Ο Σεβασμιώτατος Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος δεν θα είναι πλέον μαζί μας. Για να εξηγήσω τι ήταν για την Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αλβανία και για την υπόλοιπη, την αθεϊστική πλειοψηφία της κοινωνίας μας, αξίζει να φέρω μαζί του μερικές από τις αναμνήσεις μου, γράφει ο γνωστός δημοσιογράφος της Gazeta Tema, Mero Baze.

Η αποδοχή του στην ηγεσία της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Αλβανία το 1991, όταν πρόεδρος ήταν ο Ραμίζ Αλία, και στη συνέχεια η στέψη του ως Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας το 1992, όταν πρόεδρος ήταν ο Σαλί Μπερίσα, συνοδεύτηκε από μακρά διαμάχη.

Αν και η τυπικότητα της σύγκρουσης έληξε όταν ξεκίνησε το έργο του, οι εντάσεις δεν υποχώρησαν ποτέ όποτε χρειαζόταν να ανακατευτούν.

Ωστόσο, ούτε ο Ραμίζ Αλία ούτε ο Σαλί Μπερίσα στράφηκαν πλήρως εναντίον του. Ο λόγος ήταν ότι η διεθνής διπλωματία ήταν ικανοποιημένη και σίγουρη με αυτό και μετέφερε αυτό το μήνυμα και στους δύο προέδρους.

Αυτονομία και καταδίωξη ιερέων

Μετά τον πρώτο χρόνο της εξουσίας, όταν ο Μπερίσα άρχισε να έχει προβλήματα με την Ελλάδα στα νότια της χώρας και ιδιαίτερα με τις εκκλήσεις για Αυτονομία της Βορείου Ηπείρου στη Δρόπολη από περιθωριοποιημένα άτομα, οι προβολείς του στράφηκαν στην Ορθόδοξη Εκκλησία και τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο.

Η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών μας (NIS) μετατράπηκε σε πτέρυγα των Ταλιμπάν για την καταδίωξη ιερέων στη νότια Αλβανία και οποιαδήποτε σχέση είχαν με τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο και την Ελλάδα.

Το αποκορύφωμα αυτών των εντάσεων ήταν η εκδίωξη το καλοκαίρι του 1993 ενός Έλληνα ιερέα από τη Δρόπολη, που έφερε τις εντάσεις στο αποκορύφωμα. Αυτός και ένας από τους λόγους που στο νέο σχέδιο Συντάγματος του 1994, ο Σαλί Μπερίσα αποφάσισε να συμπεριλάβει ένα άρθρο που απαγόρευε στα θρησκευτικά ιδρύματα στην Αλβανία να έχουν επικεφαλής ιεράρχες που δεν ήταν αλβανικής καταγωγής και αίματος. Αυτή ήταν μια σχεδόν ρατσιστική αντίληψη, με σαφές πολιτικό υπόβαθρο κατά του Αρχιεπισκόπου Αναστάσιου.

Αυτή ήταν η πρώτη και τελευταία πολιτική μάχη της Αλβανίας με τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο. Τότε, ρώτησα τον πρωθυπουργό Αλεξάντερ Μέξη στο γραφείο του, κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης για το δημοψήφισμα, πόσο δυνατή ήταν η απομάκρυνση του Αρχιεπισκόπου.

Κοίταξε μια φορά την οροφή για να δείξει ότι κρυφακούεται το γραφείο του και χαμηλώνοντας τη φωνή του μου είπε:

– Ο Θεοφάν Πόπα μου είπε: Μόνο ο Θεός παίρνει τον Αρχιεπίσκοπο.

– Δηλαδή όταν πεθάνει; – Του είπα με τη βαναυσότητα ενός νεαρού χωρίς θρησκευτικά αισθήματα.

Κούνησε το κεφάλι του. Είδα όμως ότι ήταν ξεκάθαρα με το μέρος του Αρχιεπισκόπου.

Το δημοψήφισμα του 1994, το οποίο έμοιαζε με ένα διαταραγμένο όχλο που κυνηγά τον Σαλί Μπερίσα, χάθηκε.

