The Washington Post
Άρθρο της Narges Bajoghli
Ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, παρευρίσκεται σε τελετή, που πραγματοποιήθηκε για την 36η επέτειο από τον θάνατο του Ρουχολάχ Χομεϊνί, του ιδρυτή της Ιρανικής επανάστασης, στην Τεχεράνη του Ιράν, στις 4 Ιουνίου 2025.
© Γραφείο Τύπου του Ιρανού Ηγέτη—Anadolu/Getty Images
Ορισμένοι ζητούν αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν. Αν και μια τέτοια αλλαγή δύσκολα θα συμβεί αυτόματα, εάν ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ επιλέξει να την επιδιώξει, θα διαπράξει ένα σοβαρό σφάλμα.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ξένες δυνάμεις φαντάζονται το Ιράν σαν ένα ετοιμόρροπο οικοδόμημα — ένα σπίτι που χρειάζεται απλώς ένα ελαφρύ σπρώξιμο ή μια σειρά αεροπορικών επιδρομών για να καταρρεύσει και να παραδοθεί σε νέα χέρια. Αυτή ήταν η ψευδαίσθηση το 1953, όταν η CIA και η βρετανική μυστική υπηρεσία ανέτρεψαν τον εκλεγμένο πρωθυπουργό Μοχάμεντ Μοσαντέκ, ο οποίος είχε εθνικοποιήσει το ιρανικό πετρέλαιο, παραδίδοντας τη χώρα στη δεσποτική εξουσία του Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί. Το ίδιο συνέβη τη δεκαετία του 1980, όταν ο Σαντάμ Χουσεΐν εισέβαλε στο Ιράν με στρατιωτική και οικονομική υποστήριξη από τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και το Ισραήλ, που πίστευαν ότι το επαναστατικό καθεστώς θα κατέρρεε μέσα σε λίγους μήνες. Ήταν και η ίδια ψευδαίσθηση το 2003, όταν η κυβέρνηση Τζορτζ Μπους φαντασιωνόταν ότι θα ανατρέψει τον «άξονα του κακού» απομονώνοντας περαιτέρω το Ιράν.
Σήμερα, ο μύθος της «ομαλής» αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν αναβιώνει. «Καθώς πετυχαίνουμε τον στόχο μας, ανοίγουμε τον δρόμο για να αποκτήσετε την ελευθερία σας», δήλωσε ο Ισραηλινός Πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου σε μήνυμά του προς τον ιρανικό λαό.
Η μορφή της ισραηλινής στρατηγικής είναι ξεκάθαρη: επιχειρήσεις δολιοφθοράς, στοχευμένες δολοφονίες και στρατιωτικά πλήγματα.
Η στάση του Τραμπ είναι αντιφατική. Αρχικά επιδίωξε νέα συμφωνία για τα πυρηνικά. Αργότερα, απαίτησε την «άνευ όρων παράδοση» του Ιράν και ανάρτησε δημοσίως τη δυνατότητα εξόντωσης του Ανωτάτου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Μετακίνησε αμερικανικά ανεφοδιαστικά αεροσκάφη πλησιέστερα στην Ευρώπη και διατήρησε σκόπιμη ασάφεια σχετικά με τη δέσμευση των ΗΠΑ προς το Ισραήλ. Στη συνέχεια, εξέφρασε πλήρη υποστήριξη στις ισραηλινές επιθέσεις κατά του Ιράν.
Ωστόσο, το Ιράν δεν είναι Συρία, ούτε Λιβύη, ούτε Ιράκ. Αν ο Τραμπ εμπλακεί σε πόλεμο εναντίον του Ιράν και δεσμεύσει τις Ηνωμένες Πολιτείες στην ανατροπή του καθεστώτος, οι συνέπειες πιθανότατα θα είναι πιο καταστροφικές και από τον πόλεμο του 2003 στο Ιράκ — έναν πόλεμο που στοίχισε τη ζωή σε πάνω από 1,2 εκατομμύρια ανθρώπους, προκάλεσε τον εκτοπισμό περισσότερων από εννέα εκατομμύρια Ιρακινών, συνέβαλε στην άνοδο του Ισλαμικού Κράτους και κόστισε στις ΗΠΑ περίπου 3 τρισεκατομμύρια δολάρια.
Οι πόλεμοι των ΗΠΑ στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν συνέβαλαν επίσης καθοριστικά στην απώλεια της αμερικανικής ηγεμονίας και στην επιτάχυνση της παρακμής της «Αμερικανικής Εποχής».
