του Δημητρίου-Μερκουρίου Κόντη*
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Οι παραπομπές στα αμερικανικά διπλωματικά έγγραφα της περιόδου βασίζονται σε τηλεγραφήματα του U.S. Department of State που κατέστησαν προσβάσιμα μέσω των διαρροών του WikiLeaks.
Κατά την περίοδο Δεκεμβρίου 2008 – Ιανουαρίου 2009, η Άγκυρα επιδιδόταν σε επανειλημμένες υπερπτήσεις τουρκικών μαχητικών αεροσκαφών πάνω από δύο κατοικημένα ελληνικά νησιά, το Αγαθονήσι και το Φαρμακονήσι, στο πλαίσιο μιας πολιτικής αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας.
Στις 6 Ιανουαρίου 2009, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας επισκέφθηκε το Αγαθονήσι για τον εορτασμό των Θεοφανείων και, με αφορμή τις τουρκικές υπερπτήσεις των προηγούμενων εβδομάδων πάνω από το Αγαθονήσι και το Φαρμακονήσι, προέβη σε αυστηρές δημόσιες δηλώσεις κατά της Τουρκίας. Τόνισε ότι οι συστηματικές πτήσεις τουρκικών στρατιωτικών αεροσκαφών πάνω από ελληνικά νησιά συνιστούσαν απαράδεκτη πρόκληση και ότι η βελτίωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων προϋπέθετε αυστηρή τήρηση του διεθνούς δικαίου.
Στις 7 Ιανουαρίου 2009, δύο τουρκικά F-16 πραγματοποίησαν υπερπτήση πάνω από το Φαρμακονήσι και παρενόχλησαν ελληνικό ελικόπτερο έρευνας και διάσωσης, το οποίο επιχειρούσε στην περιοχή λόγω αναφοράς για λέμβο με παράνομους μετανάστες. Την ίδια στιγμή, ταχύπλοο της τουρκικής ακτοφυλακής παρενέβη στις κινήσεις ελληνικού διασωστικού σκάφους κοντά στο νησί.
Η ελληνική πλευρά αντέδρασε άμεσα: η υπουργός Εξωτερικών, Ντόρα Μπακογιάννη, χαρακτήρισε τις τουρκικές ενέργειες στην περιοχή Φαρμακονησίου-Αγαθονησίου απαράδεκτες, ως κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου, και δήλωσε ότι θα γίνουν τα αναγκαία διαβήματα.[1]
Το Αγαθονήσι είναι ελληνικό κατοικημένο νησί με μόνιμο πληθυσμό 202 κατοίκους, σύμφωνα με την απογραφή του 2021. Βρίσκεται περίπου 11 ναυτικά μίλια νοτιοανατολικά της Σάμου και 10 ναυτικά μίλια από τις τουρκικές ακτές της Ανατολίας. Το Φαρμακονήσι είναι αισθητά μικρότερο ως προς την έκταση και τον πληθυσμό, με 21 μόνιμους κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2021. Βρίσκεται σε απόσταση μικρότερη των 6 ναυτικών μιλίων από τις τουρκικές ακτές και 12,5 ναυτικά μίλια βορειοανατολικά της Λέρου, στην οποία υπάγεται διοικητικά.
Το γεγονός ότι τα δύο νησιά ήταν κατοικημένα καθιστούσε, κατά την εκτίμηση του Αμερικανού πρεσβευτή στην Άγκυρα, James F. Jeffrey, το καθεστώς της ελληνικής κυριαρχίας επ’ αυτών ιδιαιτέρως σαφές.
