Πώς ο Τούρκος ηγέτης υπέσκαψε ο ίδιος τη θέση του
Σε ανάλυση του Καθηγητή Henri J. Barkey στο Foreign Affairs επισημαίνεται ότι σε μια περίοδο βαθιάς πολιτικής κρίσης, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δίνει ίσως τη σημαντικότερη μάχη για την πολιτική του επιβίωση, με φόντο τη σύλληψη του Εκρέμ Ιμάμογλου και την άνευ προηγουμένου κινητοποίηση της τουρκικής κοινωνίας. Η Τουρκία εισέρχεται σε μια φάση αναμέτρησης μεταξύ ενός καταρρέοντος αυταρχικού μοντέλου και μιας ανανεωμένης δημοκρατικής αντιπολίτευσης.
Η σύλληψη του Ιμάμογλου, δημάρχου Κωνσταντινούπολης και βασικού πολιτικού αντιπάλου του Ερντογάν, αποτέλεσε τη θρυαλλίδα για τις μαζικότερες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις της τελευταίας δεκαετίας. Αν και ο Ιμάμογλου είχε ήδη καταδικαστεί το 2022 με αμφιλεγόμενες κατηγορίες, η εκ νέου στοχοποίησή του συνοδεύτηκε από την ακύρωση του πανεπιστημιακού του τίτλου, λίγες μόνο ημέρες πριν από την ανακήρυξή του ως μοναδικού υποψηφίου για το χρίσμα της αντιπολίτευσης.
Παρά τις σφοδρές διώξεις, ο Ιμάμογλου εξελίσσεται σε ηγετική μορφή ενός ενωμένου δημοκρατικού μετώπου. Η συμμετοχή 15 εκατομμυρίων Τούρκων στις εσωκομματικές εκλογές, ενώ εκείνος βρισκόταν στη φυλακή, ανέδειξε τη βαθιά μεταστροφή του δημόσιου αισθήματος. Δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι πάνω από το 60% των πολιτών δεν πιστεύουν τις κατηγορίες σε βάρος του, ενώ το 67% θεωρεί ότι ενδεχόμενη επανεκλογή του Ερντογάν θα είναι επιζήμια για τη χώρα.
Ο Ερντογάν, που άλλοτε εμφανιζόταν ως μεταρρυθμιστής, έχει μετατρέψει την Τουρκία σε ένα καθεστώς με απολυταρχικά χαρακτηριστικά: διώξεις δημοσιογράφων, παραβίαση της διάκρισης των εξουσιών, καταστολή κινητοποιήσεων, και αυθαίρετες αντικαταστάσεις αιρετών δημάρχων, κυρίως σε κουρδικές περιοχές. Παράλληλα, η οικονομία κλυδωνίζεται — η λίρα καταρρέει, το χρηματιστήριο χρειάζεται συνεχή παρέμβαση και οι επενδύσεις εξαφανίζονται.
Η ειρωνία της ιστορίας είναι πως ο ίδιος ο Ερντογάν είχε φυλακιστεί ως δήμαρχος τη δεκαετία του 1990 — γεγονός που εκτόξευσε τότε τη δημοφιλία του. Σήμερα, η ιστορία επαναλαμβάνεται, με τον Ιμάμογλου να εξελίσσεται σε σύμβολο αντίστασης και ελπίδας.
Προσφάτως, η απρόσμενη έναρξη μιας ειρηνευτικής διαδικασίας με τους Κούρδους, υπό την αιγίδα του Ντεβλέτ Μπαχτσελί, προσθέτει νέα δεδομένα. Το PKK ανακοίνωσε τον τερματισμό του ένοπλου αγώνα και οι Κούρδοι ζητούν, όχι ανεξαρτησία, αλλά ένα πραγματικό δημοκρατικό σύστημα. Ο Ερντογάν καλείται τώρα να επιλέξει: ή θα προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις, διαλύοντας το αυταρχικό του οικοδόμημα, ή θα θυσιάσει την ειρήνη και θα απομονωθεί πλήρως.
Η έξοδος από την εξουσία μπορεί ακόμη να γίνει με αξιοπρέπεια, αν την επιλέξει ο ίδιος. Αν όμως επιμείνει στη γραμμή της καταστολής, η ιστορία θα τον καταγράψει όχι ως τον ηγέτη που μετέτρεψε την Τουρκία, αλλά ως εκείνον που την έσυρε στον αυταρχισμό και την κρίση.
