Περισσότερο από το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε 42 χώρες όπου η κατάσταση της δημοσιογραφίας χαρακτηρίζεται ως «πολύ σοβαρή». Ο Δείκτης Ελευθερίας του Τύπου 2025 των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα (RSF) εκπέμπει, για πρώτη φορά, κόκκινο συναγερμό. Η 3η Μαΐου, Παγκόσμια Ημέρα Ελευθερίας του Τύπου — μια μέρα που καθιερώθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη για την ανάδειξη της ελεύθερης, πολυφωνικής και ανεξάρτητης δημοσιογραφίας — είναι φέτος λιγότερο αφορμή για εορτασμό και περισσότερο λόγος για πένθος.
Εδώ και καιρό ήμουν επιφυλακτικός απέναντι στην ιδέα ότι η ημέρα αυτή προσφέρεται για εορτασμό. Πλέον, είμαι βέβαιος για το αντίθετο: είναι μέρα θλίψης.
Η γενική ατμόσφαιρα που επικράτησε στο Διεθνές Φεστιβάλ Δημοσιογραφίας στην Περούτζια της Ιταλίας, πριν από τρεις εβδομάδες, ήταν βαριά, με έντονη συμβολική φόρτιση. Για τους περισσότερους από εμάς που έχουμε δεχθεί σφοδρά πλήγματα από αυταρχικούς ηγέτες, λαϊκιστές και τους διεφθαρμένους υπηρέτες τους σε διάφορες περιοχές του κόσμου, ήταν εμφανές ότι πλέον και οι Αμερικανοί συνάδελφοί μας άρχισαν να μιλούν τη δική μας γλώσσα και να μοιράζονται τις ίδιες ανησυχίες — τις οποίες εμείς διατυπώνουμε εδώ και τουλάχιστον μια δεκαετία. Έτσι, η φράση που ακούστηκε συχνά προς αυτούς ήταν: «καλώς ήρθατε στο κλαμπ». Το γεγονός ότι φέτος πολλοί συμμετέχοντες προέρχονταν από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ήταν επίσης ενδεικτικό.
Ο Δείκτης Ελευθερίας του Τύπου 2025 των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα (RSF), που δημοσιεύθηκε μόλις μία ημέρα πριν από την 3η Μαΐου, καταγράφει μια ακόμη πιο ανησυχητική εικόνα για την παγκόσμια ελευθερία των ΜΜΕ. Η οικονομική ευθραυστότητα αναδεικνύεται ως μία από τις βασικές απειλές, με τα μέσα ενημέρωσης να δυσκολεύονται να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους υπό τις ασφυκτικές οικονομικές πιέσεις.
«Ο οικονομικός δείκτης στον φετινό Δείκτη Ελευθερίας του Τύπου βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο της ιστορίας του», αναφέρει η RSF. «Η παγκόσμια κατάσταση πλέον θεωρείται “δύσκολη”».
Τα ΜΜΕ κλείνουν μαζικά λόγω οικονομικής ασφυξίας σε σχεδόν ένα τρίτο των χωρών παγκοσμίως
Τα μέσα ενημέρωσης αναστέλλουν τη λειτουργία τους λόγω οικονομικής δυσχέρειας σε σχεδόν το ένα τρίτο των χωρών διεθνώς. Τριάντα τέσσερις χώρες ξεχωρίζουν για το μαζικό κλείσιμο ΜΜΕ τα τελευταία χρόνια, γεγονός που έχει οδηγήσει και στην εξορία πολλών δημοσιογράφων.
Η άνοδος των τεχνολογικών ολιγαρχιών περιπλέκει ακόμα περισσότερο το ήδη ασταθές τοπίο των ΜΜΕ. Κολοσσοί όπως η Google, η Apple, η Meta, η Amazon και η Microsoft απορροφούν πλέον το μεγαλύτερο ποσοστό των διαφημιστικών εσόδων στο διαδίκτυο, υπονομεύοντας τη βιωσιμότητα των παραδοσιακών μέσων.
Όπως επισημαίνουν οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα (RSF), το 2024 οι συγκεκριμένες πλατφόρμες συγκέντρωσαν έσοδα από διαφημίσεις ύψους 247,3 δισεκατομμυρίων δολαρίων, σημειώνοντας αύξηση 14% σε σχέση με το προηγούμενο έτος.
Τα ευρήματα αυτά επιβεβαιώνονται και από άλλη ανεξάρτητη πηγή παρακολούθησης. Πρόσφατη έκθεση της Ένωσης Πολιτικών Ελευθεριών για την Ευρώπη (Liberties), που βασίζεται σε δουλειά 43 οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε 21 χώρες, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αρκετές κυβερνήσεις της ΕΕ είτε επιτίθενται ευθέως στην ελευθερία του Τύπου είτε υπονομεύουν τη ρυθμιστική ανεξαρτησία των ΜΜΕ.