Ένα από τα ζητήματα που η τουρκική πλευρά φαίνεται να εκμεταλλεύεται μέσω των υπερπτήσεων είναι το καθεστώς των μικρών κατοικημένων νησίδων των Δωδεκανήσων. Οι νησίδες αυτές, περιλαμβανομένων του Αγαθονησίου και του Φαρμακονησίου, δεν κατονομάζονταν ούτε στις συμφωνίες του 1914 ούτε στη Συνθήκη της Λωζάννης, με την οποία τα Δωδεκάνησα παραχωρήθηκαν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Ιταλία, ούτε στη Συνθήκη των Παρισίων του 1947. Η Συνθήκη της Λωζάννης απαριθμούσε τα κύρια νησιά των Δωδεκανήσων και στη συνέχεια προσέθετε «τις εξαρτώμενες νησίδες». Η Συνθήκη των Παρισίων διατήρησε την ίδια λογική, κάνοντας λόγο για «παρακείμενες νησίδες». Δεδομένου ότι τα νησιά αυτά είναι κατοικημένα, το καθεστώς τους, καθώς και η ελληνική κυριαρχία επ’ αυτών, φαίνεται να είναι απολύτως σαφές, και η έμμεση τουρκική αμφισβήτηση της κυριαρχίας τους συνιστά μια εξαιρετικά αμφισβητήσιμη αντίδραση.[2]
Ιδιαιτέρως διαφωτιστικό ως προς την αμερικανική πολιτική έναντι των ελληνοτουρκικών ζητημάτων είναι το Action Memorandum (Μνημόνιο Δράσης) που υπέβαλε ο Matthew J. Bryza, τότε Deputy Assistant Secretary of State for European and Eurasian Affairs (Αναπληρωτής Βοηθός Υπουργός Εξωτερικών για Ευρωπαϊκές και Ευρασιατικές Υποθέσεις), προς την τότε επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας, Hillary Clinton στις 12 Ιουνίου 2009. Το μνημόνιο δράσης αποτελεί τυπικό εργαλείο της αμερικανικής διπλωματικής πρακτικής, μέσω του οποίου ο αρμόδιος τομεάρχης εκθέτει μια συγκεκριμένη κατάσταση, εισηγείται προτεινόμενη γραμμή χειρισμού και ζητεί την έγκριση του Υπουργού Εξωτερικών για την προώθηση συγκεκριμένης διπλωματικής ενέργειας, όπως για παράδειγμα ενός διαβήματος.
Ο Bryza επισήμαινε ότι το State Department υιοθετούσε την κοινή αξιολόγηση των πρεσβειών των ΗΠΑ σε Αθήνα και Άγκυρα, σύμφωνα με την οποία ήταν αναγκαία η άμεση αποκλιμάκωση της πρόσφατης όξυνσης των προκλήσεων στο Αιγαίο, καθώς και η αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτίων της έντασης. Υπό αυτό το πρίσμα, η αμερικανική πλευρά έθετε δύο αλληλένδετους στόχους: πρώτον, τον τερματισμό των τουρκικών υπερπτήσεων πάνω από το Αγαθονήσι και το Φαρμακονήσι, και, δεύτερον την αποτροπή ελληνικών ενεργειών που, κατά την αμερικανική εκτίμηση, θα μπορούσαν να εκληφθούν ως προκλητικές. Στο State Department εκτιμούσαν ότι «η περαιτέρω ενίσχυση της ελληνικής αμυντικής διάταξης στα νησιά» θα μπορούσε να εκληφθεί από την Τουρκία ως προκλητική ενέργεια και να αυξήσει την πιθανότητα ενός θερμού επεισοδίου. Θεωρούσαν επίσης ότι οι τουρκικές υπερπτήσεις αποτελούσαν, εν μέρει, αντίδραση στην ένταση που είχε δημιουργηθεί γύρω από τη ΝΑΤΟϊκή άσκηση Noble Archer στον Άγιο Ευστράτιο.
Η εισήγηση Bryza προέβλεπε δύο παράλληλα αμερικανικά διαβήματα προς Αθήνα και Άγκυρα: αφενός, πίεση προς την Τουρκία για τον τερματισμό των υπερπτήσεων και τον σεβασμό της ελληνικής κυριαρχίας επί του Αγαθονησίου και του Φαρμακονησίου, αφετέρου, υπενθύμιση προς την Ελλάδα ότι η αποκλιμάκωση προϋπέθετε και ευελιξία στο ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης. Με την ίδια λογική, υπογραμμιζόταν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα μπορούσαν να συμβάλουν το ίδιο αποτελεσματικά στον περιορισμό της τουρκικής στάσης, αν η Ελλάδα προχωρούσε σε ενέργειες που θα μπορούσαν να θεωρηθούν προκλητικές, ιδίως με τη διεξαγωγή στρατιωτικών ασκήσεων σε νησιά των οποίων το καθεστώς στρατιωτικοποίησης αμφισβητείται.