Henri J. Barkey
(Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Lehigh University και Ανώτερος Ερευνητής στο Council on Foreign Relations)
Ο λαϊκιστής αυταρχικός ηγέτης της Τουρκίας, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, δίνει πλέον μάχη για την πολιτική του επιβίωση. Η θέση στην οποία έχει περιέλθει είναι προϊόν αποκλειστικά των δικών του επιλογών: τις πρώτες πρωινές ώρες της 19ης Μαρτίου, ο Ερντογάν διέταξε έφοδο στην οικία του δημοφιλούς δημάρχου της Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου, στέλνοντας περίπου 200 αστυνομικούς. Ο Ιμάμογλου, βασικός πολιτικός του αντίπαλος και ευρέως θεωρούμενος ως ο επικρατέστερος μελλοντικός διεκδικητής της προεδρίας, συνελήφθη και κατηγορήθηκε για αμφίβολης νομιμότητας αδικήματα, συμπεριλαμβανομένων ανυπόστατων κατηγοριών περί διαφθοράς και τρομοκρατίας. Παρά τις απαγορεύσεις δημόσιων συναθροίσεων, η σύλληψη προκάλεσε τις μεγαλύτερες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις στην Τουρκία εδώ και πάνω από μία δεκαετία, που επεκτάθηκαν στη συντριπτική πλειονότητα των επαρχιών της χώρας. Σε ορισμένες διαδηλώσεις στην Κωνσταντινούπολη συμμετείχαν περισσότερο από ένα εκατομμύριο πολίτες, κυρίως νέοι.
Ο χαρισματικός και ικανός Ιμάμογλου ενδέχεται να αποτελεί τον πλέον επικίνδυνο αντίπαλο για τον Ερντογάν. Όμως, η απόφαση για τη σύλληψή του δεν προκάλεσε την κρίση· την ανέδειξε. Ο Ερντογάν αντιμετώπιζε ήδη αυξανόμενη κοινωνική κόπωση από την παρατεταμένη παραμονή του στην εξουσία. Η αλαζονεία του και το δεσποτικό του ύφος είχαν διαβρώσει τη μέχρι πρότινος ευρεία αποδοχή του, οδηγώντας τον σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια καταστολής μιας πλέον ανεξέλεγκτης δυσαρέσκειας. Σύμφωνα με έρευνα του Pew Research Center του Μαρτίου 2024, το 55% των Τούρκων ενηλίκων εξέφραζε αρνητική γνώμη για τον Ερντογάν, ενώ το κόμμα του υπέστη ήττα στις δημοτικές εκλογές του 2024.
Το εύρος, το βάθος και η διάρκεια των πρόσφατων διαδηλώσεων είναι πρωτοφανή: οι διαδηλωτές συνδύασαν τις πορείες με οργανωμένα μποϊκοτάζ υπέρ-Ερντογανικών επιχειρήσεων, διαδικτυακό ακτιβισμό και πράξεις πολιτικής ανυπακοής. Η σύλληψη του Ιμάμογλου επιδείνωσε επίσης την ήδη εύθραυστη τουρκική οικονομία. Ο Ερντογάν αντέδρασε εντείνοντας την καταστολή και προχωρώντας σε συλλήψεις, σε κυλιόμενη βάση, εκατοντάδων προσώπων του κύκλου Ιμάμογλου: συναδέλφων, φίλων, πρώην συνεργατών, επιχειρηματιών και μελών της οικογένειάς του. Όμως πλέον, αυτές οι ενέργειες δεν θυμίζουν πράξεις ισχυρού αυταρχικού ηγέτη, αλλά σπασμωδικές κινήσεις ενός ανθρώπου ανασφαλούς και αποδυναμωμένου. Η τουρκική αντιπολίτευση, για πρώτη φορά εδώ και χρόνια υπό νέα, πιο δυναμική ηγεσία, έχει πάρει την πρωτοβουλία, οργανώνοντας μαζικές κινητοποιήσεις ακόμα και σε προπύργια του κυβερνώντος κόμματος.