Οι σοσιαλιστές δεν έφυγαν από το σπίτι για κανένα συλλαλητήριο, απλά είπαν σε όλους ότι «ο Σαλί Μπερίσα θα γίνει βασιλιάς».

Τότε όμως είδα για πρώτη φορά ότι οι Ορθόδοξοι Αλβανοί συγκεντρώθηκαν σιωπηλά, χωρίς να προφέρουν ούτε μια λέξη ενάντια στο δημόσιο λιντσάρισμα του Αρχιεπισκόπου τους και στάθηκαν στο πλευρό του.

Η σύγκρουσή μου ως δημοσιογράφος με τον Αρχιεπίσκοπο

Το 1995, όταν η Ορθόδοξη Εκκλησία ανακήρυξε τον Άγιο Κοσμά ως άγιό της, υπήρξαν αντιδράσεις στο κοινό.

Μερικοί από τους μουσουλμάνους ή ανθέλληνες ερευνητές εξήγησαν τη βιογραφία του Αγίου Κοσμά ως αντιαλβανό Έλληνα, ενώ η Εκκλησία τον υποστήριξε ως έναν από τους αγίους της που είχε διαδώσει την Ορθοδοξία στις αλβανικές κοινότητες.

Εγώ, ως δημοσιογράφος της Φωνής της Αμερικής, ετοίμασα ένα ρεπορτάζ για αυτές τις συγκρούσεις, συμπεριλαμβανομένου ενός εκπροσώπου του Υπουργείου Πολιτισμού που δεν πήρε θέση, αλλά ήταν κατανοητό ότι θα ήταν πιο χαρούμενος αν ο Άγιος Κοσμάς δεν ήταν άγιος της Εκκλησίας.

Η αντίδραση της Εκκλησίας ήταν δυσανάλογη. Είχαν στείλει ένα γράμμα μέχρι την Ουάσιγκτον για αυτό, αλλά δεν μου το είπαν ποτέ.

Λίγους μήνες αργότερα, σε ένα δείπνο στο σπίτι του επικεφαλής της USAID στα Τίρανα, ο πρώην αναπληρωτής διευθυντής της Φωνής της Αμερικής μου έδωσε ένα φιλικό μήνυμα:

– Μην ασχολείστε με την Ορθόδοξη Εκκλησία, γιατί αυτά τα πράγματα είναι παρεξηγημένα.

Ο άλλος συνάδελφός μου της Φωνής της Αμερικής στην Ουάσιγκτον, ο οποίος ήταν επίσης στο δείπνο και φαινόταν ότι γνώριζε το παράπονο, πρόσθεσε γρήγορα:

-Μην τα βάζεις μαζί τους. Όποιος ακούει στις ΗΠΑ δεν αμφισβητεί τι κάνει ένας αρχιεπίσκοπος.

Σε λίγα δευτερόλεπτα με περικύκλωσαν αρκετοί φίλοι μου στο δείπνο, που μου έλεγαν το ίδιο:

– Δεν πειράζει, μην το γράφεις άλλο.

Εκείνη τη στιγμή ξέσπασε η σκοτεινή μου διάθεση και είπα:

– Και όταν πεθάνει, να μην κάνω την είδηση;

Ακολούθησε μια αμήχανη σιωπή, την οποία έσπασε ξανά ο συνάδελφός μου:

– Πάρε εκείνη τη μέρα άδεια.

Συνειδητοποίησα ότι η πρόσκληση για δείπνο στο σπίτι του DeeDee Blane είχε σκοπό να μου μεταφέρει αυτό το μήνυμα με φιλικό τρόπο. Κι έτσι αποφάσισα να μην ασχοληθώ άλλο με την Εκκλησία.

Όμως η κακή διάθεση δεν με άφηνε άνετα.

Εν τω μεταξύ, ένας ιερέας στο Ελμπασάν, ο πατέρας Νικόλ Μάρκου, είχε αποφασίσει να ηγηθεί μιας εκκλησίας στο Κάστρο της πόλης, ανεξάρτητος από τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο.

