O Levent Kenz αποτυπώνει την πάλη της Τουρκίας για εκσυγχρονισμό των ενόπλων δυνάμεών της, η οποία εμποδίζεται από κυρώσεις, καθυστερήσεις στην προμήθεια και εγχώριες πολιτικές παρεμβάσεις, προκαλώντας ανησυχία μεταξύ αναλυτών στρατιωτικών θεμάτων. Η πρόσφατη ισραηλινή επίθεση στο Ιράν ανέδειξε τις ευπάθειες της Άγκυρας, θέτοντας νέα ερωτήματα σχετικά με τις αποτρεπτικές της ικανότητες.
Ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει αποδώσει τιμές σε εγχωρίως παραγόμενα στρατιωτικά μη επανδρωμένα οχήματα, το άρμα μάχης Altay και το μαχητικό αεροσκάφος KAAN, τα οποία συχνά παρουσιάζει ως απόδειξη για την αυτοδυναμία της Τουρκίας στον στρατιωτικό τομέα. Παρ’ όλα αυτά, πολλαπλά εμβληματικά προγράμματα παραμένουν υπονομευμένα από τεχνικά εμπόδια, πολιτικές προκαταλήψεις και προμηθευτικές αλυσίδες που πλήττονται από κυρώσεις.
Η τουρκική αεροπορία συνεχίζει να βασίζεται σε έναν γηρασμένο στόλο μαχητικών F‑16. Τα περισσότερα από αυτά τα αεροσκάφη, που παραδόθηκαν αρχικά τη δεκαετία του 1980 και τις αρχές της δεκαετίας του 1990, χρειάζονται επειγόντως αναβαθμίσεις. Η Άγκυρα έχει αιτηθεί 40 νέων μαχητικών F‑16 Block 70 από τις ΗΠΑ. Αν και η κυβέρνηση του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν ενέκρινε προφορικά μετά την κύρωση εκ μέρους της Άγκυρας της ένταξης της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ, το αμερικανικό Κογκρέσο δεν έχει ακόμη οριστικοποιήσει τη συμφωνία. Σύμφωνα με Τούρκους αξιωματούχους, οι καθυστερήσεις αυτές πλήττουν την επιχειρησιακή ετοιμότητα της αεροπορίας.
Η Άγκυρα πιέζει επίσης για επανείσοδο στο αμερικανικό πρόγραμμα F‑35 Joint Strike Fighter, από το οποίο εξαιρέθηκε το 2019 μετά την αγορά ρωσικών συστημάτων πυραύλων S‑400. Ο Ερντογάν δήλωσε μετά τη πρόσφατη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στη Χάγη την περασμένη εβδομάδα ότι ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ είχε ανταποκριθεί θετικά σε νέα διαβούλευση.
Ο Αμερικανός πρεσβευτής στην Τουρκία και Ειδικός Απεσταλμένος για τη Συρία, Τομ Μπάρακ, εξέφρασε αισιοδοξία ότι θα επιλυθούν οι αμυντικές εντάσεις μεταξύ Ουάσιγκτον και Άγκυρας, συμπεριλαμβανομένων θεμάτων που αφορούν το πρόγραμμα F‑35 και τις κυρώσεις με βάση τον νόμο CAATSA (Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act).
Ο Μπάρακ, μιλώντας στο κρατικό τουρκικό πρακτορείο Anadolu στις 29 Ιουνίου, τόνισε: «Κατά την άποψή μου, ο Πρόεδρος Τραμπ και ο Πρόεδρος Ερντογάν θα πουν στον Υπουργό \[Μάρκο] Ρούμπιο και τον ΥΠΕΞ \[Χακάν] Φιντάν να “Το τελειώσετε, βρείτε έναν τρόπο.” Το Κογκρέσο θα υποστηρίξει ένα λογικό αποτέλεσμα. Γι’ αυτό πιστεύω ότι υπάρχει πραγματική πιθανότητα να επιτευχθεί λύση μέχρι τα τέλη του χρόνου.»
Παράλληλα, η Τουρκία έχει αρχίσει διαπραγματεύσεις με το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία και την Ιταλία για πιθανή απόκτηση μαχητικών Eurofighter Typhoon. Η Γερμανία, ο άλλος εταίρος στην παραγωγή, παραμένει διστακτική, επικαλούμενη πολιτικές εντάσεις σχετικά με τις εσωτερικές πολιτικές της Τουρκίας και προηγούμενη κριτική για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ωστόσο, σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιεύματα στα τουρκικά μέσα, η Γερμανία έχει μαλακώσει τη στάση της και με το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα — μέρος της κυβερνητικής συμμαχίας — να εγκαταλείπει την αντιπολίτευση, αυξάνεται η πιθανότητα έγκρισης της πώλησης.
Το εγχώριο πέμπτης γενιάς μαχητικό της Τουρκίας, το KAAN (παλαιότερα TF‑X), πραγματοποίησε τις πρώτες του δοκιμές κύλισης νωρίτερα φέτος. Ωστόσο, το πρόγραμμα αντιμετωπίζει σημαντικά εμπόδια, κυρίαρχο εκ των οποίων είναι η μηχανή.
Το πρωτότυπο χρησιμοποιεί επί του παρόντος κινητήρα General Electric F110, αλλά οι εγχώριες εναλλακτικές υπό ανάπτυξη από την Turkish Engine Industries (TEI) δεν είναι ακόμη έτοιμες για πτήση. Εξετάστηκαν επίσης κινητήρες της Rolls‑Royce, όμως οι διαπραγματεύσεις παραμένουν αδιευκρίνιστες.
Το KAAN δεν αναμένεται να ενταχθεί στον τουρκικό στόλο αεροσκαφών πριν από το 2035 το νωρίτερο, και αυτό το χρονοδιάγραμμα παραμένει εξαιρετικά ευαίσθητο στην ομαλή πρόοδο του προγράμματος χωρίς σοβαρές καθυστερήσεις. Δεδομένου ότι η πλατφόρμα δεν έχει ολοκληρώσει ακόμη τις δοκιμές πιστοποίησης, η ικανότητά της να καλύψει επιχειρησιακές απαιτήσεις παραμένει αβέβαιη. Ενώ συνεχίζεται η δομική ανάπτυξη, το αεροσκάφος εξακολουθεί να βασίζεται σε ξένους κινητήρες, γεγονός που υποδηλώνει συνεχιζόμενους περιορισμούς στις εγχώριες δυνατότητες πρόωσης.
Ένα ακόμη ζήτημα ανησυχίας είναι η έλλειψη ικανών πιλότων. Μετά από μια αμφιλεγόμενη απόπειρα πραξικοπήματος το 2016, η κυβέρνηση Ερντογάν απέλυσε ή συνέλαβε χιλιάδες στελέχη της πολεμικής αεροπορίας με κατασκευασμένες κατηγορίες, συμπεριλαμβανομένων άνω των 600 έμπειρων χειριστών μαχητικών. Το κενό που δημιουργήθηκε δεν έχει ακόμη καλυφθεί πλήρως. Η Τουρκία πιθανότατα λειτουργεί με ελάχιστες αναλογίες, ενδεχομένως κάτω από 1,2 πιλότους ανά αεροσκάφος, λόγω της έλλειψης πιλότων, ενώ η τουρκική πολεμική αεροπορία διαθέτει περίπου 295 αεροσκάφη. Ιδανικά, αυτή η αναλογία θα έπρεπε να είναι τουλάχιστον 1,5 έως 2 πιλότοι ανά αεροσκάφος, ώστε να εξασφαλίζεται επαρκής χρόνος ξεκούρασης, εκπαίδευσης και εναλλαγής χωρίς να υπερφορτώνονται οι πιλότοι. Η λειτουργία κάτω από αυτό το όριο ενέχει κινδύνους μείωσης της αποτελεσματικότητας και αύξησης της πίεσης στο προσωπικό.
Παρόλο που έχουν εφαρμοστεί νέα προγράμματα εκπαίδευσης πιλότων, τα επίπεδα εμπειρίας στην Τουρκική Πολεμική Αεροπορία παραμένουν επικίνδυνα χαμηλά, με στρατιωτικές πηγές να επισημαίνουν ότι η εκπαίδευση ενός έμπειρου πιλότου F‑16 διαρκεί συνήθως πάνω από μια δεκαετία — μια διαδικασία που δεν μπορεί να επιταχυνθεί με πολιτικά μέσα.
Η Τουρκία εργάζεται επίσης σε ένα νέο μακράς εμβέλειας εγχώριο πρόγραμμα αντιαεροπορικής άμυνας, με την ονομασία Steel Dome, το οποίο ωστόσο βρίσκεται ακόμη στα αρχικά στάδια ανάπτυξης. Το Nordic Monitor είχε αναφέρει προηγουμένως ότι το σύστημα πυραύλων S‑400 ρωσικής κατασκευής, το οποίο αγόρασε η Τουρκία, δεν αποτελεί μέρος του εν λόγω προγράμματος. Για να καλύψει το κενό, η Τουρκία βρίσκεται σε διαπραγματεύσεις για την αγορά του γαλλοϊταλικού συστήματος πυραύλων SAMP/T. Ο Πρόεδρος Ερντογάν φέρεται να ζήτησε την υποστήριξη του Γάλλου Προέδρου Εμανουέλ Μακρόν κατά την τελευταία σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ.
Το συνολικό κόστος του ρωσικής κατασκευής αντιαεροπορικού συστήματος S‑400 που προμηθεύτηκε η Τουρκία εκτιμάται σε περίπου 2,5 δισεκατομμύρια δολάρια, μέρος του οποίου καταβλήθηκε προκαταβολικά στη Μόσχα. Τελικώς, η Τουρκία δεν προχώρησε στην προγραμματισμένη προμήθεια δεύτερης παρτίδας πυραύλων και εκτοξευτών, απόφαση που ερμηνεύτηκε ευρέως ως προσπάθεια αποφυγής περαιτέρω επιδείνωσης των σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Αναλυτές προειδοποιούν επίσης για υποβάθμιση της ποιότητας των αξιωματικών σε ολόκληρες τις Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις. Μετά τις εκκαθαρίσεις του 2016, τα κριτήρια για την απόκτηση θέσης επιτελικού αξιωματικού χαλάρωσαν, προκαλώντας ανησυχίες για την επαγγελματικότητα του στρατεύματος. Ένας νέος κανονισμός που ψηφίστηκε τον περασμένο μήνα από το κοινοβούλιο επιτρέπει στον Ερντογάν να επηρεάζει άμεσα το χρονοδιάγραμμα προαγωγών ανώτερων αξιωματικών. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι αυτό υπονομεύει την αξιοκρατία και αυξάνει τις πολιτικές παρεμβάσεις στην αλυσίδα διοίκησης, δημιουργώντας μια ιεραρχία βασισμένη στην πίστη και όχι στις ικανότητες.