Παρότι ο Ιμάμογλου παραμένει φυλακισμένος, είναι ο Ερντογάν εκείνος που έχει παγιδευτεί. Η πιο κρίσιμη ανάγκη του είναι να παρατείνει τη θητεία του στην προεδρία, καθώς το σύνταγμα τον περιορίζει σε δύο θητείες και η εντολή του λήγει το 2028. Όμως η αυξανόμενη αντιδημοτικότητά του έχει μειώσει δραματικά την ικανότητά του να τροποποιήσει το σύνταγμα ή να προκαλέσει πρόωρες εκλογές. Σε τέσσερα χρόνια από σήμερα, είναι σχεδόν βέβαιο ότι δεν θα είναι πλέον πρόεδρος. Το γεγονός ότι τόσοι πολλοί νέοι Τούρκοι βγήκαν στους δρόμους για να διαδηλώσουν δείχνει πως η δημοτικότητά του έχει υποστεί ανεπανόρθωτο πλήγμα. Ως ο μόνος ηγέτης που αυτοί οι νέοι έχουν γνωρίσει ποτέ, φάνταζε για χρόνια ως ένα αμετακίνητο δεδομένο. Όχι πια: τα ίδια του τα σφάλματα τον έχουν καταδικάσει. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι αν διεξάγονταν εκλογές στην Τουρκία αύριο, δεν θα τις κέρδιζε. Όποια κι αν είναι η πορεία των πραγμάτων, η υστεροφημία του Ερντογάν θα καθοριστεί, πιθανότατα, από την απόφασή του να φυλακίσει τον βασικό του αντίπαλο — και θα αποτελέσει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ακόμη και οι ισχυρότεροι αυταρχικοί ηγέτες μπορούν να οδηγηθούν στην πτώση από τα ίδια τους τα λάθη.
Το Σφίξιμο της Γροθιάς
Ο Ιμάμογλου δεν είναι ο πρώτος σημαντικός πολιτικός αντίπαλος που φυλακίζεται από τον Ερντογάν. Ο Σελαχαττίν Ντεμιρτάς, γνωστός Κούρδος ηγέτης της αντιπολίτευσης, βρίσκεται στη φυλακή από το 2016, έχοντας καταδικαστεί σε σοκαριστική ποινή 42 ετών για «υπονόμευση της κρατικής ενότητας», καθώς και σε επιπλέον τρία έτη για «προσβολή του Ερντογάν». Το πραγματικό του «έγκλημα» ήταν η ισχυρή του υποστήριξη μεταξύ του κουρδικού πληθυσμού — μια απειλή για τις φιλοδοξίες του Ερντογάν να αναδιαμορφώσει το πολιτικό τοπίο της Τουρκίας.
Ωστόσο, μέχρι την εμφάνιση του Ιμάμογλου, ο Ερντογάν κατάφερνε να μετατρέπει τις εκλάμψεις λαϊκής δυσαρέσκειας ή την ανάδειξη ανταγωνιστών σε αφορμές για περαιτέρω ενίσχυση της εξουσίας του. Αφότου ανέλαβε την εξουσία το 2003, ο Ερντογάν υποσχέθηκε να εκδημοκρατίσει μια χώρα στην οποία ο στρατός είχε μακρά ιστορία πολιτικών παρεμβάσεων. Όταν κατάφερε να περιθωριοποιήσει τον στρατό, ελάχιστα εμπόδια απέμεναν στην πορεία του προς τη συγκέντρωση εξουσιών. Το όραμά του ως μεταρρυθμιστή σταδιακά έδωσε τη θέση του σε ένα αυταρχικό καθεστώς, στο οποίο επιβλέπει προσωπικά κάθε πτυχή της κρατικής και κοινωνικής ζωής. Όπως πολλοί αυταρχικοί ηγέτες, ο Ερντογάν χρησιμοποιεί την απρόβλεπτη συμπεριφορά ως μέσο διατήρησης της δυνατότητάς του να ελέγχει τους θεσμούς και το κράτος. Έχει υποστηρίξει κατά διαστήματα ελεύθερες τοπικές εκλογές, αποδεχόμενος τα αποτελέσματά τους όταν τον ευνοούν — και αγνοώντας τα όταν δεν τον εξυπηρετούν.