Επομένως, την ίδια στιγμή που ο Bryza επιδίωκε την έγκριση της Clinton ώστε να διαμηνυθεί στην Άγκυρα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αποδέχονταν, ως συμβαλλόμενο μέρος στη Συνθήκη των Παρισίων του 1947, ότι το Αγαθονήσι και το Φαρμακονήσι αποτελούσαν κυρίαρχο ελληνικό έδαφος, και ότι η συνέχιση των τουρκικών ενεργειών θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημόσια διατύπωση αυτής της θέσης, η αμερικανική πλευρά φρόντιζε συγχρόνως να καθησυχάσει την Τουρκία, επισημαίνοντας ότι στο παράλληλο διάβημα προς την Ελλάδα θα έθετε και τις ανησυχίες της για ελληνικές πρωτοβουλίες που, κατά την αμερικανική εκτίμηση, αμφισβητούσαν το υφιστάμενο de facto καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης και μπορούσαν να θεωρηθούν από την Άγκυρα ως λόγος αντίδρασης.[3]
Στις 17 Ιουνίου 2009, ο Αμερικανός πρεσβευτής στην Αθήνα Daniel Speckhard συναντήθηκε κατ’ ιδίαν με τη Ντόρα Μπακογιάννη και, ενεργώντας βάσει οδηγιών του State Department, συνέδεσε ευθέως το ζήτημα των τουρκικών υπερπτήσεων με την ευρύτερη αμερικανική εκτίμηση περί ανάγκης αποκλιμάκωσης στο Αιγαίο. Υπογράμμισε, ειδικότερα, ότι ορισμένες ελληνικές ενέργειες γίνονταν αντιληπτές ως προκλητικές και ότι, εφόσον αντιμετωπίζονταν, θα μπορούσαν να διευκολύνουν την ανταπόκριση που η Ουάσιγκτον επιδίωκε από την τουρκική πλευρά ως προς τον τερματισμό των υπερπτήσεων πάνω από το Αγαθονήσι και το Φαρμακονήσι. Η Μπακογιάννη απέρριψε την αμερικανική συλλογιστική, υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα δεν επρόκειτο να αποδεχθεί μια τακτική κατά την οποία οι τουρκικές υπερπτήσεις θα μετατρέπονταν σε πρόσθετο διαπραγματευτικό μοχλό πίεσης με αντάλλαγμα ελληνικές υποχωρήσεις. Αντέτεινε ότι οι υπερπτήσεις πάνω από το Αγαθονήσι και το Φαρμακονήσι δεν άφηναν κανένα περιθώριο ευελιξίας στην ελληνική πλευρά. Αντί για πίεση προς την Αθήνα, απαιτούνταν αντιθέτως μια κίνηση από την Άγκυρα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την άρση του «αναχρονιστικού» casus belli για την επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων, ώστε να δημιουργηθεί το πολιτικό έδαφος για αμοιβαία αποκλιμάκωση και ευελιξία.
Το κύριο διαπραγματευτικό χαρτί της Μπακογιάννη ήταν η ελληνική στήριξη προς την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την οποία η Αθήνα συνέχιζε να υποστηρίζει παρά το πολιτικό κόστος. Η υπουργός Εξωτερικών άφηνε σαφώς να εννοηθεί ότι η συνέχιση των τουρκικών υπερπτήσεων έθετε σε κίνδυνο αυτή τη γραμμή, επειδή αποδυνάμωνε το πολιτικό περιθώριο της ελληνικής κυβέρνησης να συνεχίσει να στηρίζει την τουρκική ευρωπαϊκή προοπτική.[4]
Στις 10 Νοεμβρίου 2009, ο Jeffrey έθεσε το ζήτημα με σαφή και αποφασιστικό τρόπο στον Feridun Sinirlioğlu, υφυπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας, παρέμβαση που φαίνεται ότι συνέβαλε στη διακριτική υπαναχώρηση της Άγκυρας από τη συγκεκριμένη πολιτική:
Τέτοιου είδους ενέργειες είναι αδύνατο να εξηγηθούν στην Ουάσιγκτον και, ακόμη και αν η Τουρκία ήταν τόσο ανόητη ώστε να αμφισβητήσει την κυριαρχία επί αυτών των νησιών, των οποίων η κυριότητα είναι σαφώς καθορισμένη από τις συνθήκες, οι χαμηλές υπερπτήσεις δεν θα αποτελούσαν τον ενδεδειγμένο τρόπο.[5]
Είναι σαφές ότι το State Department αντιμετωπίζει διαχρονικά την ελληνοτουρκική διένεξη μέσα από ένα σταθερό σχήμα εξισορρόπησης ανάμεσα σε Αθήνα και Άγκυρα, επιδιώκοντας ταυτόχρονα αποκλιμάκωση και αμοιβαίες παραχωρήσεις. Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία ακολουθεί στο Αιγαίο μια μακράς πνοής, πολυεπίπεδη και συστηματική στρατηγική, η οποία εξελίσσεται διαρκώς.
