Η Βελγίδα Επίτροπος Hadja Lahbib, ανακοινώνει τις «πρώτες βοήθειες» τριών ημερών δημιουργώντας «ατμόσφαιρα» πολέμου, ενώ οι ευρωπαϊκοί λαοί ελπίζουν ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία θα τελειώσει…
του Nicolas Goury
Τον Μάρτιο του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε μια πρωτοβουλία που, αν και φαίνεται ρεαλιστική, εγείρει ανησυχητικά ερωτήματα: καλεί τα κράτη μέλη της ΕΕ να ενθαρρύνουν τους πληθυσμούς τους να εξοπλιστούν με τις «πρώτες βοήθειες» για την αντιμετώπιση μελλοντικών κρίσεων. Επισήμως, αυτό το μέτρο στοχεύει να προετοιμάσει τους πολίτες για καταστροφικά σενάρια –πολέμους, πανδημίες, κλιματικές καταστροφές– σε έναν κόσμο που θεωρείται όλο και πιο ασταθής.
Αλλά πίσω από αυτή τη φαινομενική καλοσύνη κρύβεται ένας πολύ πιο ανησυχητικός μηχανισμός: μια στρατηγική φόβου ενορχηστρωμένη για να χειραγωγήσει τις συνειδήσεις, να ενισχύσει την εξουσία και να υπονομεύσει τα ίδια τα θεμέλια της δημοκρατίας.
Ο φόβος ως εργαλείο ελέγχου
Η ιδέα ότι ο φόβος μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μοχλός μαζικής χειραγώγησης δεν είναι νέα. Ήδη από το 1928, ο Edward Bernays*, ανιψιός του Sigmund Freud και πρωτοπόρος των δημοσίων σχέσεων, έθεσε τα θεμέλια αυτής της στρατηγικής στο έργο του Propaganda: How to Manipulate Public Opinion in a Democracy. Ο Bernays εξήγησε πώς οι κυβερνήσεις, βασιζόμενες στα ψυχολογικά ελατήρια του πλήθους, θα μπορούσαν να διαμορφώσουν αντιλήψεις για να επιβάλουν κατά τα άλλα απαράδεκτα μέτρα. «Η συνειδητή και έξυπνη χειραγώγηση των οργανωμένων απόψεων και συνηθειών των μαζών είναι ένα ουσιαστικό στοιχείο σε μια δημοκρατική κοινωνία », έγραψε, σημειώνοντας ότι ο φόβος, ως ακατέργαστο συναίσθημα, ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματικός στο βραχυκύκλωμα της λογικής.
Πιο πρόσφατα, ο κοινωνιολόγος Frank Furedi, στο βιβλίο του Politics of Fear (2005), ανέλυσε πώς οι σύγχρονες δημοκρατίες εκμεταλλεύονται τις «κουλτούρες του φόβου» για να νομιμοποιήσουν την εξουσία τους. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι κυβερνήσεις ενισχύουν σκόπιμα τις απειλές –είτε τρομοκρατία, πανδημίες είτε περιβαλλοντικές κρίσεις– για να κρατήσουν τους πληθυσμούς σε κατάσταση συναισθηματικής εξάρτησης. Αυτή η εξάρτηση, υποστηρίζει ο Furedi, οδηγεί τους πολίτες να εγκαταλείψουν τις ελευθερίες τους με αντάλλαγμα μια υπόσχεση ασφάλειας, ένα συμβιβασμό που ο Βενιαμίν Φραγκλίνος είχε ήδη καταγγείλει τον 18ο αιώνα: « Όσοι ανταλλάσσουν την ελευθερία τους για προσωρινή ασφάλεια δεν αξίζουν κανένα από τα δύο». »
Στα χνάρια του… κορωνοϊού!
Η έκκληση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις «πρώτες βοήθειες» συνάδει με αυτό. Επιφανειακά, αυτό μπορεί να φαίνεται σαν μια λογική προφύλαξη: λίγο φαγητό, ένας φακός, ένα κουτί πρώτων βοηθειών, μερικά απλά αντικείμενα για να αντιμετωπίσετε το απροσδόκητο. Αλλά το υποκείμενο είναι σαφές: οι μελλοντικές κρίσεις δεν είναι υπόθεση, είναι βεβαιότητα. Πόλεμοι, θανατηφόροι ιοί, κλιματική κατάρρευση: η επίσημη ρητορική δεν διευκρινίζει την ακριβή φύση της απειλής, ακόμα κι αν σκιαγραφείται, αφήνοντας έτσι το ελεύθερο στη συλλογική φαντασία. Αυτή η ασάφεια είναι ένα ισχυρό όπλο: μετατρέπει μια πρακτική σύσταση σε ένα υποσυνείδητο μήνυμα διάχυτου φόβου, αγκυροβολώντας την ιδέα ότι ο κίνδυνος είναι επικείμενος και πανταχού παρών.
Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν εξήγγειλε πρόγραμμα στρατιωτικού εξοπλισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης 800 δις ευρώ τις μέρες που άρχισαν οι ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις Πούτιν -Τραμπ για τον πόλεμο στην Ουκρανία…
Αυτή η στρατηγική θυμίζει τη διαχείριση της κρίσης Covid-19. Το 2021, σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στο The Conversation , ο ερευνητής Maxime Gaborit σημείωσε ότι « ο φόβος, σε αυτήν την περίπτωση ενός άγνωστου ιού, ήταν θεμελιώδης » για να κάνει τους πληθυσμούς να υπακούσουν στους περιορισμούς υγείας. Οι επικοινωνιακές εκστρατείες, γεμάτες με εικόνες από υπερχειλισμένα νοσοκομειακά κρεβάτια και εκθετικές καμπύλες, έπαιζαν με το συναίσθημα και όχι με την εκπαίδευση. Το αποτέλεσμα; Τεράστια, αλλά συχνά παράλογη, υποστήριξη για μερικές φορές αμφισβητήσιμα μέτρα, όπως εκτεταμένα lockdown ή υγειονομικά διαβατήρια. Η ΕΕ φαίνεται τώρα να αναπαράγει αυτό το μοτίβο, διευρύνοντας το φάσμα της απειλής ώστε να συμπεριλάβει όλες τις πιθανότητες.
«Πολιτική του φόβου»
Μια κρίσιμη πτυχή αυτής της χειραγώγησης έγκειται στην επίδρασή της στη δημοτικότητα των κυβερνώντων. Οι δημοσκοπήσεις το έχουν δείξει εδώ και δεκαετίες: όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι απειλούνται, στρέφονται ενστικτωδώς στις δυνάμεις που θεωρούνται ως προπύργιο ενάντια στο χάος. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, ο Πρόεδρος Φρανσουά Ολάντ είδε τη δημοτικότητά του να εκτινάσσεται μετά τις επιθέσεις του 2015, από 13% σε 21% σε λίγες εβδομάδες, σύμφωνα με δημοσκόπηση του IFOP. Ομοίως, στο αποκορύφωμα της κρίσης του Covid-19, οι ευρωπαίοι ηγέτες, συμπεριλαμβανομένου του Εμμανουέλ Μακρόν, απολάμβαναν μια προσωρινή ώθηση της εμπιστοσύνης, παρά την κριτική τους διαχείριση.
Αυτό το φαινόμενο, το οποίο ο πολιτικός επιστήμονας Corey Robin αποκαλεί «η πολιτική του φόβου» στο βιβλίο του Fear: The History of a Political Idea (2004), βασίζεται σε έναν απλό μηχανισμό: ο φόβος αποπροσανατολίζει, αποδυναμώνει και ωθεί τους πολίτες να αναζητήσουν έναν σωτήρα. Οι πολιτικές ελίτ, έχοντας επίγνωση αυτού του αποτελέσματος, δεν διστάζουν να το εκμεταλλευτούν. Η πρωτοβουλία των «πρώτων βοηθειών» είναι επομένως μια προσπάθεια διατήρησης των πληθυσμών σε αυτή την κατάσταση μόνιμης επαγρύπνησης, όπου η εξουσία εμφανίζεται ως ο απόλυτος εγγυητής της επιβίωσής τους. Σε περιόδους κρίσης, η κριτική εξασθενεί, η αντιπολίτευση αποδυναμώνεται και τα αυταρχικά μέτρα περνούν πιο εύκολα. Έρχεται λίγες μέρες μετά την ανησυχητική ομιλία του Εμανουέλ Μακρόν που προετοίμαζε τους Γάλλους για έναν πιθανό πόλεμο με τη Ρωσία, κάτι που του χάρισε ώθηση στη δημοτικότητά του στις επόμενες δημοσκοπήσεις. Εδώ δεν υπάρχει σύμπτωση.