Το 2013, διαδηλωτές αντέδρασαν σε κυβερνητικά σχέδια κατεδάφισης του πάρκου Γκεζί στην Κωνσταντινούπολη, ενός από τους τελευταίους πράσινους χώρους της πόλης. Φοβούμενος την ανάδυση ενός κινήματος τύπου Αραβικής Άνοιξης, ο Ερντογάν κατέστειλε βίαια τις διαδηλώσεις. Με στημένες ή ανακριβείς κατηγορίες για συμμετοχή στα γεγονότα, στοχοποίησε πραγματικούς και φανταστικούς αντιπάλους — όπως τον ηγέτη της κοινωνίας των πολιτών Οσμάν Καβαλά, ο οποίος καταδικάστηκε σε ισόβια για υποτιθέμενη οργάνωση και χρηματοδότηση των κινητοποιήσεων. Πάνω από μια δεκαετία αργότερα, ο Ερντογάν εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τα γεγονότα του πάρκου Γκεζί ως εργαλείο πολιτικών διώξεων. Τον Ιανουάριο, για παράδειγμα, συνελήφθη η ιδιοκτήτρια πρακτορείου ταλέντων Αϊσέ Μπαρίμ, κατηγορούμενη για σχέδιο ανατροπής της κυβέρνησης στο πλαίσιο των διαδηλώσεων — αν και αρκετοί πιστεύουν ότι η στοχοποίησή της αφορούσε άλλους λόγους.
Το πρώιμο μεταρρυθμιστικό του όραμα έχει πια δώσει τη θέση του σε μια απολυταρχική πραγματικότητα.
Το 2016, μια αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος από τμήμα του τουρκικού στρατού παρείχε στον Ερντογάν την αφορμή για την επιβολή κατάστασης έκτακτης ανάγκης, η οποία του έδωσε τη δυνατότητα να παρακάμψει το κοινοβούλιο και τη δικαιοσύνη, εκκαθαρίζοντας πάνω από 125.000 δημόσιους υπαλλήλους, στρατιωτικούς, εκπαιδευτικούς, δικαστές και εισαγγελείς που θεωρούνταν ύποπτοι για έλλειψη αφοσίωσης. Πολλοί απολύθηκαν μέσα στην πρώτη εβδομάδα μετά το πραξικόπημα, γεγονός που υποδηλώνει ότι υπήρχαν προετοιμασμένες λίστες «εχθρών». Εκμεταλλευόμενος το κύμα δημοφιλίας που ακολούθησε, ο Ερντογάν προχώρησε το 2017 σε συνταγματικό δημοψήφισμα, το οποίο μετέτρεψε το κοινοβουλευτικό σύστημα της Τουρκίας σε ένα υπερσυγκεντρωτικό προεδρικό, ουσιαστικά καταργώντας τη διάκριση των εξουσιών και μετατρέποντας τη Βουλή σε όργανο επικύρωσης.
Η κυβέρνηση Ερντογάν έχει αποπέμψει και αντικαταστήσει πολλούς αιρετούς δημάρχους, κυρίως σε πόλεις με κουρδική πλειοψηφία. Παρομοίως, έχει αγνοήσει επανειλημμένως αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου — του μόνου κρατικού θεσμού που διατηρεί κάποια ανεξαρτησία. Παρότι καλλιεργεί την εικόνα του πανίσχυρου και αλάνθαστου ηγέτη, ο Ερντογάν είναι εξαιρετικά ευάλωτος στην κριτική. Οι τουρκικές φυλακές είναι πλέον γεμάτες με πολιτικούς, δημοσιογράφους, ακαδημαϊκούς και απλούς πολίτες των οποίων τα λόγια ή οι πράξεις θεωρήθηκαν προσβλητικά ή αντίθετα προς το καθεστώς. Πολλοί παραμένουν προφυλακισμένοι επί μήνες, αναμένοντας δίκη για αδικήματα τόσο ασήμαντα όσο ένα παλαιό δημοσίευμα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που κρίθηκε προσβλητικό για τον πρόεδρο. Μόνο την περίοδο 2014–2020, η κυβέρνηση Ερντογάν διεξήγαγε περίπου 160.000 έρευνες για προσβολή του προέδρου και προχώρησε σε 35.000 διώξεις.