Οι Αμερικανοί αναλυτές συχνά υποτιμούν τη συνοχή και την ισχύ του ιρανικού κράτους, το οποίο έχει σχεδιαστεί με στόχο την επιβίωση. Ο ιρανικός στρατός διαθέτει διπλή δομή, ώστε να αποτρέπονται πραξικοπήματα και εισβολές: από τη μία ο τακτικός στρατός (Artesh) με περίπου 420.000 άνδρες στις επίγειες, ναυτικές, αεροπορικές και αντιαεροπορικές δυνάμεις· και από την άλλη το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), μια ελίτ ιδεολογική δύναμη με περίπου 190.000 στελέχη. Επιπλέον υπάρχει και η Μπασίτζ, ένα τεράστιο παραστρατιωτικό δίκτυο με εκατοντάδες χιλιάδες μέλη διάσπαρτα σε κάθε πτυχή της κοινωνίας — στους δρόμους, στις γειτονιές, στα σχολεία, στα τεμένη. Δεν είναι απλώς υποστηρικτές του Ανωτάτου Ηγέτη, αλλά ενσαρκώνουν μια βαθύτερη ιδέα για το κράτος και είναι αφοσιωμένοι στην ανεξαρτησία του Ιράν.
Παρά την εκτεταμένη και αρκετά επιτυχημένη καμπάνια στοχευμένων δολοφονιών κατά ανώτερων στελεχών των IRGC από το Ισραήλ, ο πυρήνας αυτής της δύναμης δεν αποδυναμώθηκε — αντίθετα, ενισχύθηκε. Μια νέα γενιά διοικητών έχει αναδειχθεί: νεότεροι, ιδεολογικά πιο σκληροπυρηνικοί, μεγαλωμένοι σε ένα Ιράν που θεωρείται περιφερειακή στρατιωτική δύναμη. Βλέπουν τους εαυτούς τους ως θεματοφύλακες ενός πολιορκημένου περιφερειακού συστήματος και υποστηρίζουν πιο επιθετικές θέσεις απέναντι στις ΗΠΑ και το Ισραήλ — στάσεις που οι πιο πραγματιστές προκάτοχοί τους, επηρεασμένοι από τον πόλεμο με το Ιράκ, απέφευγαν.
Αυτή η νέα γενιά Ιρανών στρατιωτικών διοικητών έχει επίσης σκληραγωγηθεί σε μάχες σώμα με σώμα στη Συρία και γνωρίζει από πρώτο χέρι πώς εκτυλίσσονται πόλεμοι που καταστρέφουν κράτη.
Αν αυτός ο πόλεμος εξελιχθεί σε πόλεμο κατάρρευσης κράτους — και είναι πολύ πιθανό — τότε αυτό που θα ακολουθήσει δεν θα είναι η παράδοση
Η Δύναμη Κουντς των Φρουρών της Επανάστασης, η οποία συνέβαλε στη δημιουργία ενός μωσαϊκού πολιτοφυλακών που αιμορράγησαν τις αμερικανικές δυνάμεις στο Ιράκ επί χρόνια, είναι έτοιμη να επαναλάβει αυτό τον ρόλο. Τα δίκτυα αυτά — στον Λίβανο, το Ιράκ, τη Συρία, το Αφγανιστάν — δημιουργήθηκαν ακριβώς για να προσφέρουν αποτροπή και να σπέρνουν αστάθεια σε περίπτωση άμεσης σύγκρουσης.
Παρά τις σημαντικές επιτυχίες του Ισραήλ κατά των περιφερειακών μη κρατικών συμμάχων του Ιράν, η Τεχεράνη διατηρεί ακόμη την ικανότητα να ενεργοποιεί πολιτοφυλακές εναντίον αμερικανικών και ισραηλινών στόχων και συμφερόντων.
Οι αεροπορικές επιδρομές μπορεί να καταστρέψουν σημαντικά τη στρατιωτική και πολιτική υποδομή του Ιράν, αλλά για να ανατραπεί το ιρανικό καθεστώς, ο Πρόεδρος Τραμπ θα πρέπει να είναι έτοιμος να πολεμήσει όχι μόνο έναν τακτικό στρατό, αλλά ένα ολόκληρο σύστημα με δεκαετίες εμπειρίας στον ασύμμετρο πόλεμο.
Χθες, ο Τραμπ δημοσίευσε στα κοινωνικά δίκτυα ότι οι ΗΠΑ δεν σκοπεύουν να σκοτώσουν τον Ανώτατο Ηγέτη του Ιράν, «τουλάχιστον προς το παρόν». Αλλά το Ιράν δεν κυβερνάται από έναν μόνο άνθρωπο ή μια απομονωμένη κλίκα που μπορεί να «αποκεφαλιστεί».
Το ιρανικό κράτος είναι ένα ανταγωνιστικό αυταρχικό σύστημα, με θεσμούς που έχουν εξελιχθεί επί έναν αιώνα. Ακόμα και σε περιόδους κρίσης, το σύστημα παράγει νέους ηγέτες, νέες φατρίες, νέα κέντρα εξουσίας. Ο θάνατος μεμονωμένων ισχυρών προσώπων δεν θα οδηγήσει σε κατάρρευση — πιθανότατα θα επιφέρει ανανέωση.