Υπό το πρίσμα αυτό, η εκδοχή ότι η απόφαση της 19 Μαΐου 2026 για την απόσυρση των συστοιχιών Patriot από την Κάρπαθο υπήρξε αποκλειστικά ελληνική πρωτοβουλία δεν φαίνεται ιδιαιτέρως πειστική. Εξίσου δύσκολο είναι να αποκλειστεί κάθε σύνδεση της κίνησης αυτής με τις τουρκικές πιέσεις και με το ευρύτερο αναθεωρητικό πλαίσιο που προωθεί η Άγκυρα μέσω του νομοσχεδίου της «Γαλάζιας Πατρίδας». Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν προηγήθηκε αμερικανική παρέμβαση και, εφόσον ναι, με ποιον τρόπο αυτή αντιμετωπίστηκε από τη σημερινή ηγεσία του Υπουργείου Εξωτερικών.
*Ο Δημήτριος-Μερκούριος Κόντης είναι υποψήφιος διδάκτορας διπλωματικής ιστορίας της Νομικής Σχολής του Α.Π.Θ.
[1] U.S. Embassy Athens, “Greek President and FM Condemn Turkish Actions in the Aegean,” cable no. 09ATHENS18_a, January 7, 2009, WikiLeaks PlusD, https://wikileaks.org/plusd/cables/09ATHENS18_a.html.
[2] U.S. Department of State, “MOVING GREEKS AND TURKS FORWARD ON AEGEAN ISSUES,” cable no. 09STATE61209_a, June 12, 2009, leaked and made publicly available through WikiLeaks, https://wikileaks.org/plusd/cables/09STATE61209_a.html.
[3] U.S. Department of State, “MOVING GREEKS AND TURKS FORWARD ON AEGEAN ISSUES,” cable no. 09STATE61209_a, June 12, 2009, leaked and made publicly available through WikiLeaks, https://wikileaks.org/plusd/cables/09STATE61209_a.html.
[4] U.S. Embassy Athens, “BAKOYANNIS: TUAF OVERFLIGHTS MUST STOP BEFORE PROGRESS CAN BE MADE,” cable no. 09ATHENS1015_a, June 17, 2009, leaked and made publicly available through WikiLeaks, https://wikileaks.org/plusd/cables/09ATHENS1015_a.html.
[5] U.S. Embassy Ankara, “MFA UNDER SECRETARY ON CYPRUS, AEGEAN, ARMENIA,” cable no. 09ANKARA1626_a, November 13, 2009, leaked and made publicly available through WikiLeaks, https://www.wikileaks.org/plusd/cables/09ANKARA1626_a.html.
”Η Ελληνική πρωτοβουλία απόσυρσης των patriot από την Κάρπαθο (δεν αναφέρεται το Διδυμότειχο που πήγαν για να καλύψουν τον εναέριο χώρο της Βουλγαρίας και οι οποίοι και από εκεί αποσύρθηκαν) ,δεν φαίνεται ιδιαιτέρως πειστική” ,
γράφετε αγαπητέ κύριε Κόντη ,θυμίζοντας μας -σας ευχαριστούμε- την προ 17ετίας Αμερικανική παρέμβαση για διευθέτηση εχθρικών ενεργειών της Τουρκίας στα δύο ελληνικότατα νησιά του Αιγαίου μας, το Αγαθονήσι και το Φαρμακονήσι.
Ως ο φυσικός ηγέτης σύμμαχος μας στο ΝΑΤΟ, οι ΗΠΑ, κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει ”την μεταξύ τυρού και αχλαδιού” σύστασή τους για επανεξέταση του θέματος των patriot ,που ας μη ξεχνούμε τοποθετήθηκαν εκεί -εν γνώσει και του ΝΑΤΟ- για απόκρουση των βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν μετά τον βαλλιστικό πύραυλο στις Βρετανικές βάσεις στην Κύπρο, σύσταση για επανεξέταση του θέματος ,που θα ελάμβανε υπόψη της κάθε ελληνική κυβέρνηση.