Προσβολή επί Τραύματος
Η φαινομενική επιτυχία του Ερντογάν στην εδραίωση της εξουσίας του και στην υπονόμευση της αντιπολίτευσης έκρυβε σημαντικές αδυναμίες. Η σύλληψη του Ιμάμογλου δεν αποτέλεσε το πρώτο σημάδι μιας διοίκησης σε παρακμή. Νωρίτερα φέτος, τόσο ο πρόεδρος όσο και ο πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου του ισχυρού Συνδέσμου Βιομηχάνων και Επιχειρηματιών Τουρκίας (TÜSİAD) άσκησαν κριτική κατά του κράτους για την κατάσχεση εταιρειών και περιουσιακών στοιχείων πολιτών πριν από οποιαδήποτε καταδίκη. Η αντίδραση του Ερντογάν ήταν άμεση: διέταξε ποινικές έρευνες εις βάρος των ηγετών του συνδέσμου, υποστηρίζοντας ότι «μίλησαν για κάτι για το οποίο δεν ήταν επαρκώς ενημερωμένοι και συνεπώς διέσπειραν παραπληροφόρηση».
Όταν τελικά συνελήφθη ο Ιμάμογλου, τον Μάρτιο, αποτελούσε πλέον μια ιδιαίτερη και πιθανόν υπαρξιακή απειλή. Ακολουθώντας πορεία παρόμοια με εκείνη του Ερντογάν, ο Ιμάμογλου ανήλθε στην πολιτική σκηνή ως ικανός και δημοφιλής δήμαρχος της μεγαλύτερης πόλης της Τουρκίας, κερδίζοντας τις εκλογές του 2019 παρά την απόπειρα του Ερντογάν να ακυρώσει το αποτέλεσμα και να επαναλάβει την ψηφοφορία. Εστιάζοντας στην αποτελεσματική παροχή υπηρεσιών, προσεγγίζοντας τους πολίτες με φιλικό ύφος και προβάλλοντας τον εαυτό του ως δημοκρατική εναλλακτική απέναντι στον αποστασιοποιημένο και αυταρχικό Ερντογάν, ο Ιμάμογλου κατάφερε να χτίσει ένα ελκυστικό πανεθνικό προφίλ. Ήταν ο πρώτος πολιτικός εδώ και χρόνια που απείλησε σοβαρά την κυριαρχία του Ερντογάν. Αμφισβήτησε ανοιχτά τον αυταρχισμό του, στέλνοντας ένα μήνυμα που βρήκε απήχηση σε μεγάλο μέρος της τουρκικής κοινωνίας. Ως δήμαρχος με απολογισμό έργου, ξεχώρισε μέσα σε μια αντιπολίτευση που για χρόνια αδυνατούσε να παράξει ελκυστικούς υποψηφίους ή να εφαρμόσει επιτυχημένες πολιτικές στρατηγικές.
Το 2022, ο Ιμάμογλου παραπέμφθηκε σε δίκη για δήθεν προσβολή μελών της εκλογικής επιτροπής, καταδικάστηκε σε φυλάκιση και αποκλείστηκε από την πολιτική. Αυτές οι ενέργειες συνοδεύτηκαν από σφοδρές, συντονισμένες εκστρατείες δυσφήμισης από τα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης. Ωστόσο, παρά τις προσπάθειες του Ερντογάν, η επιρροή του Ιμάμογλου μόνο αυξήθηκε. Ο Ιμάμογλου κατέθεσε έφεση, και η εκτέλεση της ποινής ανεστάλη εν αναμονή της τελικής απόφασης.
Ο Ιμάμογλου είναι ο πρώτος πολιτικός εδώ και χρόνια που απειλεί σοβαρά την εξουσία του Ερντογάν.