Το BBC στην αλβανική γλώσσα, μέσω του δημοσιογράφου Σοκόλ Γκρούντα, ετοίμασε αναλυτικό ρεπορτάζ για το γεγονός αυτό.

Την επόμενη μέρα, ο Μπιμπεράι με ρώτησε στο τηλέφωνο:

-Έχετε πάει στην εκκλησία του Νικολάου Μάρκου στο Ελμπασάν;

– Όχι, – απάντησα.

– Είχαμε κάποια αναφορά για εκείνο το γεγονός;

– Όχι, – είπα. – Δεν γράφω πια για την Εκκλησία, έχω δώσει τον λόγο μου.

Βούλιαξε και αναστέναξε, αλλά δεν είπε τίποτα άλλο.

Τότε έμαθα ότι ο Τόμας, ο εκπρόσωπος της Εκκλησίας, είχε παραπονεθεί ξανά στην Ουάσιγκτον για το ρεπορτάζ του BBC, όπως είχα κάνει και στη Φωνή της Αμερικής.

Οι συναλλαγές της Εκκλησίας με επικριτικούς δημοσιογράφους αποτελούσαν από μόνες τους πρόβλημα και συχνά προκαλούσαν στην Εκκλησία περισσότερο πρόβλημα παρά βοήθησαν. Αλλά αυτό το ψέμα, ευτυχώς, με έσωσε τελικά από προβλήματα με την Εκκλησία, γιατί τώρα είχαν πει ψέματα.

Ο Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος δημιούργησε τη νέα Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλβανίας 

Ωστόσο, δεν συμμερίζομαι το κακό συναίσθημα που μου δημιούργησε η ιδέα ότι με θεωρούσαν κριτικό της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Δεν ήμουν έτσι, αλλά στην Αλβανία μετατράπηκε σε δημοφιλές άθλημα.

Όλοι οι διανοούμενοι μουσουλμανικής καταγωγής και άθεης εκπαίδευσης ήταν τρελοί εχθροί της Εκκλησίας, και εγώ, αφού εκπλήρωσα κάποιες προϋποθέσεις, συμπεριλήφθηκα επίσημα σε αυτόν τον κατάλογο.

Κατ’ αρχήν, αυτή η κατηγορία ασχολούνταν 24 ώρες το 24ωρο με τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο.

Από την άλλη, πολλοί ορθόδοξοι διανοούμενοι ασχολούνταν όλο το 24ωρο με τον Πρόεδρο της Μουσουλμανικής Κοινότητας ή με τα αραβικά τζαμιά στην Αλβανία. Ομοίως, ήθελαν να μεταρρυθμίσουν τους αντιπάλους τους.

Αυτό που ήταν ξεκάθαρο ήταν ότι ο Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος απολάμβανε όχι μόνο την πραγματική υποστήριξη των Ορθοδόξων στην Αλβανία, αλλά ήταν και η πιο σημαντική προσωπικότητα του ορθόδοξου κόσμου στην περιοχή.

Χάρη σε αυτόν συγκεντρώθηκαν εκατομμύρια ευρώ σε δωρεές για την Ορθόδοξη Εκκλησία και οι περισσότερες από τις κατεστραμμένες εκκλησίες ξαναχτίστηκαν.

Άνοιξε τα σεμινάρια του στην Αλβανία και προετοίμασε νέες γενιές θρησκευτικών λειτουργών, που σήμερα είναι η πιο υγιής θρησκευτική οικογένεια στην Αλβανία, με πραγματική πειθαρχία και πνευματική δέσμευση.

Κανείς σαν την ορθόδοξη θρησκεία στην Αλβανία δεν μπόρεσε να προετοιμάσει τόσους ανθρώπους να υπηρετήσουν στα θρησκευτικά της ιδρύματα με τις δικές του δυνάμεις.

Οι ιερείς μας εκπαιδεύονται σε χώρες του αραβικού κόσμου με ριζοσπαστική μουσουλμανική κουλτούρα, ενώ οι καθολικοί ιερείς συνήθως εκπαιδεύονται από το Βατικανό.