Το κύριο άρμα μάχης Altay, ακρογωνιαίος λίθος της εθνικής αμυντικής στρατηγικής της Τουρκίας, έχει αντιμετωπίσει αλλεπάλληλα πισωγυρίσματα. Η Άγκυρα υπέγραψε συμφωνία παραγωγής με την BMC τον Νοέμβριο του 2018 για την κατασκευή 250 αρμάτων T1. Οι αρχικές παραδόσεις είχαν προγραμματιστεί για τα τέλη του 2019. Αντ’ αυτού, μόνο δύο πρωτότυπα εισήχθησαν στο τουρκικό οπλοστάσιο το 2023, με τη μαζική παραγωγή να μετατίθεται για το 2025 και την πλήρη ανάπτυξη να εκτείνεται προς τα τέλη της δεκαετίας του 2020.
Η εξάρτηση του προγράμματος από τον κινητήρα επιδεινώθηκε όταν ο Γερμανός προμηθευτής MTU απέσυρε τη στήριξή του λόγω εμπάργκο που επιβλήθηκαν ως αντίδραση στις τουρκικές επιχειρήσεις στη Συρία. Ως απάντηση, η Τουρκία εξασφάλισε συμφωνία για εισαγωγή συστημάτων πρόωσης 1.500 ίππων της Hyundai‑Doosan από τη Νότια Κορέα. Ωστόσο, αυτές οι μονάδες δεν έχουν ακόμη ανταποκριθεί στα τοπικά πρότυπα απόδοσης και ενσωμάτωσης, ενώ ο εγχωρίως αναπτυσσόμενος κινητήρας «Batu» απέχει ακόμη αρκετά χρόνια από την ένταξη σε υπηρεσία.
Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η πολιτική εύνοια διαστρέβλωσε τη διαγωνιστική διαδικασία. Η BMC φέρεται να εξασφάλισε το συμβόλαιο έναντι της Otokar και των γερμανικών κινητήρων της λόγω δεσμών με τον Πρόεδρο Ερντογάν και επιχειρηματίες συμμάχους του, περιλαμβανομένου του Ετέμ Σαντσάκ, οδηγώντας σε κατηγορίες ότι το έργο δόθηκε στους «ημετέρους» αντί για τους ικανότερους. Η παραγωγή που αρχικά είχε σχεδιαστεί να πραγματοποιείται στο Καρασού μεταφέρθηκε στη συνέχεια στο Αρίφιε, μετά από ανησυχίες ότι ο αρχικός χώρος ήταν ακατάλληλος, πιθανόν λόγω κινήτρων σχετιζόμενων με την αξία γης.
Πρώην αξιωματούχοι του υπουργείου Άμυνας δηλώνουν ότι αυτό το πρότυπο έχει αποδυναμώσει τις τεθωρακισμένες δυνατότητες των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων αντί να τις ενισχύσει. Αν και τα σχέδια προβλέπουν παραδόσεις τριών αρμάτων το 2025 και έως 85 στην έκδοση T1 κατά τα επόμενα τρία χρόνια, η καθυστέρηση έχει εξαλείψει οποιοδήποτε βραχυπρόθεσμο επιχείρημα περί ισχύος εγχώριου αρματικού δυναμικού.
Ένα από τα εμπόδια για την ενίσχυση της άμυνας της Τουρκίας είναι η τρέχουσα οικονομική κατάσταση της χώρας. Με την τουρκική λίρα να έχει χάσει σημαντική αξία έναντι του δολαρίου ΗΠΑ κατά το περασμένο έτος, η εισαγωγή αμυντικού εξοπλισμού έχει καταστεί ακόμη πιο δαπανηρή. Αν και ο Ερντογάν έχει δεσμευθεί να αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες στο 2,5% του ΑΕΠ έως το 2027, τα περισσότερα μείζονα συστήματα —συμπεριλαμβανομένων των κινητήρων, των ηλεκτρονικών και των συστημάτων ραντάρ— εξακολουθούν να εξαρτώνται από ξένους προμηθευτές.
Τον Οκτώβριο του 2024, η τουρκική κυβέρνηση είχε σχεδιάσει να εισαγάγει στο κοινοβούλιο νέο νομοσχέδιο που θα επέβαλλε ετήσια εισφορά 750 λιρών Τουρκίας (22 δολάρια) στο Ταμείο Αμυντικής Βιομηχανίας για άτομα με πιστωτικό όριο 100.000 λιρών Τουρκίας (2.923 δολάρια) ή άνω. Ο Υπουργός Οικονομικών Μεχμέτ Σιμσέκ τόνισε ότι η Τουρκία βρίσκεται σε μια δύσκολη γεωγραφική περιοχή και χρειάζεται να ενισχύσει τις αποτρεπτικές της δυνατότητες. Ο Σιμσέκ υποστήριξε ότι απαιτούνται πρόσθετα κονδύλια για έργα της αμυντικής βιομηχανίας, ιδίως για την κατασκευή του Steel Dome και την παραγωγή του KAAN. Ωστόσο, μετά από σημαντική δημόσια κατακραυγή, η πρόταση αναβλήθηκε για το 2025.
Δεν έχει υπάρξει επίσημη δήλωση από την κυβέρνηση σχετικά με την επανεισαγωγή του εν λόγω νομοσχεδίου.
An Israeli air force F-35 war plane flies over during a graduation ceremony for new pilots in Hatzerim air force base near the southern Israeli city of Beersheba, Israel, Thursday, June 29, 2023. (AP Photo/Tsafrir Abayov)
του Δημήτρη Τσαϊλα, Υποναυάρχου ε.α.
Ας αναλύσουμε αυτό το ερώτημα, εξάγοντας μερικά σαφή στρατηγικά διδάγματα που είναι σχετικά με το περιβάλλον ασφαλείας της Ελλάδας.
Η αξιόπιστη αποτροπή απαιτεί αξιόπιστη ικανότητα και θέληση
Τι έκανε το Ισραήλ: Το Ισραήλ δεν απειλούσε απλώς με δράση επί χρόνια. Δημιούργησε και επέδειξε την πραγματική ικανότητα να την εκτελέσει, ακόμη και όταν οι ΗΠΑ δίσταζαν να το πράξουν οι ίδιες. Συνδύασε ισχυρές πληροφορίες, πραγματική επιχειρησιακή εμβέλεια και την πολιτική βούληση για δράση.
Τι μπορεί να μάθει η Ελλάδα: Στο πλαίσιο της Ελλάδας, ιδίως σε σχέση με τις μακροχρόνιες εντάσεις της με την Τουρκία, η αποτροπή δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στη ρητορική. Εάν η Ελλάδα θέλει να αποτρέψει την επιθετικότητα (είτε σχετίζεται με παραβιάσεις του εναέριου χώρου, θαλάσσιες διαφορές στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, είτε με τη στρατιωτικοποίηση των νησιών), πρέπει:
Να προβεί σε ανάπτυξη πραγματικών, σύγχρονων, ολοκληρωμένων δυνατοτήτων κρούσης και άμυνας (π.χ. προηγμένη αεράμυνα, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, κυβερνοεπίθεση, όπλα ακριβείας μεγάλου βεληνεκούς).
Να δείξει, μέσω ασκήσεων και προωθημένων αναπτύξεων, ότι μπορεί και θα χρησιμοποιήσει αυτές τις δυνατότητες εάν απειληθεί η κυριαρχία του.
Να κάνει σαφές ότι οι ελληνικές κόκκινες γραμμές δεν είναι θεωρητικές.
Η Στρατηγική Έκπληξη και η Ετοιμότητα έχουν Σημασία
Τι έκανε το Ισραήλ: Η επιχείρηση του Ισραήλ πέτυχε σε μεγάλο βαθμό χάρη στον αιφνιδιασμό, την προσεκτική προετοιμασία και τις σταδιακές διαμορφούμενες επιχειρήσεις (π.χ., υποβάθμιση της ιρανικής αεράμυνας μήνες πριν από την κύρια επίθεση).
Τι μπορεί να μάθει η Ελλάδα: Η Ελλάδα πρέπει:
Να επενδύσει σε πληροφορίες και αντικατασκοπεία για να αποτρέψει τον αιφνιδιασμό από τους αντιπάλους της.
Να προβεί σε διεξαγωγή ρεαλιστικής εκπαίδευσης που ενσωματώνει κυβερνοεπιθέσεις, ηλεκτρονικό πόλεμο και μυστικές επιχειρήσεις.
Να ενισχύσει τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, ώστε να μην αιφνιδιαστείτε ποτέ.
Να ενισχύσει την ετοιμότητα να δράσει προληπτικά ή να αντιδράσει γρήγορα για να προστατεύσει τα εθνικά συμφέροντα εάν η διπλωματία αποτύχει.
Η προστασία του πολιτικού εσωτερικού μετώπου είναι κρίσιμη
Τι έκανε το Ισραήλ: Το Ισραήλ έδωσε προτεραιότητα στην εξουδετέρωση των πυραυλικών απειλών για να διατηρήσει τον πληθυσμό και την οικονομία του σε λειτουργία κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης.
Τι μπορεί να μάθει η Ελλάδα: Η Ελλάδα, με τον ιδιαίτερα αστικοποιημένο πληθυσμό της και τις στρατηγικές υποδομές της, πρέπει να ενισχύσει:
Πολιτική άμυνα και ανθεκτικότητα έναντι επιθέσεων με πυραύλους, μη επανδρωμένα αεροσκάφη και κυβερνοεπιθέσεων.
Τα πολυεπίπεδα συστήματα αεροπορικής και πυραυλικής άμυνας, ιδίως σε νησιά και σε κρίσιμα λιμάνια και ενεργειακές εγκαταστάσεις.
Αντιμετώπιση κρίσεων και συνέχεια των κυβερνητικών σχεδίων για την περίπτωση που η αποτροπή αποτύχει.