Η καθημερινή βία και ανασφάλεια
Αλλά, γιατί κραδαίνουν έναν υποθετικό φόβο που έρχεται από έξω, όταν η ανασφάλεια εντός των ίδιων των συνόρων είναι ήδη μια κραυγαλέα πραγματικότητα; Στη Γαλλία, τα πρόσφατα στατιστικά στοιχεία μιλούν από μόνα τους: το 2023, το Υπουργείο Εσωτερικών κατέγραψε 361.000 σκόπιμες επιθέσεις, αύξηση 63% από το 2017, ενώ οι ανθρωποκτονίες ξεπέρασαν το όριο των 1.000, σε σταθερή αύξηση από το 2020. Η σεξουαλική βία, με 8% αύξηση το 2023, εγγίζει τα 265 θύματα καθημερινά (μέσο όρο, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία). Οι διαρρήξεις, οι βίαιες κλοπές και οι εκούσιες ζημιές εκρήγνυνται, με καθημερινά περιστατικά να πυροδοτούν απτή ανασφάλεια. Αυτός ο φόβος δεν είναι παράλογος: έχει τις ρίζες του στις εμπειρίες των πολιτών, που υποστηρίζεται από συγκεκριμένα στοιχεία και πολύ πραγματικές τραγωδίες. Ωστόσο, περιέργως, αυτή η εσωτερική απειλή, πολύ πιο άμεση και απτή από έναν υποθετικό πόλεμο, δεν τυγχάνει της ίδιας ανησυχητικής αντιμετώπισης. Αντίθετα, συχνά ελαχιστοποιείται, κρύβεται πίσω από καταπραϋντικές ομιλίες ή προσεκτικά ερμηνευόμενες στατιστικές, λες και η αναγνώριση της κλίμακας του θα αποδυνάμωνε περαιτέρω την κυβέρνηση. Ενώ ο φόβος ενός εξωτερικού εχθρού μπορεί να ενορχηστρωθεί για να ενώσει και να υποτάξει, η εσωτερική ανασφάλεια αποκαλύπτει τα ελαττώματα ενός συστήματος που δεν μπορεί να προστατεύσει τους πολίτες του – μια πολύ πιο ανησυχητική αλήθεια. Πού είναι οι «πρώτες βοήθειες» της Ευρωπαϊκής Ένωσης για επιβίωση σε μια καθημερινή επίθεση ;
Μια αντιδημοκρατική πρακτική
Αυτή η συστηματική προσφυγή στον φόβο είναι άκρως αντιδημοκρατική. Η δημοκρατία βασίζεται στην ορθολογική σκέψη, στην ικανότητα των πολιτών να αξιολογούν τις δημόσιες πολιτικές με διάκριση. Ωστόσο, ο φόβος βραχυκυκλώνει αυτή τη διαδικασία. Όπως επισημαίνει ο Ryszard Legutko στο Le diable dans la démocratie (2015), οι κυβερνήσεις που εκμεταλλεύονται τα συναισθήματα για να εδραιώσουν τη νομιμότητά τους προδίδουν το δημοκρατικό ιδεώδες αντικαθιστώντας τη συζήτηση με την υποταγή. Επισείοντας ασαφείς απειλές – υποθετικούς πολέμους, αβέβαιους ιούς – χωρίς ποτέ να τις εντάσσει με αντικειμενικά δεδομένα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στερεί από τους πολίτες την ελεύθερη βούλησή τους, μειώνοντάς τους σε παθητικά υποκείμενα, χειραγωγούμενα κατά βούληση.
Πάρτε, για παράδειγμα, τη συζήτηση για «επικείμενο πόλεμο». Από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, συμπεριλαμβανομένων των Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και Εμανουέλ Μακρόν, έχουν επανειλημμένα προειδοποιήσει για μια ευρύτερη σύγκρουση. Οι «πρώτες βοήθειες» ταιριάζει σε αυτήν την αφήγηση, υποδηλώνοντας ότι κάθε νοικοκυριό πρέπει να προετοιμαστεί για το αδιανόητο. Ωστόσο, καμία σοβαρή ανάλυση δεν υποστηρίζει την ιδέα ενός γενικευμένου πολέμου στην Ευρώπη βραχυπρόθεσμα. Αυτή η κλιμάκωση τροφοδοτεί παράλογους φόβους, αποσπώντας την προσοχή από άλλα ζητήματα – ανασφάλεια, μετανάστευση, κοινωνική κρίση εντός των συνόρων μας – υπέρ μιας πολεμικής αφήγησης που ενισχύει τον κρατικό έλεγχο.