Μόνο η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει δημιουργήσει τη βασική της ιεραρχία εντός της Αλβανίας και τώρα έχει μια Σύνοδο γεμάτη με θρησκευτικές προσωπικότητες, κυρίως Αλβανούς.

Προσωπική συνάντηση με τον Αρχιεπίσκοπο

Την άνοιξη του 2018 έτυχε να συναντήσω τον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο για ένα προσωπικό θέμα. Είχα πρόβλημα με την εκκλησία της Αγίας Μαρίας στο χωριό μου. Επειδή είχα αρχίσει να ζω με τα προβλήματα του χωριού, αποφάσισα να ξαναχτίσω την εκκλησία της  Σεν Μαρία, η οποία είχε γκρεμιστεί το 1967 μετά την περιβόητη επιστολή του Ενβέρ Χότζα προς τους μαθητές γυμνασίου του Δυρραχίου.

Στην πραγματικότητα, δεν είχα χρήματα, αλλά οι υποσχέσεις των φίλων μου, που κράτησαν ολόκληρο τον λόγο, αναλαμβάνοντας κάθε αντικείμενο των έργων, έκαναν την ανακατασκευή εφικτή.

Ακόμη πιο όμορφη ήταν η ιστορία της καμπάνας που εξαφανίστηκε το 1967.

Ο Αλιόσα, ένας συγχωριανός μου που μένει στο Τεπελένι, πολύ συνδεδεμένος με το χωριό, ανέλαβε να βρει ένα κουδούνι και μάλιστα προσφέρθηκε να το αγοράσει με δικά του χρήματα . Μετά από λίγες μέρες με πήρε τηλέφωνο και μου είπε ότι κάποιος παρέδωσε την καμπάνα της εκκλησίας του Πεστάνι στην εκκλησία στο Τεπελένι. Δεν θέλησε να μαθευτεί το όνομά του.

Το αγόρι που το είχε παραδώσει, μου είπαν, είχε τον πατέρα του ανάμεσα στους νέους εθελοντές του 1967, που είχαν έρθει στο χωριό για να καταστρέψουν την εκκλησία.

Ο πατέρας του είχε ρίξει το κουδούνι σε κάτι βράχους κοντά στην εκκλησία για να το κρύψει.

Μετά, το βράδυ, είχε επιστρέψει με έναν φίλο του και κομμάτι-κομμάτι είχαν μεταφέρει την καμπάνα στο Τεπέλενι. Κάθε βράδυ τον κατέβαζαν σε ένα κομμάτι δρόμου μέχρι που τον έκρυβαν στο χωριό του. Η καμπάνα ήταν αποθηκευμένη εκεί μέχρι το 1990, σε ένα υπόγειο.

Όταν ο κομμουνισμός έπεφτε και ο ίδιος βρισκόταν στο τέλος της ζωής του, ο πατέρας είχε εμπιστευτεί στους γιους του να πάρουν την καμπάνα στο Πεστάν, γιατί τους ανήκε και γιατί, σύμφωνα με τον ίδιο, τους προστάτευε από κακοτυχίες.

Ο απελευθερωτής του κουδουνιού πρόσθεσε με περηφάνια ακόμη ένα γεγονός: το κουδούνι ήταν τόσο σημαντικό για την οικογένειά του που ο ίδιος είχε καταφέρει να γίνει στρατιώτης στη Φρουρά της Δημοκρατίας.

Ο ιερέας του χωριού, ο πατέρας Ρωμανός, ένας από τους ωραιότερους ανθρώπους που μπορείς να συναντήσεις, έφερε στο σπίτι μου τον Μονσινιόρ Ιωάννη, τον Μητροπολίτη Κορυτσάς. Του είπα ότι ήθελα να ξαναχτίσω την εκκλησία και με ενθάρρυνε:

-Για όλα, μίλα με τον πατέρα Ρομάνο, – μου είπε.