Η διπλωματία και η βία δεν αλληλοαποκλείονται
Τι έκανε το Ισραήλ: Το Ισραήλ απέδειξε ότι η αξιόπιστη δύναμη μπορεί να κάνει τη διπλωματία πιο παραγωγική, όχι αντικαθιστώντας την, αλλά υποστηρίζοντάς την με μόχλευση.
Τι μπορεί να μάθει η Ελλάδα: Η Ελλάδα πρέπει να συνεχίσει να χρησιμοποιεί τη διπλωματία (παρουσίαση στην ΕΕ, συνεργασίες με το ΝΑΤΟ), αλλά σε συνδυασμό με αποδεδειγμένη ικανότητα και βούληση. Δεν πρέπει να υποθέτει ότι τα διπλωματικά πλαίσια από μόνα τους θα αποτρέψουν τις κλιμακώσεις στο Αιγαίο ή την Ανατολική Μεσόγειο. Για παράδειγμα:
Η Ελλάδα μπορεί να αξιοποιήσει ισχυρότερους αμυντικούς δεσμούς με τις ΗΠΑ και τη Γαλλία (π.χ., Rafale, πρόγραμμα F-35).
Να εμβαθύνει τις περιφερειακές συνεργασίες ασφαλείας με την Αίγυπτο, το Ισραήλ και τα μετριοπαθή κράτη του Κόλπου για να αντισταθμίσει την τουρκική αυτοπεποίθηση.
Κυριαρχία σημαίνει να έχεις την ευθύνη της τελικής απόφασης
Τι έκανε το Ισραήλ: Ακόμα και με την απαραίτητη αμερικανική υποστήριξη, το Ισραήλ πήρε την κυρίαρχη απόφαση να χτυπήσει όταν το έκρινε απαραίτητο, υπογραμμίζοντας ότι μόνο αυτό είναι υπεύθυνο για την επιβίωσή του.
Τι μπορεί να μάθει η Ελλάδα: Η Ελλάδα πρέπει να σχεδιάσει για την πιθανότητα οι βασικοί σύμμαχοί της (ΝΑΤΟ, ΕΕ) θα διστάσουν σε μια κρίση. Οι εγγυήσεις ασφαλείας έχουν σημασία, αλλά δεν υποκαθιστούν τις κυρίαρχες δυνατότητες και αποφάσεις. Η Ελλάδα πρέπει να διατηρήσει την πρακτική ικανότητα και την πολιτική αποφασιστικότητα να αμυνθεί, ακόμη και αν οι μεγάλες δυνάμεις συμβουλεύουν αυτοσυγκράτηση.
Η εσφαλμένη ερμηνεία της απόφασης ενός αντιπάλου είναι θανατηφόρα
Τι έκανε το Ισραήλ: Επωφελήθηκε από την εσφαλμένη ερμηνεία της ισραηλινής θέλησης από το Ιράν. Μετά την 7η Οκτωβρίου, το Ιράν υποτίμησε το βάθος της στρατηγικής μετατόπισης του Ισραήλ.
Τι μπορεί να μάθει η Ελλάδα: Η Ελλάδα πρέπει να διασφαλίσει ότι η Τουρκία (ή οποιοσδήποτε άλλος πιθανός επιτιθέμενος) δεν υποτιμά την ελληνική αποφασιστικότητα. Η δημόσια ενότητα, τα σαφή πολιτικά μηνύματα και η αποδεδειγμένη προθυμία υπεράσπισης των εθνικών κόκκινων γραμμών είναι απαραίτητα. Τα αδύναμα μηνύματα, η διχόνοια ή η ασάφεια προκαλούν λανθασμένους υπολογισμούς, και έτσι συχνά ξεκινούν οι συγκρούσεις.
Κλειδί για την Ελλάδα
Οι ισχυρές συμμαχίες, η διπλωματική εμπλοκή και οι αμυντικές προετοιμασίες πρέπει να συνοδεύονται από σαφή, αξιόπιστη ικανότητα, και βούληση, για μονομερή δράση σε περίπτωση που αναγκαστεί κανείς.
Το παράδειγμα του Ισραήλ δείχνει ότι το απόλυτο αποτρεπτικό στοιχείο είναι η αποδεδειγμένη προθυμία για υλοποίηση.
*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), και του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).
Όπως προειδοποιεί η γερμανική Handelsblatt, η ανάπτυξη της Ελλάδας στερείται σταθερών θεμελίων και μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας.
Παρά τη θεαματική ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας μετά την πανδημία και τους εντυπωσιακούς ρυθμούς ανάπτυξης του ΑΕΠ, η εικόνα δεν είναι τόσο ενθαρρυντική όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως.
Όπως προειδοποιεί η γερμανική Handelsblatt, η ανάπτυξη της Ελλάδας στερείται σταθερών θεμελίων και μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας.
Πίσω από τα ποσοστά, κρύβεται ένα επενδυτικό κενό που βαθαίνει, ένα δημόσιο χρέος που παραμένει σε δυσθεώρητα επίπεδα, και μια οικονομία που στηρίζεται υπερβολικά στον τουρισμό και στην ιδιωτική κατανάλωση.
Με επενδύσεις που φθίνουν και διαρθρωτικές αδυναμίες που παραμένουν άλυτες, οι προοπτικές ανάπτυξης κινδυνεύουν να ανατραπούν. Η Handelsblatt δεν διστάζει να κάνει λόγο για έναν επικείμενο «οικονομικό κλονισμό», αν δεν υπάρξει άμεση στροφή προς μια πιο βιώσιμη αναπτυξιακή στρατηγική.
Ειδικότερα, σύμφωνα με τη γερμανική εφημερίδα, «Η ελληνική οικονομία έχει αναπτυχθεί μετά την πανδημία περισσότερο από το διπλάσιο σε σχέση με τον μέσο όρο των 27 κρατών-μελών της ΕΕ.
Για το τρέχον έτος, η κυβέρνηση στην Αθήνα αναμένει ανάπτυξη του ΑΕΠ κατά 2,3%. Κατά το πρώτο τρίμηνο του 2025, το ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 2,2% σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του προηγούμενου έτους.
Ωστόσο, το ελληνικό δημόσιο χρέος παραμένει τεράστιο.
Στο τέλος του 2024, ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ ανήλθε στο 153,6%, το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ. Η Ελλάδα χρειάζεται σαφώς υψηλότερες επενδύσεις, ώστε η οικονομία να μπορέσει να αναπτυχθεί με βιώσιμο τρόπο».
Η ανάπτυξη των επενδύσεων υπολείπεται των προσδοκιών
«Εδώ ακριβώς εντοπίζεται το μειονέκτημα των πρόσφατων τριμηνιαίων στοιχείων:
Οι επενδύσεις στην Ελλάδα μειώθηκαν σε ετήσια βάση κατά 3,2%. Η κυβέρνηση είχε ανακοινώσει πέρσι για το 2025 ανάπτυξη επενδύσεων κατά 14,4%, ωστόσο στη συνέχεια αναθεώρησε την πρόβλεψη στο 8,4%.
Μετά τα απογοητευτικά στοιχεία του πρώτου τριμήνου, ακόμη και αυτή η εκτίμηση τίθεται πλέον υπό αμφισβήτηση.
Ήδη τα δύο προηγούμενα έτη, η αύξηση των επενδύσεων υπολειπόταν των προσδοκιών» σημειώνει η Handelsblatt και πρoσθέτει:
«Έτσι, το χάσμα με την υπόλοιπη ΕΕ διευρύνεται.
Η Ελλάδα καταγράφει τον χαμηλότερο λόγο επενδύσεων στην ΕΕ, ο οποίος στο πρώτο τρίμηνο του 2025 ανήλθε μόλις στο 14,18% του ΑΕΠ, από 15,34% το προηγούμενο έτος. Ο μέσος όρος στην ΕΕ διαμορφώνεται στο 21,2%.
Το γεγονός ότι η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να καταγράφει τόσο ισχυρή ανάπτυξη οφείλεται κυρίως στην ισχυρή άνοδο του τουρισμού και στην ιδιωτική κατανάλωση, η οποία το περασμένο έτος αντιστοιχούσε στο 77,9% του ΑΕΠ, έναντι 66,1% κατά μέσο όρο στην ΕΕ».
Ελλείψεις υποδομών και νομική αβεβαιότητα αποθαρρύνουν τους επενδυτές
Σύμφωνα με τη Handelsblatt, η επενδυτική επίδοση της Ελλάδας χαρακτηρίζεται ως ανησυχητικά χαμηλή και περιορίζει την παραγωγικότητα, επισημαίνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις συστάσεις της για το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο, που δημοσιεύθηκαν στις αρχές Ιουνίου.
Ως αιτίες αναφέρει την υπερρύθμιση, τις χρονοβόρες διαδικασίες αδειοδότησης, το υψηλό ενεργειακό κόστος, τα ελλείμματα υποδομών, την έλλειψη εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού και τις δυσκολίες χρηματοδότησης.
Το επενδυτικό έλλειμμα, όμως, έχει και ιστορικά αίτια.
Κατά την περίοδο 2000-2009, ο λόγος επενδύσεων στην Ελλάδα ανερχόταν στο 24%, ξεπερνώντας τον μέσο όρο της ΕΕ που ήταν 22,1%.
Στη συνέχεια ξέσπασε η κρίση χρέους του δημοσίου, η οποία βύθισε τη χώρα τη δεκαετία του 2010 στη μεγαλύτερη και βαθύτερη ύφεση της μεταπολεμικής ιστορίας.
Την περίοδο 2010-2019, ο λόγος επενδύσεων έπεσε στο 12,3%. Οι καθαρές επενδύσεις σε πάγιο κεφάλαιο, δηλαδή οι επενδύσεις μείον τις αποσβέσεις, επέστρεψαν το 2022 για πρώτη φορά μετά το 2009 σε θετικό επίπεδο.
Ωστόσο, οι επενδύσεις του ελληνικού ιδιωτικού τομέα επικεντρώνονται κυρίως στην αντικατάσταση κεφαλαίου.
Μόνο το 22% των επιχειρήσεων επενδύει σε επέκταση δυναμικότητας. «Το επενδυτικό κενό της Ελλάδας αποκαλύπτει χρόνιες διαρθρωτικές αδυναμίες της οικονομίας.
Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν οι μικρές επιχειρηματικές κλίμακες: το 90% των 880.349 ελληνικών επιχειρήσεων απασχολεί λιγότερα από πέντε άτομα. Το 95% των ελληνικών επιχειρήσεων έχει λιγότερους από δέκα εργαζομένους και, σύμφωνα με τον ορισμό της ΕΕ, κατατάσσεται στις πολύ μικρές επιχειρήσεις.
Σε καμία άλλη χώρα της ΕΕ το ποσοστό τους δεν είναι τόσο υψηλό όσο στην Ελλάδα.
Ως αποτέλεσμα, η παραγωγικότητα εργασίας στην Ελλάδα ανέρχεται μόλις στο 56,2% του μέσου όρου της ΕΕ» καταλήγει η γερμανική εφημερίδα.
Belkis Wille αναπληρώτρια διευθύντρια στο Τμήμα Κρίσεων, Συγκρούσεων και Όπλων της Human Rights Watch.
11:59 π.μ., 1 Ιουλίου 2025 Πηγή: Meduza
Ρώσοι στρατιώτες από μονάδα μη επανδρωμένων αεροσκαφών της ομάδας δυνάμεων του Ντνιέπερ κατά τη διάρκεια πολεμικής αποστολής στην Ουκρανία. 12 Ιανουαρίου 2025.
Μετά την κατάληψη της πόλης Χερσώνα από τις ρωσικές δυνάμεις τον Μάρτιο του 2022, οι αρχές κατοχής ανήρτησαν πινακίδες που έγραφαν: «Η Ρωσία είναι εδώ για πάντα». Οκτώ μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο του 2022, ο ουκρανικός στρατός απελευθέρωσε την πόλη, αναγκάζοντας τα ρωσικά στρατεύματα να υποχωρήσουν πίσω από τον ποταμό Δνείπερο. Μέχρι σήμερα, ο ποταμός αποτελεί το προπύργιο της εμπόλεμης γραμμής στην περιοχή. Οι ρωσικές δυνάμεις από την άλλη πλευρά συνεχίζουν να βρίσκουν τρόπους να τρομοκρατούν τον πληθυσμό της Χερσώνας.
Σε πρόσφατη έκθεσή της, η Human Rights Watch κατέγραψε τη χρήση drones από τη Ρωσία για στόχευση αμάχων στη Χερσώνα, επισημαίνοντας ότι «φαινομενικά σκόπιμες ή απερίσκεπτες επιθέσεις που συνιστούν εγκλήματα πολέμου», σκότωσαν δεκάδες πολίτες και τραυμάτισαν εκατοντάδες το 2024. Με βάση τις μαρτυρίες επιζώντων και αυτόπτων, καθώς και δεκάδες βίντεο και φωτογραφίες, η HRW κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ρωσικές δυνάμεις διεξάγουν αυτές τις επιθέσεις χρησιμοποιώντας εμπορικά διαθέσιμα drones εξοπλισμένα με εκρηκτικά, όπως αντιπροσωπευτικές νάρκες επίθεσης κατά προσωπικού. Μεγάλο μέρος των αποδεικτικών στοιχείων περιλάμβανε υλικό που κατέγραψαν οι ίδιοι οι δράστες και ανέβηκε σε τροφοθετούμενα από τον ρωσικό στρατό κανάλια Telegram.
Η εκστρατεία επιθέσεων, που εντάθηκε δραματικά από την περασμένη άνοιξη, ανάγκασε χιλιάδες κατοίκους της Χερσώνας να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, με αποτέλεσμα τη σχεδόν πλήρη ερήμωση της συνοικίας Dniprovskyi και του παρακείμενου προαστίου Αντονίβκα. Σύμφωνα με την Εκτελεστική Επιτροπή του Δημοτικού Συμβουλίου της Χερσώνας, ο πληθυσμός της Αντονίβκα μειώθηκε από 4.570 σε 2.300 κατοίκους μεταξύ Μαΐου και Δεκεμβρίου του 2024. Τοπικοί αξιωματούχοι δεν παρείχαν στατιστικά στοιχεία για την υποχώρηση του πληθυσμού στη συνοικία Dniprovskyi.
Σε άλλη έκθεση, που δημοσιεύθηκε την περασμένη εβδομάδα, το Γραφείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ ανέφερε ότι τον τελευταίο χρόνο τα drones μικρού βεληνεκούς αναδείχθηκαν ως η κύρια αιτία θανάτων αμάχων στην Ουκρανία. Οι παρατηρητές του ΟΗΕ επιβεβαίωσαν περισσότερους από 3.000 τραυματισμούς και θανάτους αμάχων από επιθέσεις με drones από την έναρξη της παντοεμβέλειας εισβολής της Ρωσίας τον Φεβρουάριο του 2022. Και ενώ η συντριπτική πλειοψηφία (89%) σημειώθηκε σε περιοχές που ελέγχονται από την ουκρανική κυβέρνηση, το 62% αυτών συνέβη στην περιοχή της Χερσώνας.
Για περαιτέρω εικόνα σχετικά με το πώς ο πόλεμος με drones επηρεάζει τους αμάχους στη Χερσώνα και διευκολύνει τα ρωσικά εγκλήματα πολέμου στην Ουκρανία,
η συντάκτρια του The Beet, Eilish Hart, μίλησε με τη Belkis Wille, αναπληρώτρια διευθύντρια στο Τμήμα Κρίσεων, Συγκρούσεων και Όπλων της Human Rights Watch.
Οι ακόλουθες ερωταπαντήσεις έχουν ελαφρώς επεξεργαστεί και συντομευτεί για λόγους μήκους και σαφήνειας.
— Ποια ήταν η μεθοδολογία της Human Rights Watch για την έρευνα αυτών των επιθέσεων με drones; Πώς προσδιορίζετε τα μοτίβα στόχευσης αμάχων;
— Η μεθοδολογία μας για την τεκμηρίωση είναι ουσιαστικά ίδια για κάθε είδος επίθεσης. Πάντοτε θέλουμε να βασίζουμε τις πληροφορίες μας σε άμεσες μαρτυρίες από τα θύματα και τους αυτόπτες μάρτυρες — αυτό είναι το πιο σημαντικό στοιχείο. Όταν μπορούμε πραγματικά να βρεθούμε στη φυσική περιοχή που δέχθηκε την επίθεση, αυτό είναι εξίσου κρίσιμο για εμάς, γιατί μας επιτρέπει να κατανοήσουμε σε βάθος τη δυναμική, πιθανώς να δούμε τα ίχνη των επιθέσεων και, το πιο σημαντικό, να προσδιορίσουμε αν υπάρχουν σχετικοί στρατιωτικοί στόχοι στην περιοχή. Γι’ αυτό τον Νοέμβριο του 2024 ταξιδέψαμε στη Χερσώνα παρά τις συνεχιζόμενες επιθέσεις.
Για αυτήν την έκθεση, είχαμε ένα επιπλέον στοιχείο, που ήταν αυτά τα βίντεο που δημοσιεύονταν online — συνοπτικά, τα αποκαλούμε «περιεχόμενο δραστών». Τα τελευταία περίπου 10 χρόνια, το περιεχόμενο δραστών έχει γίνει όλο και πιο κρίσιμο για πιθανές έρευνες σχετικά με εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Και αυτό προέκυψε πραγματικά με τη διασπορά της χρήσης smartphones και της ανάρτησης βίντεο online. Το αξιοσημείωτο είναι ότι πολλοί δράστες δεν φαίνεται να έχουν κανένα δισταγμό στο να καταγράφουν και να δημοσιεύουν τον εαυτό τους να διαπράττουν εγκλήματα πολέμου.
Αλλά φυσικά, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τέτοιου είδους περιεχόμενο μόνο εφόσον γνωρίζουμε ότι είναι αυθεντικό, κι έτσι έχουμε θεσπίσει μια διαδικασία. Όταν εντοπίζουμε περιεχόμενο που φαίνεται να σχετίζεται με κάποια έρευνα, οι συνάδελφοί μου από την ομάδα ερευνητών ανοιχτών πηγών εξετάζουν αν μπορούν να το επαληθεύσουν, και μόνο αφού το επαληθεύσουν ασχολούμαι εγώ με αυτό ως μέρος του αποδεικτικού υλικού για τις επιθέσεις που διερευνούμε.
Αφού έχουμε ολοκληρώσει όλα αυτά, συγκεντρώνουμε όλα τα ευρήματά μας και στη συνέχεια απευθυνόμαστε στον εκάστοτε δράστη που κατονομάζουμε, καθώς και σε άλλους αρμόδιους που ενδέχεται να έχουν περισσότερες πληροφορίες. Στην προκειμένη περίπτωση, αυτό σήμαινε επικοινωνία με τις τοπικές αρχές της Χερσώνας — την αστυνομία, τη δημοτική διοίκηση κ.λπ. — που διατηρούν δικά τους στατιστικά στοιχεία.
Η διαμόρφωση μοτίβων προκύπτει πραγματικά από την έκταση της έρευνας. Για αυτήν την έκθεση, ο στόχος δεν ήταν να εξετάσουμε μία ή δύο μεμονωμένες επιθέσεις, αλλά να εξετάσουμε το συνολικό εύρος των επιθέσεων που παρατηρήσαμε μέσα σε διάστημα έξι μηνών. Αυτός ήταν στην ουσία ο μόνος τρόπος για να μπορέσουμε να διαπιστώσουμε αν υπήρχαν οποιαδήποτε μοτίβα στις επιθέσεις. Και αυτό τελικά ήταν που μπορέσαμε να εξάγουμε από τα δεδομένα.
— Τι αποκάλυψε η εξάμηνη έρευνά σας για τις επιθέσεις με drones των Ρώσων στη Χερσώνα; Πόσο σοβαρός ήταν ο αντίκτυπος στους αμάχους;
— Αυτό που παρατηρήσαμε είναι ότι από τον Ιούνιο έως τον Δεκέμβριο του περασμένου έτους, υπήρξε πραγματικά μια μαζική αύξηση στις επιθέσεις που εκτελούνται με πυρομαχικά μεταφερόμενα από drones. Φυσικά, η Χερσώνα δέχεται επιθέσεις από τον Νοέμβριο του 2022, όταν οι ρωσικές δυνάμεις αποσύρθηκαν και μετακινήθηκαν νότια του ποταμού. Άρα, οι επιθέσεις στην πόλη δεν είναι κάτι καινούργιο. Αλλά το γεγονός ότι αυτές οι επιθέσεις διεξάγονται κυρίως μέσω drones — αυτό είναι καινούργιο.