Έτσι, ο Ερντογάν άρχισε να αξιοποιεί όλα τα διαθέσιμα μέσα. Μία μέρα πριν από τη σύλληψή του, το Πανεπιστήμιο Κωνσταντινούπολης, ενεργώντας αυθαίρετα, ακύρωσε το πτυχίο του Ιμάμογλου — το οποίο είχε αποκτήσει 31 χρόνια πριν — επικαλούμενο τεχνική λεπτομέρεια. Δεδομένου ότι το τουρκικό σύνταγμα απαιτεί από τους υποψήφιους προέδρους να κατέχουν πανεπιστημιακό τίτλο, αυτή η ακύρωση λειτουργεί ως δικλίδα ασφαλείας έναντι μιας μελλοντικής υποψηφιότητάς του. Η σύλληψη του Ιμάμογλου συνέπεσε με την προγραμματισμένη προεδρική προκριματική διαδικασία του κόμματός του, τέσσερις ημέρες αργότερα. Τα τουρκικά κόμματα σπανίως διεξάγουν προκριματικές εκλογές, και ο Ιμάμογλου ήταν ο μόνος υποψήφιος στο ψηφοδέλτιο του κόμματος. Μη συνηθισμένος να μοιράζεται τα φώτα της δημοσιότητας, ο Ερντογάν καταλάβαινε πως η ανακήρυξη του Ιμάμογλου θα τον ανέβαζε στο επίπεδο του βασικού πολιτικού αντιπάλου εν όψει των επόμενων γενικών εκλογών, οι οποίες ενδέχεται να μην διεξαχθούν πριν το 2028.
Ο Ερντογάν προσδοκά να ξεπεράσει αυτή την κρίση μέσω της ωμής καταστολής, όπως έκανε με τις διαδηλώσεις του πάρκου Γκεζί το 2013. Όμως αυτή τη φορά, η υπερβολή του είχε το αντίθετο αποτέλεσμα: ενεργοποίησε και ενοποίησε την τουρκική αντιπολίτευση. Οι χαρακτηρισμοί περί «τρομοκρατίας» ή «προδοσίας» που αποδίδονται στις διαδηλώσεις και τα μποϊκοτάζ, καθώς και οι απαγορεύσεις πορειών, έχουν πλέον μικρότερη απήχηση, γιατί η αντιπολίτευση διαθέτει πλέον έναν ελκυστικό ηγέτη στο πρόσωπο του Ιμάμογλου και μια ενοποιητική ιδέα: ότι η Τουρκία αξίζει μια πραγματική δημοκρατία. Ύστερα από χρόνια απογοητεύσεων, η αντιπολίτευση έχει αρχίσει να ανασυγκροτείται, με καλύτερη οργάνωση και περισσότερη καινοτομία υπό νέα ηγεσία. Καθώς οι πανεθνικές διαδηλώσεις συνεχίζονταν μετά τη σύλληψη του Ιμάμογλου, το κόμμα της αντιπολίτευσης κάλεσε όλους τους πολίτες να συμμετάσχουν στις προκριματικές εκλογές της 23ης Μαρτίου, ως ένδειξη υποστήριξης. Δείχνοντας ξεκάθαρα τη δυσαρέσκειά τους, περισσότεροι από 15 εκατομμύρια Τούρκοι περίμεναν επί ώρες για να ψηφίσουν έναν υποψήφιο που βρισκόταν στη φυλακή. Οι διώξεις του Ερντογάν έκαναν τον Ιμάμογλου αδιαμφισβήτητο ηγέτη της αντιπολίτευσης. Από τη φυλακή, ο Ιμάμογλου συνεχίζει να επικοινωνεί με τον τουρκικό λαό, δημιουργώντας την εντύπωση πως ο Ερντογάν έχει χάσει τον έλεγχο. Σε πρόσφατη δημοσκόπηση της τουρκικής εταιρείας KONDA, το 67% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι μια ενδεχόμενη επανεκλογή του Ερντογάν θα ήταν «κακή» για τη χώρα — έναντι 49% το 2023. Η ίδια έρευνα έδειξε ότι πάνω από το 60% των πολιτών δεν πιστεύει τις κατηγορίες εναντίον του Ιμάμογλου. Όσο περισσότερο παραμένει φυλακισμένος, τόσο περισσότερο μεγαλώνει το πολιτικό του ανάστημα. Είναι πλέον θέμα χρόνου να ξεκινήσουν συγκρίσεις με ηγέτες όπως ο Μαλαισιανός πρωθυπουργός Ανουάρ Ιμπραΐμ ή ο Τσέχος συγγραφέας και πρώην πρόεδρος Βάτσλαβ Χάβελ.