Νομίζοντας ότι ήταν μια απλή δουλειά, αποφάσισα να ξεκινήσω τη δουλειά το Πάσχα εκείνης της χρονιάς.

Όμως ο πατέρας Ρωμανός μου εξήγησε ότι έπρεπε να ακολουθηθούν διάφορες διαδικασίες: η ευλογία των ερειπίων όπου θα χτιζόταν η εκκλησία και η άδεια από τη Μητρόπολη Αργυροκάστρου.

Τα προβλήματα ξεκίνησαν όταν πήγα σε έναν υπάλληλο της μητρόπολης, ο οποίος άρχισε να μου λέει ότι έπρεπε να παραδώσω τα χρήματα στη Μητρόπολη και θα αποφασίσουν τι θα κάνουν με αυτά.

Η απάντηση ήρθε μέσα σε λίγες ώρες. Το επόμενο πρωί πήγα στο γραφείο του στον Καθεδρικό Ναό των Τιράνων. Ο πατέρας Ρωμανός με συνόδευσε και μεσολάβησε στη συνάντηση.

Ως δώρο του έφερα μια φωτογραφία μιας πλάκας από την εκκλησία του Αγίου Κόλλι στο Πεστάν, όπου έγραφε:

«Η εκκλησία κτίστηκε το 1112. Ξαναχτίστηκε το 1861».

Ο αρχιεπίσκοπος με συνάντησε στην πόρτα και με αγκάλιασε:

– Ο Θεός άναψε τον δρόμο να σε φέρει εδώ, – μου είπε.

Αφού κάναμε λίγο χιούμορ για το παρελθόν, προχωρήσαμε στο πρόβλημά μου με την εκκλησία της Αγίας Μαρίας (Παναγίας). Του είπα ότι θα έκτιζα την εκκλησία με δωρεές των φίλων μου και ότι ο καθένας θα αναλάβει ένα ξεχωριστό μέρος της δουλειάς. Εξήγησα επίσης ότι τα γραφειοκρατικά εμπόδια των ανθρώπων του στο Αργυρόκαστρο με είχαν προκαλέσει νευρικότητα.

– Ηρέμησε, – μου είπε. – Όταν έχεις κάποιον απέναντί ​​σου που θα σε ενοχλήσει, γύρνα το κεφάλι σου στο πλάι και μην τον κοιτάς. Κοιτάξτε τον στόχο σας. Αν ασχοληθείς με όλα όσα σου έρχονται, θα περιμένεις δηλητήριο.

Μετά με ρώτησε:

– Ποιον θέλεις για παπά;

-Πάτερ Ρωμανό, -του είπα.

Έδωσε την ευλογία στον π. Ρωμανό και με συμβούλεψε να πάω σε συνάντηση με τον Μητροπολίτη Δημήτριο στο Τεπελένι για να λάβω επίσημη έγκριση.

– Τώρα μη μου μιλάς άλλο για αυτή τη δουλειά, – μου είπε χαμογελώντας. – Είσαι ορθόδοξος.

– Με λένε Μέρο, – του είπα.

Γέλασε δυνατά.

– Ίσως δεν ξέρω, αλλά το όνομα «Μέρω» είναι το όνομα της Ημέρας Υγείας των Ανδρών. Δεν χρειάζεται να αλλάξετε το όνομά σας. Επιπλέον, έχουμε έναν Άγιο Όμερο. Δεν μπορείς να μας σώσεις, – μου είπε γελώντας.

Γέλασα με αυτό το «βάπτισμα» στο ξερό της όλης ιστορίας. Μετά συνέχισε να μου λέει για τη ζωή του και το δόγμα που είχε υπερασπιστεί στη Βοστώνη, για τον ρόλο του Πατριαρχείου στη μεταστροφή των Αλβανών σε Μουσουλμάνους κατά τον 18ο αιώνα.

Σύμφωνα με τον ίδιο, αφού το Πατριαρχείο είχε απόλυτη εξουσία στον Ορθόδοξο κόσμο εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, είχε δείξει ανίκανο και απροετοίμαστο απέναντι στους Αλβανούς, καθώς απαγόρευσε τα αλβανικά σχολεία και δεν κατάφεραν ποτέ να διαβάσουν Βίβλο.

