοιου είδους υλικό, σε σύγκριση με το 30 % των γυναικών της ίδιας ηλικιακής ομάδας^[6]. Οι συνέπειες αυτού του φαινομένου είναι πέρα από οικονομικές (χρεοκοπία, χαμηλή αποταμίευση) και κοινωνικές (υψηλά επίπεδα μοναξιάς και κοινωνικό άγχος).

Τα ζητήματα αυτά δεν συζητούνται σχεδόν καθόλου στην Ευρώπη, ενώ και στην Αμερική λίγοι τολμούν να υψώσουν ανάστημα απέναντι σε αυτές τις τεράστιες πολυεθνικές εταιρίες, αλλά και στους ψηφοφόρους τους, κάποιοι εκ των οποίων είναι εξαρτημένοι και συχνά υπερασπίζονται μέχρι τελικής πτώσης τον εθισμό τους. Στη πραγματικότητα, οι κυβερνήσεις δεν κάνουν απολύτως τίποτα για να περιορίσουν αυτά τα φαινόμενα ασυδοσίας. Κάπως έτσι οι δυτικές κοινωνίες, και κυρίως οι νέοι άνδρες, μένουν αβοήθητοι απέναντι σε βιομηχανίες, οι οποίες επενδύουν κάθε χρόνο δισεκατομμύρια ψάχνοντας μονίμως νέους τρόπους για να κάνουν το προϊόν τους πιο εθιστικό αλλά και πιο κοινωνικά αποδεκτό εισχωρώντας στα αθλήματα, την βιομηχανία της διασκέδασης και εν τέλει στο μυαλό του κάθε ανυποψίαστου θύματος αποδιοργανώνοντας το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου και προκαλώντας έτσι έναν φαύλο κύκλο. Με δεδομένα τα παραπάνω, εύκολα γίνεται κατανοητό, πως τα κοινωνικά αυτά φαινόμενα δεν είναι αποτελέσματα κοινωνικής εξέλιξης και προόδου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά το αποτέλεσμα μιας επίκλησης στα πιο πρωτόγονα ανθρώπινα ένστικτα με σκοπό το οικονομικό κέρδος.

^[1] Νόμος 2206/1994.

^[2] Έρευνα του Siena Research Institute (SRI) σε συνεργασία με το St. Bonaventure University (Φεβρουάριος 2026), διαθέσιμη στο https://www.sbu.edu/academics/journalism/news-publications-research/2026/04/13/siena-sbu-survey–over-half-of-men-18-49-have-sportsbook-accounts.

^[3] Neil Mehta, Katherine Long και Caitlin Ostroff, “Why Almost Everyone Loses—Except a Few Sharks—on Prediction Markets”, The Wall Street Journal, διαθέσιμο στο: wsj.com/finance/investing/polymarket-kalshi-betting-profits-prediction-markets-eb23ac11.

^[4] Έκθεση του Children’s Commissioner for England (2023) διαθέσιμη στο https://www.childrenscommissioner.gov.uk/resource/a-lot-of-it-is-actually-just-abuse-young-people-and-pornography/.

^[5] Διαθέσιμη στο https://psychiatryonline.org/doi/full/10.1176/appi.ajp.158.9.1500.

^[6]  Μελέτη “The Porn Gap”, διαθέσιμη στο https://brightspotcdn.byu.edu/ac/bd/4e2b9b12456cb64a03105892cbc9/the-porn-gap-wheatley-2021.pdf.