Διπλό Αδιέξοδο
Η πρόσφατη συμπεριφορά του Ερντογάν υπογραμμίζει τον μετασχηματισμό της Τουρκίας σε ένα τυπικό αυταρχικό κράτος, όπου οι εκλογές λειτουργούν απλώς ως μέσο παγίωσης της εξουσίας του εκάστοτε κυβερνώντος. Παράλληλα, όμως, φαίνεται να έχει χάσει την πίστη του τόσο στη θέση του όσο και στην αδιαμφισβήτητη υποστήριξη της βάσης του. Ο χρόνος και η ενέργεια που έχει αφιερώσει στην υπεράσπιση και τη δικαιολόγηση της δίωξης του Ιμάμογλου φανερώνουν την ενόχληση και την ανασφάλειά του. Οι προηγούμενες πολιτικά υποκινούμενες συλλήψεις του είχαν συχνά ως κίνητρο την εκδίκηση — στην περίπτωση του Ιμάμογλου, ωστόσο, το βασικό κίνητρο είναι ξεκάθαρα ο φόβος. Ειρωνικά, η καταδίωξη του Ιμάμογλου θυμίζει την ίδια την εμπειρία του Ερντογάν: όταν ήταν δήμαρχος Κωνσταντινούπολης, φυλακίστηκε άδικα — γεγονός που εκτόξευσε την πολιτική του καριέρα.
Η φυλάκιση του δημάρχου Κωνσταντινούπολης, οι συλλήψεις άλλων αξιωματούχων και οι κατασχέσεις περιουσιακών στοιχείων έχουν προκαλέσει σοκ στις τουρκικές αγορές, υπονομεύοντας την ήδη εύθραυστη σταθεροποιητική στρατηγική των τελευταίων δύο ετών, που είχε στόχο τη βελτίωση των ισοζυγίων συναλλάγματος και τη μείωση του πληθωρισμού. Η επιτυχία αυτού του σχεδίου εξαρτάται από την προσέλκυση ξένων επενδύσεων — ωστόσο, οι ταυτόχρονες ενέργειες του Ερντογάν για περαιτέρω αποδόμηση του κράτους δικαίου τις αποθαρρύνουν. Δύο ημέρες μετά τη σύλληψη του Ιμάμογλου, η τουρκική λίρα κατέρρευσε σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα και η κεντρική τράπεζα χρειάστηκε να ξοδέψει 46 δισεκατομμύρια δολάρια από τα συναλλαγματικά της αποθέματα για να ανακόψει την πτώση. Ενεργοποιήθηκαν κατ’ επανάληψη «κόφτες» για να αποφευχθεί η κατάρρευση του χρηματιστηρίου.
Ο Ερντογάν ίσως θεωρεί εαυτόν τυχερό που ο Ντόναλντ Τραμπ βρίσκεται πλέον στον Λευκό Οίκο. Σε αντίθεση με τον Τζο Μπάιντεν, που τον είχε απομονώσει, ο Τραμπ τον έχει επαινέσει δημόσια και έχει προαναγγείλει νέα προσέγγιση στην αμερικανική πολιτική. Η κυβέρνηση Τραμπ παρέμεινε σιωπηλή σχετικά με τη σύλληψη του Ιμάμογλου. Όμως αυτή η σχέση ενδέχεται να έχει κόστος: επί χρόνια, ο Ερντογάν ενίσχυε τη βάση του κατηγορώντας τις ΗΠΑ ως εχθρό της Τουρκίας και αποδίδοντας στις ΗΠΑ την ευθύνη για τις αποτυχίες του. Τώρα, δεν θα μπορεί να τις χρησιμοποιεί ως αποδιοπομπαίο τράγο.
Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι αν γίνονταν σήμερα εκλογές στην Τουρκία, ο Ερντογάν δεν θα τις κέρδιζε.