Σε συνδυασμό με την απουσία ισχυρών κανόνων διαφάνειας για την ιδιοκτησία των ΜΜΕ, την αυξανόμενη κρατική επιρροή στα δημόσια ραδιοτηλεοπτικά μέσα και τις απειλές κατά δημοσιογράφων, η έκθεση προειδοποιεί ότι η πολυφωνία βρίσκεται «υπό επίθεση σε ολόκληρη την ΕΕ — και σε ορισμένες περιπτώσεις σε υπαρξιακή κρίση».
Η έκθεση, την οποία επικαλείται η Guardian, σημειώνει ότι τα δημόσια μέσα ενημέρωσης στην Ουγγαρία έχουν μετατραπεί πλήρως σε «κυβερνητικά φερέφωνα», ενώ οι εξελίξεις στη Σλοβακία κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση, καθώς νέοι νόμοι κατήργησαν τις θεσμικές εγγυήσεις για την ανεξαρτησία της σύνταξης.
Ιδιαίτερη ανησυχία εκφράζεται για την «υπερβολική συγκέντρωση ιδιοκτησίας στα ΜΜΕ», η οποία επισημαίνεται ως κρίσιμο πρόβλημα στην Κροατία, τη Γαλλία, την Ουγγαρία, τις Κάτω Χώρες, τη Σλοβενία, την Ισπανία και τη Σουηδία. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η ιδιοκτησία των ΜΜΕ συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων υπερπλούσιων ατόμων, γεγονός που πλήττει την πολυφωνία και την ανεξαρτησία της ενημέρωσης.
Σύμφωνα με την έκθεση, και σε άλλες χώρες όπως η Κροατία, η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Ιταλία, τα δημόσια μέσα ενημέρωσης παραμένουν εξαιρετικά ευάλωτα σε πολιτικές παρεμβάσεις και χειραγώγηση.
Από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η τελευταία εκτελεστική εντολή του πρώην Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ για «διακοπή της ομοσπονδιακής χρηματοδότησης του NPR και του PBS» αποτελεί μία ακόμη κίνηση στον στραγγαλισμό της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης — θεμελιώδους θεσμού για τις δημοκρατίες.
Η κατάρρευση των θεμελίων της δημοσιογραφίας: Ανεξαρτησία, πολυφωνία, ελευθερία
Τα τελευταία σαράντα χρόνια, τα μεγαλύτερα ειδησεογραφικά μέσα στις ΗΠΑ έχουν σταδιακά απολέσει την ανεξαρτησία τους, απορροφούμενα από αλλεπάλληλα κύματα συγχωνεύσεων και εξαγορών. Σήμερα, αποτελούν μικρά γρανάζια σε τεράστιους επιχειρηματικούς ομίλους, όπου η δημοσιογραφία σπανίως — αν όχι ποτέ — βρίσκεται στην κορυφή της ατζέντας. Ας είμαστε ξεκάθαροι: οι εταιρείες που ελέγχουν πλέον τα μέσα ενημέρωσης δεν ενδιαφέρονται για την ενημέρωση.
Ταυτόχρονα, οι συνθήκες για τη δημοσιογραφία επιδεινώνονται οικονομικά σε παγκόσμιο επίπεδο. Οι τοπικές αίθουσες σύνταξης εξαφανίζονται, οι αλγόριθμοι προωθούν παραπλανητικά ή εντυπωσιοθηρικά περιεχόμενα, ενώ η ποιοτική δημοσιογραφία δυσκολεύεται να επιβιώσει. Σε πολλές χώρες, η λογοκρισία δεν εκδηλώνεται ανοιχτά, αλλά παίρνει τη μορφή της οικονομικής πίεσης.
Και όμως, αυτά είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου.
Μέχρι στιγμής, αναφέρθηκα σε δύο βασικά θεμέλια της δημοσιογραφίας που απειλούνται: την ανεξαρτησία και την πολυφωνία.
Η RSF περιγράφει εξίσου ζοφερή εικόνα και για τον τρίτο θεμέλιο λίθο: την ελευθερία.
«Για πρώτη φορά στην ιστορία του Δείκτη, οι συνθήκες άσκησης της δημοσιογραφίας είναι “δύσκολες” ή “πολύ σοβαρές” σε περισσότερες από τις μισές χώρες του κόσμου, ενώ χαρακτηρίζονται ικανοποιητικές σε λιγότερες από μία στις τέσσερις», αναφέρει η οργάνωση. «Σε 42 χώρες — όπου κατοικεί πάνω από το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού — η κατάσταση έχει ταξινομηθεί ως “πολύ σοβαρή”. Στις περιοχές αυτές, η ελευθερία του Τύπου απουσιάζει πλήρως και η άσκηση του δημοσιογραφικού επαγγέλματος είναι εξαιρετικά επικίνδυνη».