ΟΜΩΣ ,
γιατί να ΜΗ πιστεύουμε ότι η δική μας στρατιωτική ηγεσία εισηγήθηκε στο ΚΥΣΕΑ την επιστροφή τους στους χώρους που προηγουμένως είχαν αναπτυχθεί ΚΑΙ γιατί εξέλιπεν ο κίνδυνος βαλλιστικών πυραύλων από το ουσιαστικά εξουδετερωμένο Ιράν ΚΑΙ γιατί οι κυβερνητικοί του ΚΥΣΕΑ ενόψει και της αυξημένης θερινής τουριστικής περιόδου -υπάρχει πολύχρονη ελληνοτουρκική συμφωνία για ήρεμο Αιγαίο το θέρος- να συμφώνησαν ΟΜΟΦΩΝΩΣ στην απόσυρση των patriot από την Κάρπαθο;;;.
Γιατί-σώνει και καλά- σε κάθε απόφαση αρμοδίων κρατικών οργάνων να ”βλέπουμε ” τουρκικό ή άλλο πιεστικό δάκτυλο ;;;.
Επειδή ανησύχησε ο κ. Σαμαράς και οι συνακόλουθοι του στην Αντιπολίτευση ,τον Τύπο και το διαδίκτυο;;;.
Πότε θα αισθανθούμε ότι τελευταία η Ελλάδα ενηλικιώθηκε και δεν δέχεται την ”πατρική” εξουσία της Τουρκίας , ή όποιας άλλης φίλης ή συμμάχου χώρας ;;;.
ΑΜΑΝ ΑΥΤΟ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΙΜΙΑ ,ΤΗΣ ΜΑΔΡΙΤΗΣ ,ΤΟΥ ΕΛΣΙΝΚΙ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΕΣΠΩΝ.
ΚΑΙ να μην είχαμε και το Βουκουρέστι του 2008 και τις Καστανιές του 2020 .
ΑΛΗΘΕΙΑ ποιος αποκλείει ότι στο μέλλον θα έχουμε -με πατριωτικές κυβερνητικές ηγεσίες- και άλλα τέτοια ,αν αποτολμηθούν από ”νταήδες” , οι οποίοι-λέγε με Τουρκία- μας φοβερίζουν γιατί βλέπουν ότι υπάρχουν πολλοί Έλληνες που τους θαυμάζουν και τους φοβούνται;;;.
ΝΑ ΕΙΣΤΕ ΚΑΛΑ.
Σταύρος Αθαν.Ναλμπάντης
“Πότε θα αισθανθούμε ότι τελευταία η Ελλάδα ενηλικιώθηκε και δεν δέχεται την ”πατρική” εξουσία της Τουρκίας , ή όποιας άλλης φίλης ή συμμάχου χώρας ;;;.”
Αν η Ελλάδα ενηλικιώθηκε μετά από 200 χρόνια, έχεις κι εσύ τον καιρό να ενηλικιωθείς, για να μην γράφεις πράγματα που ούτε ο ίδιος δεν πιστεύεις.
“ΤΩΝ ΙΜΙΑ”
Τα Ίμια, των Ιμίων, θα έλεγα εγώ. Κλίνεται.
Η Τουρκία δημιουργώντας τετελεσμένα μέσα από ένα πλήθος διεκδικήσεων, ποντάροντας στην ελληνική ολιγωρία, θα ικανοποιήσει την περί αμοιβαίων παραχωρήσεων υπόδειξη των ΗΠΑ “παραχωρώντας” κάποια από αυτά που “κατοχύρωσε” σε βάρος μας. Δυστυχώς για μας οι μεν Τούρκοι συμπεριφέρονται μαξιμαλιστικά και σε βάθος χρόνου ανεξάρτητα από κυβερνήσεις, οι δε Έλληνες πολιτικοί “κατευναστικά” ώστε να διέλθουν ανέφελα την περίοδο της δικής τους διακυβέρνησης. Όπερ μεθερμηνευόμενο, είμαστε χαμένοι από χέρι!
Σας ευχαριστώ πολύ για τα σχόλιά σας. Η πιο εκτενής παρουσίαση του επιχειρήματός μου βρίσκεται στο ακόλουθο άρθρο, διαθέσιμο στο ResearchGate: «US Policy of Balanced De-escalation in the Aegean» — https://www.researchgate.net/publication/405051774_US_Policy_of_Balanced_De-escalation_in_the_Aegean