Με αυτόν τον τρόπο, οι Ορθόδοξοι Αλβανοί ήταν οι λιγότερο θρησκευτικά μορφωμένοι πιστοί, γεγονός που καθιστούσε ευκολότερο τον εξισλαμισμό τους στην αυτοκρατορία. Η διαδικασία αυτή γινόταν κυρίως στο Λαμπέρι και στις περιοχές της Πρεμετής, στο Τεπελένι και στο Αργυρόκαστρο.

– Γι’ αυτό με θύμωσαν πολύ στο Πατριαρχείο, – μου είπε. – Και μια από τις υπηρεσίες μου στην Αφρική βασίζεται σε αυτή την πικρή αλήθεια.

Του είπα ότι στο Λαμπέρι και στο Ζαγόρι, τα χωριά που δεν είναι πλέον ορθόδοξα είναι κυρίως μπεκτασίτικα, αλλά πολύ λίγα από αυτά έχουν λατρευτικά αντικείμενα. Μάλιστα, οι περιπλανώμενοι δερβίσηδες φορούν συχνά ιερατικά ρούχα όταν περνούν από ορθόδοξα χωριά. Αλλά συμβαίνει ότι ακόμη και οι ιερείς αυτών των εκκλησιών χρησιμοποιούν μερικές φορές χιουμοριστικά ρητά.

– Ξέρω, ξέρω, είπε, είστε κρυπτοορθόδοξοι

Στη συνέχεια μιλήσαμε για τα οικονομικά προβλήματα της Εκκλησίας. Μου μίλησε για τις ατελείωτες δυσκολίες που είχε να χρηματοδοτήσει η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αλβανία. Είχε πάρει δύο άδειες υδροηλεκτρικής ενέργειας, τις οποίες θα χρησιμοποιούσε για να εξασφαλίσει τα απαραίτητα έσοδα, αλλά και αυτό δεν ήταν ολοκληρωμένη λύση. Η αγωνία του για τις επόμενες μέρες ήταν έκδηλη.

Σιγά σιγά πέρασαν περίπου τρεις ώρες χωρίς να γίνει αισθητές.

Στο τέλος, μου έδωσε μερικά βιβλία και άλμπουμ για την αναβίωση της Αλβανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Έφυγα με μεγάλη ηρεμία. Τα πράγματα πήγανε όλα καλά, η εκκλησία τελείωσε δύο μέρες πριν τη γιορτή της Παναγίας, σε χρόνο ρεκόρ τεσσάρων μηνών. Στα εγκαίνιά της ήρθαν εκατοντάδες άνθρωποι, εκ των οποίων οι μισοί ήταν μουσουλμάνοι του χωριού, που έκαναν ουρές ο ένας με τον άλλον για να μπουν στην εκκλησία.

Τον συνάντησα μετά σε μια δεξίωση στην αμερικανική πρεσβεία και του έδειξα τις φωτογραφίες της γιορτής και της ανακατασκευασμένης Εκκλησίας. Ήταν πολύ χαρούμενος.

(Φωτογραφίες της εκκλησίας όπως ήταν και όπως έγινε)

Τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές, η Εκκλησία έχει μεταμορφωθεί πλήρως εκ των έσω. Είναι καλυμμένο με εικόνες και σχέδια αγίων, παίρνοντας μια εντελώς νέα και ασύλληπτη όψη πριν από μερικά χρόνια.

– Ελπίζω να έχω τη δύναμη να έρθω να την δω, είπε.

Σήμερα ο Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος είναι ο ίδιος κάτοικος του άλλου κόσμου, αλλά αυτά που έδωσε στον αλβανικό ορθόδοξο κόσμο θα μείνουν για πολύ στην ιστορία αυτής της χώρας. Οι άλλοι θα ξεχαστούν.

Gazeta Tema- Mero Baze

ΒΑΛΚΑΝΙΚΟ ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