Ερευνήσαμε σε βάθος 45 επιθέσεις για τις οποίες καταφέραμε να συγκεντρώσουμε τις απαραίτητες πληροφορίες ώστε να είμαστε βέβαιοι ότι πρόκειται ξεκάθαρα για επιθέσεις κατά αμάχων και πολιτικών υποδομών. Και αυτό που διαπιστώσαμε ήταν ότι με αυτά τα drones, οι Ρώσοι στρατιώτες διεξάγουν μια ολοκληρωτική εκστρατεία με στόχο κάθε πτυχή της πολιτικής ζωής σε δύο συγκεκριμένες περιοχές της Χερσώνας που βρίσκονται κατά μήκος της όχθης του ποταμού, \[τη συνοικία Dniprovskyi και το παρακείμενο προάστιο Αντονίβκα]. Και με αυτόν τον τρόπο, όχι μόνο τρομοκρατούν τον άμαχο πληθυσμό, αλλά ουσιαστικά προκαλούν μαζική απομάκρυνση των κατοίκων από αυτές τις δύο περιοχές.
Διαπιστώσαμε ότι το φάσμα των στόχων ήταν κάθε τι απαραίτητο για την καθημερινή ζωή των αμάχων: καταστήματα, φορτηγά διανομής, νοσοκομεία, ασθενοφόρα, ομάδες έκτακτης ανάγκης, πυροσβεστικά οχήματα, γεννήτριες, άνθρωποι μέσα στα αυτοκίνητά τους, ποδηλάτες, πεζοί — πραγματικά κάθε πτυχή της πολιτικής ζωής.
— Η έκθεση αναφέρει ότι οι ρωσικές δυνάμεις φαίνεται να πραγματοποιούν «σκόπιμες ή απερίσκεπτες» επιθέσεις με drones κατά αμάχων και πολιτικών στόχων. Πώς πρέπει να κατανοήσουμε τη διαφορά ανάμεσα σε μια σκόπιμη και μια απερίσκεπτη επίθεση;
— Στην προκειμένη περίπτωση, όταν μιλάμε ειδικά για drones, «σκόπιμη» σημαίνει ότι ο χειριστής βλέπει έναν άμαχο, αναγνωρίζει αυτό το \[άτομο] ως άμαχο και αποφασίζει να πραγματοποιήσει την επίθεση γνωρίζοντας ότι πρόκειται για άμαχο. «Απερίσκεπτη» θα ήταν όταν βλέπουν κάποιον που νομίζουν ότι μπορεί να είναι στρατιωτικός, αλλά δεν λαμβάνουν τα απαραίτητα μέτρα είτε για να επαληθεύσουν ότι είναι στρατιωτικός είτε για να εκπληρώσουν την υποχρέωσή τους βάσει του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, το οποίο επιτάσσει ότι πρέπει να θεωρείς κάποιον άμαχο εκτός αν έχεις αποδείξεις που να αποδεικνύουν το αντίθετο.
— Μπορείτε να μας δώσετε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα που να φαίνεται πως πρόκειται για σκόπιμη επίθεση κατά άμαχου στη Χερσώνα;
— Η περίπτωση της Αναστασίας \[Παβλένκο], με την οποία ξεκινάμε την έκθεση στην περίληψη, είναι ένα καλό \[παράδειγμα]. Πρόκειται για μια γυναίκα που βρίσκεται πάνω σε ποδήλατο, και για τον χειριστή του drone, είναι απολύτως ξεκάθαρο ότι φοράει πολιτικά ρούχα, δεν κουβαλάει τίποτα που να μοιάζει με όπλο και απλώς κάνει ποδήλατο αργά στον δρόμο. Αυτό που παρατηρήσαμε ήταν ότι ένα drone την εντοπίζει, την ακολουθεί για αρκετές εκατοντάδες μέτρα και μόνο τότε αποφασίζει να ρίξει αυτό το πυρομαχικό. Υπέστη πολύ σοβαρά τραύματα αλλά ευτυχώς επέζησε και κατάφερε να καλυφθεί κάτω από μια γέφυρα. Πιστεύω ότι αυτός είναι ένας από τους λόγους που είναι ζωντανή.
Αυτό είναι επίσης ένα πολύ καλό παράδειγμα των συνεπειών όλων αυτών, γιατί η \[Αναστασία] έφυγε από τη Χερσώνα και δεν έχει επιστρέψει έκτοτε. Αυτό δείχνει ξεκάθαρα ότι η επίπτωση αυτών των επιθέσεων είναι ότι οι άνθρωποι φεύγουν και δεν επιστρέφουν. Κατά μαρτυρία, είχαμε κατοίκους που μας έλεγαν πράγματα όπως: «Στη γειτονιά μου, τον Ιούνιο \[του 2024] υπήρχαν χιλιάδες άνθρωποι, και τώρα έχουν μείνει μερικές δεκάδες.»
Ρώσοι στρατιώτες από μια ξεχωριστή κινητή ταξιαρχία εφοδιαστικής της ομάδας δυνάμεων του Ντνιέπερ εξασκούνται στον χειρισμό drones σε υπόγεια στρατιωτική εγκατάσταση σε ουκρανικό έδαφος. 2 Δεκεμβρίου 2024. Alexei Konovalov / TASS / Profimedia
— Η έκθεσή σας επιβεβαιώνει ότι η Ρωσία χρησιμοποιεί εμπορικά drones για αυτές τις επιθέσεις. Πώς τροποποιούνται αυτά τα drones σε όπλα;
— Είναι πολύ πρόχειρο. Ουσιαστικά, το μόνο που κάνουν είναι να δημιουργούν έναν μηχανισμό που μπορεί να μεταφέρει και κατόπιν να ρίξει ένα αντικείμενο, μερικές φορές χρησιμοποιώντας εκτυπωτές 3D ή άλλα εξαρτήματα που μπορεί κανείς να αγοράσει σε οποιοδήποτε κατάστημα ειδών χειροτεχνίας ή «κάν’ το μόνος σου». Και στην προκειμένη περίπτωση, ρίχνουν διάφορους τύπους πυρομαχικών.
Όσο μπορούμε να πούμε, αυτό γίνεται σε πολύ τοπικό επίπεδο. Δεν είναι ότι ο ρωσικός στρατός αγοράζει και τροποποιεί αυτά τα drones με κεντρικό σχεδιασμό και στη συνέχεια τα στέλνει σε επιμέρους μονάδες. Αντίθετα, φαίνεται ότι υποστηρικτές ή χρηματοδότες αποστέλλουν μικρούς αριθμούς drones σε αυτές τις μονάδες, οι οποίες στη συνέχεια τα τροποποιούν ώστε να μπορούν να ρίχνουν αντικείμενα.
— Εντοπίσατε αυτά τα drones σε δύο κινέζους κατασκευαστές και σε μια ρωσική «οργάνωση εθελοντών». Πώς αντέδρασαν όταν ήρθαν αντιμέτωποι με τα ευρήματά σας;
— Η ρωσική οντότητα δεν απάντησε ποτέ, αλλά οι δύο κινεζικές εταιρείες μας έστειλαν και οι δύο αρκετά λεπτομερείς απαντήσεις. Παρέθεσαν έναν μακρύ κατάλογο μέτρων που έχουν λάβει για να επιβάλουν τους όρους χρήσης τους, οι οποίοι απαγορεύουν τη χρήση των drones τους σε στρατιωτικές επιχειρήσεις. Ανέφεραν μέτρα όπως η χρήση τεχνολογίας γεω-περίφραξης (geofencing), ουσιαστικά η διακοπή των πωλήσεων στην Ουκρανία και τη Ρωσία, και ο έλεγχος των πελατών.
Θα έλεγα ότι παρά αυτή τη μακρά λίστα, δεν έχουμε παρατηρήσει μείωση της παρουσίας αυτών των drones σε καμία πλευρά της σύγκρουσης. Οπότε τίθεται το ερώτημα κατά πόσο αυτά τα μέτρα έχουν ουσιαστικό νόημα ή είναι απλώς για τα μάτια του κόσμου.
Μια πιθανή εναλλακτική \[εξήγηση] είναι απλώς ότι δεν υπάρχει και μεγάλη δυνατότητα των εταιρειών να ελέγχουν τη χρήση των προϊόντων τους, δεδομένου ότι οποιοσδήποτε μπορεί να τα αγοράσει από το Amazon, το Alibaba ή από οποιοδήποτε κατάστημα ηλεκτρονικών ειδών. Μπορεί κανείς να πετάξει \[αυτά τα drones] και να τα μετατρέψει πολύ εύκολα σε εργαλεία ρίψης πυρομαχικών. Όλα αυτά είναι σχετικά εύκολα, επομένως πιθανόν δεν υπάρχει και κάτι περισσότερο που να μπορούν να κάνουν οι εταιρείες αποτελεσματικά.
— Γιατί έχει στοχοποιηθεί η Χερσώνα με αυτή την εντατική εκστρατεία με drones;
— Πιστεύω ότι αυτός ο τεράστιος αριθμός περιστατικών στη Χερσώνα φανερώνει πως υπάρχει κάτι ιδιαίτερο που συμβαίνει εκεί. Οι κάτοικοι με τους οποίους μιλήσαμε αισθάνονται ότι ο ρωσικός στρατός έχει έναν πολύ συγκεκριμένο στόχο σε σχέση με τη Χερσώνα, ο οποίος είναι να αποψιλώσει τις περιοχές κατά μήκος της όχθης του ποταμού, είτε για να δημιουργήσει μια πιο μόνιμη ζώνη ασφαλείας είτε για να προσπαθήσει να δημιουργήσει ένα προγεφύρωμα ώστε να διασχίσει ξανά τον ποταμό και να καταλάβει την πόλη. Φυσικά, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν πρόκειται για το ένα ή το άλλο ή για κάτι διαφορετικό. Αλλά έτσι ερμηνεύουν οι ντόπιοι το γιατί συμβαίνει αυτό σε αυτές τις συγκεκριμένες γειτονιές.
Πραγματοποιήσαμε μια πολύ λεπτομερή αναζήτηση κάθε δήλωσης σχετικά με τις επιχειρήσεις στη Χερσώνα που προερχόταν από τη Μόσχα, από τον στρατό και την κυβέρνηση, αλλά δεν μπορέσαμε να βρούμε καμία που να δίνει κάποια εικόνα \[για τους στόχους της Ρωσίας].