Ξεπερνώντας την επίσημη αφήγηση
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσιάζει την πρωτοβουλία της ως υπεύθυνη απάντηση σε έναν αβέβαιο κόσμο. Αλλά αυτή η ρητορική κρύβει μια επιθυμία για εξουσία. Το κάλεσμα για «πρώτες βοήθειες», αν και φαίνεται αβλαβές, είναι μέρος αυτής της δυναμικής πολιτικής φόβου: ομαλοποιεί την ιδέα μιας μόνιμης κατάστασης εξαίρεσης, όπου οι ατομικές ελευθερίες υποτάσσονται σε μια υποτιθέμενη «συλλογική ανθεκτικότητα» εκ των άνω.
Δοκιμιογράφοι όπως ο Νόαμ Τσόμσκι, στις επαναλαμβανόμενες κριτικές του των μέσων ενημέρωσης και των κυβερνήσεων, μας καλούν να αμφισβητήσουμε αυτή την «κατασκευή συναίνεσης». Γιατί αυτή η επιμονή σε μια υποθετική εξωτερική σύγκρουση, όταν η μεγαλύτερη αισθητή ανασφάλεια μεταξύ των Γάλλων εξαπλώνεται εντός των συνόρων μας χωρίς να αναληφθεί καμία πρωτοβουλία για την αναχαίτισή της; Διότι αυτός ο παράλογος φόβος για τον κοινό εχθρό κρατά τους πολίτες σε κατάσταση υπακοής, ενώ η λογική τους ωθεί στην αμφισβήτηση. Οι «πρώτες βοήθειες» δεν είναι παρά ένα αντικείμενο: μετατρέπεται σ’ ένα σύμβολο αυτής της υποβολής που μεταμφιέζεται ως φροντίδα.
Στρατηγική μαζικής χειραγώγησης
Η πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όχι απλώς ένα απλό πρακτικό μέτρο, αποκαλύπτει, κατά τη γνώμη μου, μια καλά εδραιωμένη στρατηγική μαζικής χειραγώγησης: ενίσχυση των φόβων, εκμετάλλευση των συναισθημάτων, εδραίωση της εξουσίας. Αντλώντας από τα έργα των Bernays, Furedi και Robin, καταλαβαίνουμε ότι αυτή η «πολιτική του φόβου» δεν είναι τυχαία. Αποσπά την προσοχή από τα συγκεκριμένα προβλήματα που πλήττουν τη χώρα μας για να ευδοκιμήσει στις ενίοτε παράλογες ανησυχίες των πολιτών προκειμένου να ελέγξουν καλύτερα τα συναισθήματά τους, κατά παράβαση των δημοκρατικών αρχών.
Μπροστά σε αυτό, η μόνη απάντηση μπορεί να είναι η επαγρύπνηση. Αρνούμενος να ενδώσεις στον πανικό, απαιτώντας ξεκάθαρες εξηγήσεις, προτεραιότητα στον προβληματισμό έναντι του συναισθήματος: αυτά είναι τα αντίδοτα σε αυτή τη χειραγώγηση. Διότι, ενώ ο φόβος μπορεί να τονώσει τη δημοτικότητα των κυβερνήσεων βραχυπρόθεσμα, καταλήγει πάντα να στρέφεται εναντίον τους όταν οι πολίτες συνέλθουν. Σε έναν κόσμο που κυβερνάται από φόβο, η ελευθερία είναι το πρώτο θύμα.
*Εργαζόμενος για λογαριασμό της United Fruit, η οποία εμπορεύονταν μπανάνες από τη Γουατεμάλα, πέτυχε το 1954, κινητοποιώντας δημόσιες υπηρεσίες και τον αμερικανικό Τύπο, η CIA να ανατρέψει την τοπική κυβέρνηση και να κηρύξει δικτατορία. Από τότε καθιερώθηκε για ασταθή καθεστώτα ο όρος «δημοκρατία – μπανάνα». Επίσης κατάφερε, για λογαριασμό της American Tobacco Company, την προώθηση του καπνίσματος στις γυναίκες, προωθώντας τις λεπτές γυναίκες ως πρότυπο ομορφιάς και πείθοντάς τις ότι με το τσιγάρο θα μείωναν τα γεύματα.
Μετάφραση – επιμέλεια: Ευάγγελος Δ. Νιάνιος
Πηγή: causeur.fr