Μια απρόσμενη θετική εξέλιξη για την Τουρκία — η έναρξη ενδεχόμενης ειρηνευτικής διαδικασίας με την κουρδική μειονότητα — μπορεί, σε συνδυασμό με την κρίση Ιμάμογλου, να επιφέρει τη διάρρηξη της εξουσίας του Ερντογάν. Τον Οκτώβριο του 2024, με κίνηση-έκπληξη, ο εθνικιστής σύμμαχός του Ντεβλέτ Μπαχτσελί ξεκίνησε διάλογο με το φιλοκουρδικό κόμμα που εκπροσωπεί πολλές κουρδικές περιοχές στο κοινοβούλιο, καθώς και με τον φυλακισμένο ηγέτη του PKK, Αμπντουλάχ Οτσαλάν. Τον Μάιο, το PKK ανακοίνωσε επισήμως την εγκατάλειψη του ένοπλου αγώνα των 40 ετών και τη διάλυσή του. Αν και ο Ερντογάν ενδέχεται να ενέκρινε σιωπηλά την πρωτοβουλία Μπαχτσελί, δεν έδειξε ιδιαίτερο ενθουσιασμό για τη διαδικασία ή το αποτέλεσμά της· ο λόγος του επικεντρώθηκε σχεδόν αποκλειστικά σε ζητήματα ασφάλειας, διατήρησε τιμωρητικό ύφος και απέφυγε κάθε συζήτηση για χάρτη πορείας.
Οι Κούρδοι ηγέτες, αντιλαμβανόμενοι τα όρια του ένοπλου αγώνα, συνοψίζουν πλέον τα αιτήματά τους σε μία στρατηγική διεκδίκηση: την έναρξη μιας διαδικασίας εκδημοκρατισμού. Κατανοούν ότι ένα πραγματικά δημοκρατικό κράτος, με σεβασμό στη διάκριση των εξουσιών και στο κράτος δικαίου, μπορεί να αντιμετωπίσει καλύτερα τα προβλήματα της Τουρκίας, συμπεριλαμβανομένων των γλωσσικών δικαιωμάτων τους. Αυτό το αίτημα θέτει τον Ερντογάν προ ενός διλήμματος: οι αναγκαίες μεταρρυθμίσεις και συμβιβασμοί για τον εκδημοκρατισμό απαιτούν την αποδόμηση του αυταρχικού συστήματος που έχει με τόση φροντίδα οικοδομήσει. Η εμμονή του να κρατά φυλακισμένους τον Ιμάμογλου και τους συμμάχους του δείχνει πως αυτό ακριβώς δεν επιθυμεί. Αν όμως υπονομεύσει την ειρηνευτική διαδικασία, διακινδυνεύει να χάσει τη στήριξη του Μπαχτσελί, τον οποίο χρειάζεται για να διατηρήσει πλειοψηφία. Ο 77χρονος εθνικιστής ηγέτης φέρεται αποφασισμένος να σφραγίσει την πολιτική του κληρονομιά με μια ιστορική ειρήνη.
Για να παραμείνει στην εξουσία, ο Ερντογάν είτε πρέπει να τροποποιήσει το σύνταγμα είτε, πιο πιθανόν, να πείσει το κοινοβούλιο να προκηρύξει πρόωρες εκλογές ώστε να θέσει εκ νέου υποψηφιότητα. Ακόμη και έτσι, όμως, η αισθητή αλλαγή στο λαϊκό αίσθημα σημαίνει πως η εκλογική νίκη δεν είναι δεδομένη. Όλο και πιο απομονωμένος, περιστοιχισμένος από κόλακες, ο Ερντογάν πιθανότατα θα επιμείνει στη γνώριμη τακτική του: την αντανακλαστική χρήση του κρατικού μηχανισμού καταστολής απέναντι σε κάθε απειλή. Όμως υπάρχει όριο στο πόσες απαγορεύσεις, συλλήψεις και παύσεις εκλεγμένων αξιωματούχων μπορεί να επιβάλει πριν η Τουρκία μετατραπεί σε μονοκομματικό κράτος.
Η πραγματικότητα είναι πως ο ακατάβλητος Ερντογάν έχει πλέον εξαντλήσει τα περιθώρια ελιγμών. Αν επιλέξει τον χρόνο και τον τρόπο αποχώρησής του, μπορεί να συμβάλει σε μια ομαλή μετάβαση και να αφήσει παρακαταθήκη συμφιλίωσης. Έχει ακόμα την ευκαιρία να διαμορφώσει ο ίδιος την υστεροφημία του. Ωστόσο, η προσωπικότητά του δύσκολα προοιωνίζεται μια τέτοια στροφή. Αν επιμείνει στην προσφιλή του τακτική, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος ο τουρκικός λαός να στραφεί οριστικά εναντίον του — και η μακρά, γεμάτη γεγονότα διακυβέρνησή του να καταγραφεί απλώς ως μια εποχή αυταρχισμού.
Foreign Affairs