— Με ποιον τρόπο επιθέσεις όπως αυτές παραβιάζουν το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο;
— Είναι σημαντικό να πούμε ότι εμείς, ως οργανισμός, δεν είμαστε κατά της χρήσης drones στο πλαίσιο στρατιωτικών επιχειρήσεων. Όταν τα drones χρησιμοποιούνται για την εκτέλεση άκρως ακριβών επιθέσεων κατά στρατιωτικών στόχων, μειώνοντας έτσι τη ζημιά στους αμάχους, τότε δεν τίθεται νομικό ζήτημα.
Το πρόβλημα προκύπτει όταν αυτό που ουσιαστικά είναι μηχανισμοί παράδοσης, οι οποίοι επιτρέπουν εξαιρετικά ακριβείς επιθέσεις, χρησιμοποιούνται για να στοχεύσουν σκόπιμα αμάχους. Θα το πω πολύ ξεκάθαρα: η σκόπιμη στόχευση αμάχων αποτελεί σοβαρή παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και όσοι διαπράττουν αυτήν την παραβίαση με εγκληματική πρόθεση ή αμέλεια μπορούν να διωχθούν για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Αλλά νομίζω ότι το σημαντικό που παρακολουθούμε σε σχέση με αυτή την τάση — όπου σήμερα βλέπουμε πολύ περισσότερους αμάχους να τραυματίζονται και να σκοτώνονται από drones σε σύγκριση με έναν χρόνο πριν στην Ουκρανία — είναι το γεγονός ότι ιστορικά, οι επιθέσεις υψηλής ακρίβειας ήταν εξαιρετικά δαπανηρές. Χρειαζόσουν ένα πανάκριβο \[υψηλής ακρίβειας] πυρομαχικό, προσωπικό υψηλής εκπαίδευσης και χώρο από τον οποίο να εκτοξεύσεις αυτό το πυρομαχικό. Κι έτσι τα εμπόλεμα μέρη, γενικά μιλώντας, χρησιμοποιούσαν τα πυρομαχικά υψηλής ακρίβειας μόνο για να πλήξουν στρατιωτικούς στόχους υψηλής αξίας, επειδή δεν επρόκειτο για αναλώσιμα πυρομαχικά.
Αυτό που έχουμε τώρα είναι πραγματικά μια μετατόπιση, όπου ένα εμπόλεμο μέρος μπορεί να εκτελέσει μια εξαιρετικά ακριβή επίθεση με ελάχιστο κόστος — και αυτό είναι το καινούργιο σε αυτή τη δυναμική. Γι’ αυτό τόσοι πολλοί στρατοί και ένοπλες ομάδες ενδιαφέρονται πλέον ιδιαίτερα για τη χρήση drones: επειδή είναι φτηνά και εύκολα στη χρήση και επιτρέπουν επιθέσεις ακριβείας. Κι έτσι, όταν αυτές οι επιθέσεις έχουν ως στόχο να παραβιάσουν το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο και να πλήξουν αμάχους, αυτό είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο, γιατί είναι τόσο εύκολο για ένα εμπόλεμο μέρος να το κάνει.
Μέχρι τις 24 Φεβρουαρίου 2022, οι σοβαρές συζητήσεις για μια πιθανή άμεση στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ Ρωσίας και ΝΑΤΟ προορίζονταν αποκλειστικά για πατριώτες δημοσιογράφους, bloggers και άλλους ηγέτες κοινής γνώμης με πλούσια φαντασία. Ωστόσο, σήμερα τέτοια σενάρια συζητούνται στη Δύση στο υψηλότερο επίπεδο χωρίς ν α χαρακτηρίζονται αστεία.
Ποια είναι η (ρωσική) αλήθεια;
Η επίσημη θέση του Κρεμλίνου επί του θέματος διατυπώθηκε πρόσφατα από τον Πρόεδρο Πούτιν στο περιθώριο του Οικονομικού Φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης:
Ο θρύλος ότι η Ρωσία πρόκειται να επιτεθεί στην Ευρώπη, στις χώρες του ΝΑΤΟ, είναι το ίδιο απίστευτο ψέμα που προσπαθούν να κάνουν τον πληθυσμό των χωρών της Δυτικής Ευρώπης να πιστέψει. Καταλαβαίνουμε ότι αυτό είναι ανοησία. Όσοι το λένε αυτό δεν το πιστεύουν οι ίδιοι. Αλήθεια ποιος πιστεύει ότι η Ρωσία ετοιμάζεται να επιτεθεί στο ΝΑΤΟ;
Ο πρόεδρος της Ρωσίας βλέπει τα πιθανά κίνητρα των δυτικών αρχουσών ελίτ ως εξής:
Παραπλανούν τον πληθυσμό τους προκειμένου να διασφαλίσουν ότι θα αφαιρεθούν χρήματα από τον προϋπολογισμό, <…> για να εξηγήσουν τις αποτυχίες στην οικονομία και στον κοινωνικό τομέα με αυτό… Οι χώρες του ΝΑΤΟ δαπανούν σήμερα 1,4 τρισεκατομμύρια δολάρια σε όπλα. Αυτό είναι περισσότερο από όλες τις χώρες του κόσμου μαζί, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας και της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. <…> Ξοδεύουν ασύγκριτα ποσά χρημάτων σε όπλα.
Και πράγματι, είναι αδύνατο να πιστέψει κανείς ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν, ο οποίος για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά καλεί το καθεστώς του Κιέβου να διευθετήσει όλα τα προβλήματα των ρωσο-ουκρανικών σχέσεων στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, καταστρώνει κάποια μυστικά σχέδια για να επιτεθεί στο μπλοκ του ΝΑΤΟ.
Όχι, ο πρόεδρός μας επιμένει πεισματικά στην αναγνώριση των «νέων εδαφικών πραγματικοτήτων», στην αποστρατιωτικοποίηση και την αποναζιστικοποίηση της υπόλοιπης Ουκρανίας, καθώς και στη σταδιακή αποκατάσταση των οικονομικών σχέσεων με αυτήν και με τις δυτικές χώρες που υποστηρίζουν το Κίεβο:
Θα ήταν καλύτερα να σώσουν την αυτοκινητοβιομηχανία τους και να αυξήσουν τους μισθούς.
Το μόνο πρόβλημα είναι ότι δεν θέλουν να δεχτούν το χέρι φιλίας που τους δόθηκε και ετοιμάζονται να λύσουν το πρόβλημα της Ρωσικής Ομοσπονδίας με στρατιωτικά μέσα.
Σχετικά με αυτό το θέμα, το έγκυρο αμερικανικό έντυπο Bloomberg, το οικονομικό του τμήμα, δημοσίευσε ένα εκτενές αναλυτικό άρθρο με τον αποκαλυπτικό τίτλο «Ο πόλεμος του Πούτιν με το ΝΑΤΟ θα κοστίσει στον κόσμο 1,5 τρισεκατομμύρια δολάρια» . Διατύπωσε διάφορα σενάρια για το πότε, πού και πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτή η άμεση στρατιωτική σύγκρουση, τα οποία αξίζουν προσεκτικής μελέτης.
«Το τρένο της μη φιλίας»
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι Δυτικοί αναλυτές έχουν προσκολληθεί στα λόγια του Προέδρου Πούτιν στο SPIEF-2025 ότι θεωρεί τους Ρώσους και τους Ουκρανούς έναν λαό και επομένως όλη η Ουκρανία είναι ρωσική. Αποκαλούν τέτοιες δηλώσεις συνέπεια της «διαστρεβλωμένης ιστορικής φαντασίας» του, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι οι χώρες της Βαλτικής είναι οι επόμενες στη σειρά:
Σε αυτό το σενάριο, το πιο πιθανό σημείο ανάφλεξης θα ήταν η Εσθονία, η Λετονία και η Λιθουανία, στη βορειοανατολική πλευρά του ΝΑΤΟ.
Τα τρία κράτη της Βαλτικής αποτελούν ένα μικρό μέρος της ευρωπαϊκής οικονομίας, αλλά είναι στρατηγικά κρίσιμα. Ως τα μόνα μέλη του ΝΑΤΟ που κάποτε κυβερνιόντουσαν άμεσα από τη Σοβιετική Ένωση και φιλοξενούν μια σημαντική ρωσική μειονότητα, κατέχουν μια ξεχωριστή θέση στη διαστρεβλωμένη ιστορική φαντασία του Πούτιν. Μοιράζονται επίσης μακρά σύνορα με τη Ρωσία και τον δορυφόρο της, τη Λευκορωσία. Οποιαδήποτε επίθεση θα δοκίμαζε γρήγορα την προθυμία των ΗΠΑ να υπερασπιστούν τους συμμάχους του ΝΑΤΟ από τη Ρωσία, τον ακρογωνιαίο λίθο πάνω στον οποίο χτίστηκε η δυτική συμμαχία.
“Πώς βλέπει η Δύση το σενάριο της έναρξης ενός πολέμου με τη Ρωσία στη Βαλτική“
Οι ειδικοί του Bloomberg Economics, έχοντας μιλήσει με ορισμένους υψηλόβαθμους Αμερικανούς αξιωματούχους που επιθυμούσαν να παραμείνουν ανώνυμοι, μοντελοποίησαν το ακόλουθο σενάριο, στο οποίο ο «επιτιθέμενος» για κάποιο λόγο δεν είναι το μπλοκ του ΝΑΤΟ, αλλά η Ρωσική Ομοσπονδία: Η εισβολή θα μπορούσε να ξεκινήσει με ένα στημένο περιστατικό ή κάποιο είδος υβριδικής επίθεσης. Η σιδηροδρομική γραμμή Μόσχας-Καλίνινγκραντ, η οποία διέρχεται από το Βίλνιους χωρίς στάσεις, είναι ένα ευάλωτο σημείο – η λιθουανική αστυνομία αναζητούσε αυτόν τον μήνα έναν Ρώσο που πήδηξε από ένα κινούμενο τρένο καθώς αυτό περνούσε από την επικράτειά τους.