Η κατάρρευση της ελευθερίας του Τύπου: Η Τουρκία ως προειδοποίηση για τη δημοκρατία διεθνώς
Η Τουρκία, η χώρα που με ανάγκασε να ζήσω στην εξορία, ξεχωρίζει στον Δείκτη Ελευθερίας του Τύπου 2025 των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα (RSF) ως χαρακτηριστικό παράδειγμα «ελεύθερης πτώσης». Κατατάσσεται στην 159η θέση ανάμεσα σε 180 χώρες, έχοντας υποχωρήσει κατά 60 θέσεις τα τελευταία 23 χρόνια. Σήμερα συγκαταλέγεται ανάμεσα στους χειρότερους εχθρούς της ελευθερίας των ΜΜΕ.
Η Τουρκία δεν περιορίζεται πλέον στην απλή φυλάκιση δημοσιογράφων· καταστρέφει συστηματικά το κύρος και την ηθική υπόσταση ενός ολόκληρου επαγγέλματος. Από τις διαδηλώσεις στο Γκεζί το 2013 και μετά, το γραφείο του Προέδρου Ερντογάν κλιμάκωσε την καταστολή απέναντι σε κάθε μορφή ελέγχου της εξουσίας, μετατρέποντας τη δημόσια ραδιοτηλεόραση TRT σε καθαρό κυβερνητικό φερέφωνο. Τα ελάχιστα εναπομείναντα επικριτικά τηλεοπτικά κανάλια έχουν γίνει στόχος συνεχούς παρακολούθησης και ποινών.
Ύστερα από δώδεκα χρόνια καταπίεσης, το μιντιακό τοπίο έχει μετασχηματιστεί σε μια «γκαιμπελική μηχανή προπαγάνδας», ενώ το μικρό ποσοστό ανεξάρτητων ή μερικώς αντιπολιτευόμενων ΜΜΕ — περίπου 5% του τομέα — δίνει αγώνα επιβίωσης.
Διώξεις, λογοκρισία, κλείσιμο μέσων ενημέρωσης έχουν καταστεί καθημερινότητα, στραγγαλίζοντας τη διαφωνία και περιορίζοντας την πρόσβαση των πολιτών σε αμερόληπτη ενημέρωση.
Η τουρκική περίπτωση δεν είναι μοναδική. Στη Ρωσία, τη Λευκορωσία και το Αζερμπαϊτζάν όλα τα επικριτικά μέσα έχουν φιμωθεί. Η Ουγγαρία του Όρμπαν ακολουθεί την ίδια πορεία.
Στη Γάζα, σύμφωνα με τη RSF, «ο ισραηλινός στρατός έχει καταστρέψει αίθουσες σύνταξης, έχει σκοτώσει σχεδόν 200 δημοσιογράφους και έχει επιβάλει πλήρη αποκλεισμό στη Λωρίδα για πάνω από 18 μήνες».
Στην Ινδία, η κυβέρνηση χρησιμοποιεί το νομικό οπλοστάσιο για να χτυπήσει τη διερευνητική δημοσιογραφία. Στο Μεξικό — όπου κυριαρχούν τα καρτέλ και η διαφθορά — η δημοσιογραφία είναι ένα από τα πιο επικίνδυνα επαγγέλματα.
Η ανάγκη για ανάσχεση της κατάρρευσης
Η οικονομική ενίσχυση των ανεξάρτητων ΜΜΕ, η θεσμική θωράκιση των δημοσιογράφων και η ανάσχεση της κυριαρχίας των τεχνολογικών κολοσσών στο πεδίο της ενημέρωσης αποτελούν κρίσιμα βήματα.
Χωρίς αυτά, η καθοδική πορεία που βλέπουμε στην Τουρκία μπορεί να γίνει παγκόσμιο φαινόμενο, απειλώντας τις ίδιες τις βάσεις των δημοκρατικών κοινωνιών. Και στην Ευρώπη, οι σχετικοί κίνδυνοι είναι πολύ πιο κοντά απ’ όσο νομίζουμε.
Ένα ελεύθερο, ανεξάρτητο και πολυφωνικό μέσο ενημέρωσης δεν είναι απλώς μια ακόμη επιχείρηση. Είναι θεσμός δημόσιας εμπιστοσύνης, ακρογωνιαίος λίθος της δημοκρατίας.
Η ελεύθερη δημοσιογραφία παρέχει την πρώτη ύλη για τη δημοκρατική αυτοκυβέρνηση.
yavuzbaydar.substack.com