Και το Ιράν θυμάται: τις εισβολές, τα πραξικοπήματα, τις χημικές επιθέσεις, τον μακροχρόνιο πόλεμο φθοράς της δεκαετίας του 1980, όταν η Δύση πόνταρε στον Σαντάμ Χουσεΐν. Τότε, η Ισλαμική Δημοκρατία ήταν νεαρή, με ελάχιστους πόρους, χωρίς εμπειρία διακυβέρνησης ή πολέμου. Ο Σαντάμ κυριαρχούσε στον αέρα. Διέθετε χημικά όπλα. Είχε τη στήριξη της Δύσης και της Σοβιετικής Ένωσης. Κι όμως, το Ιράν δεν έπεσε.
Ο πόλεμος με το Ιράκ τραυμάτισε βαθιά το Ιράν, αλλά του δίδαξε πως η επιβίωση δεν απαιτεί ισότητα δυνάμεων, αλλά αντοχή. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, το ιρανικό κράτος ανασυγκροτήθηκε όχι με γνώμονα την ειρήνη, αλλά την πολιορκία. Το στρατιωτικό του δόγμα δεν είναι κατακτητικό, αλλά αμυντικό — οικοδομημένο για αντίσταση. Το Ιράν δεν θα απορροφήσει παθητικά τους βομβαρδισμούς ούτε θα αγνοήσει τη δολιοφθορά.
Επιπλέον, το Ιράν είναι ένα πολιτισμικό κράτος. Η ταυτότητα που ενώνει τους Ιρανούς δεν περιορίζεται σε μια σημαία ή μια κυβέρνηση, αλλά είναι βαθιά ριζωμένη σε ιστορική μνήμη που φτάνει πίσω σε αυτοκρατορίες, εισβολές, κατακερματισμούς, ξένα πραξικοπήματα και αποικιοκρατικές παρεμβάσεις.
Η Ισλαμική Δημοκρατία έχει προκαλέσει τεράστια δεινά στον λαό και έχει εξοργίσει πολλούς διαδηλωτές. Όμως, το να συγχέει κανείς αυτή την οργή με μια επιθυμία «απελευθέρωσης» από ξένες δυνάμεις, είναι να επαναλαμβάνει τις ολέθριες αυταπάτες του πολέμου στο Ιράκ το 2003.
Το μέγεθος και η δημογραφία του Ιράν επίσης επηρεάζουν την πορεία της σύγκρουσης. Το Ιράν είναι τεσσεράμισι φορές μεγαλύτερο από τη Γερμανία, με πληθυσμό 92 εκατομμυρίων.
Υπάρχουν εκατομμύρια Ιρανοί που επιθυμούν το τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αλλά υπάρχουν και εκατομμύρια που θα αντισταθούν σε οποιαδήποτε ξένη απόπειρα να επιβάλει το τι θα την αντικαταστήσει.
Το κλίμα υπέρ της αλλαγής καθεστώτος αναζωπυρώθηκε αναμφίβολα λόγω των επιτυχημένων επιχειρήσεων του Ισραήλ κατά του Ιράν: δολοφονίες στρατιωτικών και πυρηνικών επιστημόνων, δολιοφθορά εγκαταστάσεων, κυριαρχία στους αιθέρες. Όμως αυτές οι επιχειρήσεις, αν και αποκάλυψαν τις αδυναμίες του Ιράν, ταυτόχρονα εξαφάνισαν τα περιθώρια διπλωματίας και ενίσχυσαν το κλίμα βίας και παράνοιας μέσα στο ιρανικό κράτος.
Κάποιοι υποστηρίζουν ότι το Ιράν, εξευτελισμένο από την ξένη διείσδυση, μπορεί να είναι πιο πρόθυμο να διαπραγματευτεί και να εγκαταλείψει τις πυρηνικές του φιλοδοξίες. Όμως, πολλοί εντός του ιρανικού μηχανισμού ασφαλείας πιστεύουν πλέον ότι μόνο η πυρηνική αποτροπή μπορεί να διασφαλίσει την επιβίωση του καθεστώτος. Το δίδαγμα των τελευταίων δεκαετιών είναι σαφές: η παράδοση δεν οδηγεί στην ασφάλεια. Ο Σαντάμ εγκατέλειψε τα όπλα του. Εισέβαλαν. Ο Καντάφι εγκατέλειψε το πυρηνικό του πρόγραμμα. Τον ανέτρεψαν.
Κατά συνέπεια, ο δρόμος προς την επιβίωση για το Ιράν δεν είναι ο αφοπλισμός — είναι η αποτροπή. Ίσως το Ιράν να μη σπεύδει ακόμη να κατασκευάσει πυρηνική βόμβα, αλλά αν το καθεστώς πειστεί ότι η κατάρρευση είναι αναπόφευκτη χωρίς αυτήν, τότε θα επιταχύνει — όχι για να επιτεθεί, αλλά για να μην τολμήσει κανείς να το απειλήσει ξανά.
Η ειρωνεία είναι πως οι πιο φανατικοί υποστηρικτές της αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν ενδέχεται να επιταχύνουν ακριβώς εκείνο το πυρηνικό πρόγραμμα που ισχυρίζονται ότι φοβούνται.
The Washington Post