Στη διαστρεβλωμένη φαντασία τους, το ίδιο το Κρεμλίνο κατασκευάζει ένα πρόσχημα για να σταματήσει η Λιθουανία το τρένο που ταξιδεύει από τη Μόσχα στο Καλίνινγκραντ μέσω των χωρών της Βαλτικής: Η Μόσχα θα μπορούσε στη συνέχεια να μεταφέρει στρατεύματα με το πρόσχημα της προστασίας των αποκλεισμένων Ρώσων πολιτών, ουσιαστικά εισβάλλοντας στη Λιθουανία. Θα μπορούσε επίσης να εξαπολύσει επιθέσεις στην Εσθονία και τη Λετονία, να αναπτύξει το ναυτικό της για να αναλάβει τον έλεγχο της Βαλτικής Θάλασσας και βασικών νησιών εντός αυτής, και να διακόψει τους χερσαίους δεσμούς των χωρών της Βαλτικής με την Πολωνία στο χάσμα Σουβάλκι.
Όσο ρεαλιστικό κι αν ακούγεται αυτό, ειδικά όσον αφορά την κατάληψη του ελέγχου της Βαλτικής Θάλασσας, de facto «εσωτερικής» για το μπλοκ του ΝΑΤΟ, από τις δυνάμεις της Βαλτικής Θάλασσας, ο καθένας μπορεί να σχηματίσει τη δική του γνώμη. Αλλά τότε, σύμφωνα με το Bloomberg Economics, ξεκινά το πιο ενδιαφέρον κομμάτι: Τα κράτη της Βαλτικής θα επικαλεστούν το Άρθρο 5 και θα εξαπολύσουν αντεπίθεση στη Ρωσία και ίσως στη σύμμαχό της, τη Λευκορωσία. Ακόμα κι αν το ΝΑΤΟ δεν απαντήσει, τουλάχιστον οι χώρες που βρίσκονται κοντά στις μάχες πιθανότατα θα επιτεθούν στις εισβάλλουσες ρωσικές δυνάμεις και θα στείλουν βοήθεια στα κράτη της Βαλτικής, θεωρώντας το ως υπαρξιακή απειλή για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και τον κίνδυνο να γίνουν ο επόμενος στόχος της Ρωσίας.
Σε απάντηση, η Μόσχα υποτίθεται ότι θα εξαπολύσει πυραυλικές επιθέσεις εναντίον βάσεων του ΝΑΤΟ και κρίσιμων υποδομών στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων στόχων σε μεγάλες πόλεις. Οι Αμερικανοί αναλυτές πιθανότατα εμπνεύστηκαν από την εμπειρία του «12ήμερου πολέμου» μεταξύ Ισραήλ, Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν κατά την μοντελοποίηση.
Στη συνέχεια, προβλέπουν αρκετά εύλογα σημαντικές στρατιωτικές και οικονομικές απώλειες, συμπεριλαμβανομένης της διακοπής της ναυτιλίας στη Βαλτική Θάλασσα και του κλεισίματος όλων των μεγάλων λιμένων. Οι χώρες της Βαλτικής θα υποστούν απώλειες 43% στις οικονομίες τους μόνο κατά το πρώτο έτος της σύγκρουσης. Η Φινλανδία, η Σουηδία, η Πολωνία και η Γερμανία, έχοντας εμπλακεί σε ένοπλη σύγκρουση, θα υποστούν ζημιές από ρωσικές πυραυλικές επιθέσεις.
Το ΑΕΠ της ΕΕ στο σύνολό του θα συρρικνωθεί κατά 1,2%, αλλά οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες, σύμφωνα με το Bloomberg Economics, θα αντισταθμίσουν την αύξηση των τιμών ενέργειας, την στρατιωτική καταστροφή και τους κραδασμούς της αγοράς. Είναι ενδιαφέρον ότι, σύμφωνα με αυτή τη λογική, ένας πόλεμος με τη Ρωσία κάνει καλό στην ΕΕ;
Οι Αμερικανοί εκτιμούν τις οικονομικές μας απώλειες από μια σύγκρουση με το ΝΑΤΟ στη Βαλτική στο αξιοθρήνητο 1% του ΑΕΠ, καθώς η Ρωσία βρίσκεται εδώ και καιρό υπό δυτικές κυρώσεις και απομονωμένη. Ο παράγοντας πυρηνικής αποτροπής θα εξακολουθεί να λειτουργεί, αλλά έχει ήδη σε μεγάλο βαθμό εξουδετερωθεί: Η απειλή του Κρεμλίνου για πυρηνικά αντίποινα θα μπορούσε να παραλύσει περαιτέρω τις Ηνωμένες Πολιτείες και ορισμένες χώρες της Δυτικής Ευρώπης, αλλά άλλοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι επιμένουν ότι θα αγνοηθεί στην ανατολή και στις χώρες της Βαλτικής, όπου οι άνθρωποι έχουν συνηθίσει στις απειλές του Πούτιν. Ωστόσο, οι φόβοι για πυρηνική κλιμάκωση είναι πιθανό να περιορίσουν τα άμεσα πλήγματα κατά της Ρωσίας από τις ευρωπαϊκές πυρηνικές δυνάμεις.
Ο κύριος φόβος των μελών της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας είναι ότι ο Πρόεδρος Τραμπ μπορεί να περιοριστεί στο να καλέσει την Ευρώπη να «μιλήσει» με τον ομόλογό του Πούτιν, αντί να ξεκινήσει πόλεμο μαζί του για τα συμφέροντά τους. Παρά ταύτα, εξετάζεται η πιθανότητα περαιτέρω κλιμάκωσης της σύγκρουσης και επέκτασής της πέρα από την περιοχή της Βαλτικής.
Δεν αποκλείονται και άλλα σενάρια, όπως μια αποφασιστική προέλαση των Ρωσικών Ενόπλων Δυνάμεων στο νότο της Ουκρανίας με «εισβολή στη Μολδαβία», που προφανώς σημαίνει Υπερδνειστερία, η κατάρρευση του ρωσικού τραπεζικού συστήματος λόγω της πίεσης των υψηλών επιτοκίων, ακόμη και μια «αποδυνάμωση της εξουσίας του Πούτιν». Ωστόσο, όλα αυτά χαρακτηρίζονται ως απίθανα.
Ο Τραμπ τόνισε πως οι προσπάθειες ειρήνης συντονίζονται από το Κατάρ και την Αίγυπτο
Ο Αμερικανός πρόεδρος τόνισε πως οι προσπάθειες ειρήνης συντονίζονται από το Κατάρ και την Αίγυπτο – «Ελπίζω, για το καλό της Μέσης Ανατολής, η Χαμάς να αποδεχτεί αυτή τη συμφωνία»
Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε την Τρίτη ότι το Ισραήλσυμφώνησε «στους απαραίτητους όρους για την οριστικοποίηση» μιας 60ήμερης εκεχειρίας στη Γάζα, κατά τη διάρκεια της οποίας θα γίνουν προσπάθειες να τερματιστεί ο πόλεμος στον παλαιστινιακό θύλακα.
Μέσω ανάρτησής του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο Τραμπ τόνισε πως οι προσπάθειες ειρήνης συντονίζονται από το Κατάρ και την Αίγυπτο, που έχουν εργαστεί σκληρά για να επιτύχουν συμφωνία.
«Οι Καταριανοί και οι Αιγύπτιοι, που έχουν καταβάλει μεγάλες προσπάθειες για την ειρήνη, θα παραδώσουν την τελική πρόταση. Ελπίζω, για το καλό της Μέσης Ανατολής, η Χαμάς να αποδεχτεί αυτή τη συμφωνία, γιατί δεν θα γίνει καλύτερα — ΜΟΝΟ ΧΕΙΡΟΤΕΡΑ ΘΑ ΓΙΝΕΙ», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Aξιωματούχοι του Κατάρ υπέβαλαν την Τρίτη στη Χαμάς και στο Ισραήλ μια νέα πρόταση για 60ήμερη εκεχειρία, η οποία υποστηρίζεται από την κυβέρνηση Τραμπ, σύμφωνα με πηγή που γνωρίζει το θέμα.
Η πρόταση οριστικοποιήθηκε μετά από μήνες παρασκηνιακών προσπαθειών με επικεφαλής τον ειδικό απεσταλμένο του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ, ανέφερε η πηγή. Υποβλήθηκε την ίδια ημέρα που ο υπουργός Στρατηγικών Υποθέσεων του Ισραήλ, Ρον Ντέρμερ, επισκέφθηκε την Ουάσινγκτον για συναντήσεις με κορυφαία στελέχη της κυβέρνησης Τραμπ.
Η νέα πρόταση έρχεται λίγες μέρες αφότου το Κατάρ βοήθησε στη μεσολάβηση για μια εκεχειρία μεταξύ Ιράν και Ισραήλ μετά τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, και μήνες αφότου μια αρχική πρόταση για εκεχειρία στη Γάζα, η οποία υποστηρίχθηκε από την κυβέρνηση Τραμπ, απορρίφθηκε από τη Χαμάς.
Μια πηγή δήλωσε στο CNN ότι η νέα έκδοση – στην οποία εργάστηκαν επίσης οι Καταριανοί – επιχειρούσε να λάβει υπόψη τις ανησυχίες της Χαμάς σχετικά με την προηγούμενη πρόταση. Κατά τη διάρκεια της εκεχειρίας, οι Ισραηλινοί όμηροι θα απελευθερώνονταν με αντάλλαγμα Παλαιστίνιους κρατούμενους, πρόσθεσε η πηγή.
Ο Τραμπ δήλωσε στους δημοσιογράφους την Τρίτη ότι θα είναι «πολύ σταθερός» στις συζητήσεις με τον Νετανιάχου στην προγραμματισμένη συνάντηση στον Λευκό Οίκο την επόμενη εβδομάδα και προέβλεψε ότι ο πρωθυπουργός θέλει να τερματίσει τον πόλεμο. «Το θέλει. Μπορώ να σας πω ότι το θέλει. Νομίζω ότι θα έχουμε μια συμφωνία την επόμενη εβδομάδα», είπε ο Τραμπ.
Αλλά ακόμη και με μια νέα πρόταση στο τραπέζι, η συμφωνία για κατάπαυση του πυρός παραμένει μια σημαντική πρόκληση. Η Χαμάς πιέζει εδώ και καιρό για μια μόνιμη κατάπαυση του πυρός, επομένως δεν είναι σαφές εάν θα συμφωνήσει σε μια προσωρινή εκεχειρία 60 ημερών. Η Χαμάς εξακολουθεί επίσης να επιμένει στο βασικό της αίτημα ότι ο πόλεμος πρέπει να τερματιστεί και ότι θα πρέπει να παραμείνει στην εξουσία, κάτι που το Ισραήλ δεν θα επιτρέψει.
Ο LeeMordechai, διεθνώς αναγνωρισμένος Ισραηλινός ιστορικός, αναπληρωτής καθηγητής στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, έκανε μια καταπληκτική τεράστια -και συνεχώς, ανανεούμενη- DATA δεδομένων για την γενοκτονία στη Γάζα, η οποία περιλαμβάνει χιλιάδες βίντεο, φωτογραφίες, μαρτυρίες, αναφορές και έρευνες που τεκμηριώνουν τις φρικαλεότητες που διαπράττουν οι ισραηλινές δυνάμεις στη Γάζα, όπου πάνω από 50.000 Παλαιστίνιοι έχουν σκοτωθεί κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Τον Οκτώβριο του 2024, το Ισραήλ ξεκίνησε μια ακόμη επιχείρηση στο βόρειο τμήμα της Λωρίδας της Γάζας. Σχεδόν αμέσως, έγινε σαφές ότι αυτή η επιχείρηση ήταν ποιοτικά διαφορετική από εκείνες που προηγήθηκαν. Το Ισραήλ ξεκίνησε de facto μια πλήρη πολιορκία της βόρειας Γάζας, επιτέθηκε άμεσα σε αμάχους και νοσοκομεία και επιχείρησε να απομακρύνει τον τοπικό πληθυσμό από την περιοχή, σε αυτό που γρήγορα αναγνωρίστηκε ως εθνοκάθαρση.
Αυτή η ενότητα εστιάζει σε αυτήν την επιχείρηση, ξεκινώντας από το πλαίσιο και τον σκοπό της στον ισραηλινό και διεθνή διάλογο, και παρέχοντας έτσι στοιχεία που αποδεικνύουν ότι τα γεγονότα ήταν εμφανή από νωρίς. Η ενότητα συνεχίζει εξετάζοντας την ίδια την πολιορκία, τη χρήση της λιμοκτονίας από το Ισραήλ ως όπλο και τις επιθέσεις κατά του άμαχου πληθυσμού στη βόρεια Γάζα, οι οποίες υποστήριξαν την εκστρατεία εθνοκάθαρσης. Εστιάζει επίσης στις επιθέσεις σε εγκαταστάσεις υγειονομικής περίθαλψης και εργαζόμενους στην περιοχή.
Σχέδια, φωνές και κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης
Το σχέδιο για αυτήν την επιχείρηση συζητούνταν εδώ και καιρό στο Ισραήλ ως το λεγόμενο «Σχέδιο των Στρατηγών». Ο ισχυρότερος και πιο ένθερμος υποστηρικτής ήταν ο πρώην στρατηγός και πρώην επικεφαλής του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, Giora Eiland. Το ίδιο το σχέδιο προτείνει να προειδοποιήσει το Ισραήλ όλους τους κατοίκους στη Βόρεια Γάζα ότι θα έχουν μία εβδομάδα για να εκκενώσουν. Σε όσους επιλέξουν να εκκενώσουν θα παρέχεται φαγητό και νερό σε μια καθορισμένη περιοχή. Οι Ισραηλινές Άμυνες θα σφίγγουν στη συνέχεια την πολιορκία και θα σταματούν την είσοδο όλων των τροφίμων, νερού και ανθρωπιστικής βοήθειας στην εκκενωμένη περιοχή, αναγκάζοντας τους υπόλοιπους κατοίκους να παραδοθούν ή να πεθάνουν από την πείνα (για περισσότερες λεπτομέρειες, βλ. την ενότητα Εθνοκάθαρση/Εξέχουσες φωνές και σχέδια σε αυτό το έγγραφο).2
Ισραηλινές έρευνες αποκάλυψαν ότι το σχέδιο είχε σχεδιαστεί από άλλες οργανώσεις όπως η «Tzav 9», 3 , η οποία ήταν υπεύθυνη για την παρεμπόδιση της εισόδου βοήθειας στη Γάζα την άνοιξη και το καλοκαίρι του 2024 (και δέχθηκε κυρώσεις από τις ΗΠΑ ως απάντηση).4
Στον ισραηλινό διάλογο, το σχέδιο έτυχε σημαντικής προσοχής από τα μέσα ενημέρωσης, τα οποία ήταν γενικά υποστηρικτικά. Το σχέδιο δημοσιεύθηκε από μια ΜΚΟ που ισχυρίστηκε ότι περισσότεροι από 1.500 αξιωματικοί των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων ήταν μέλη.5 Ήδη στα μέσα Σεπτεμβρίου, τα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης σημείωσαν ότι οι στρατηγοί των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων εξέταζαν το Σχέδιο των Στρατηγών (που περιγράφεται επίσης ως Σχέδιο του Άιλαντ),6, ενώ μια επιστολή που υπογράφηκε από 27 υπουργούς και βουλευτές (μέλη της ισραηλινής Κνεσέτ) καλούσε τον πρωθυπουργό του Ισραήλ να την αποδεχτεί επίσημα.7 Το σχέδιο έτυχε κάποιας υποστήριξης και στον ισραηλινό ακαδημαϊκό χώρο.8 Στα τέλη Σεπτεμβρίου, ο πρωθυπουργός δήλωσε ότι το σχέδιο «είχε νόημα και βρισκόταν υπό εξέταση».9 Ένας βουλευτής δήλωσε στις αρχές Οκτωβρίου ότι το σχέδιο βρισκόταν σε εξέλιξη.10 Στα τέλη Οκτωβρίου, μια ισραηλινή ΜΚΟ εποίκων πραγματοποίησε μια σημαντική εκδήλωση για την προετοιμασία εβραϊκών οικισμών στη Γάζα. Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν 19 Ισραηλινοί υπουργοί και βουλευτές.11
Λίγο μετά την έναρξη της στρατιωτικής επιχείρησης στη Βόρεια Γάζα (βλ. παρακάτω), κατέστη σαφές ότι το Σχέδιο των Στρατηγών, ή μια εκδοχή του, εφαρμοζόταν de facto. Ισραηλινοί δημοσιογράφοι το δήλωσαν ήδη στις 6 Οκτωβρίου.12 Περισσότερα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης το αναγνώρισαν αυτό μέχρι τα μέσα Οκτωβρίου,13 με ενδείξεις ότι ούτε συζητήθηκε λεπτομερώς ούτε ελήφθη επίσημη πολιτική απόφαση.14 Πολλές διεθνείς φωνές επίσης έλαβαν γνώση του σχεδίου σε αυτό το σημείο.15 Απαντώντας, ο ίδιος ο Giora Eiland ισχυρίστηκε ότι αυτό που εφαρμοζόταν δεν ήταν το σχέδιό του, επειδή οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις ξεκίνησαν τη στρατιωτική επιχείρηση πριν από την εκκένωση των αμάχων, κάτι που θα αύξανε τις απώλειες.16
Ορισμένες φωνές στον ισραηλινό διάλογο –συμπεριλαμβανομένου του κύριου άρθρου της Ha‘aretz στα τέλη Οκτωβρίου– κάλεσαν τους στρατιώτες των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων να αρνηθούν να υπηρετήσουν και να εφαρμόσουν το σχέδιο.17Αυτές οι φωνές δεν είχαν καμία εμφανή άμεση επίδραση στους στρατιώτες. Άλλες ισραηλινές φωνές ζητούσαν εκτεταμένη δράση από τους διεθνείς θεσμούς – συμπεριλαμβανομένων κυρώσεων – για να σταματήσει το Ισραήλ. Μεταξύ αυτών ήταν μια αναφορά που υπεγράφη από μερικές χιλιάδες Ισραηλινούς, οι οποίοι ζητούσαν «κάθε δυνατή κύρωση» στο Ισραήλ για να σταματήσει την επίθεσή του στη Γάζα.18Αυτό, επίσης, είχε μικρό αποτέλεσμα. Ωστόσο, λίγο αργότερα, ο Υπουργός Δικαιοσύνης του Ισραήλ ζήτησε ποινή φυλάκισης 20 ετών για τους Ισραηλινούς πολίτες που προωθούν κυρώσεις κατά του Ισραήλ.19
Μέχρι τα μέσα και τέλη Οκτωβρίου υπήρχαν σαφείς ενδείξεις ότι η επιχείρηση ακολουθούσε ένα επίσημο σχέδιο. Αυτό υποστηρίχθηκε από τον ίδιο τον πρωθυπουργό του Ισραήλ, ο οποίος απέρριψε το αίτημα του υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Άντονι Μπλίνκεν, να δηλώσει δημόσια ότι το Ισραήλ δεν σχεδίαζε να απομακρύνει ή να λιμοκτονήσει τον πληθυσμό στη βόρεια Γάζα. Ο Μπλίνκεν προειδοποίησε ότι η μη ανάκληση της δράσης του Ισραήλ θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τη στρατιωτική υποστήριξη των ΗΠΑ.20 Στα τέλη Οκτωβρίου, οι στρατηγοί των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων παραδέχτηκαν ότι, παρά την επίτευξη των στρατιωτικών τους στόχων στην περιοχή, οι δυνάμεις των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων εμπόδιζαν τους Παλαιστίνιους να επιστρέψουν στα σπίτια τους.21Διεθνείς φωνές ανησυχούσαν επίσης. Ένας αξιωματούχος ανθρωπιστικής βοήθειας του ΟΗΕ δήλωσε ότι «ολόκληρος ο πληθυσμός της Βόρειας Γάζας κινδυνεύει να πεθάνει».22
Στις αρχές Νοεμβρίου, ένας στρατηγός των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων δήλωσε ρητά ότι οι Παλαιστίνιοι δεν θα μπορούσαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους στην Τζαμπαλίγια μετά το τέλος της στρατιωτικής επιχείρησης.23 H Ha‘aretz ανέφερε ότι οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις πραγματοποιούσαν εθνοκάθαρση στο βόρειο τμήμα της Λωρίδας της Γάζας.24 διεθνείς φωνές χρησιμοποίησαν πιο σκληρά λόγια για να εκφράσουν την ανησυχία τους. Σε κοινό μήνυμα, 15 ηγέτες από τα Ηνωμένα Έθνη και ανθρωπιστικές οργανώσεις δήλωσαν ότι «η κατάσταση που εκτυλίσσεται στη Βόρεια Γάζα είναι αποκαλυπτική» και επανέλαβαν ότι ολόκληρος ο πληθυσμός στη Βόρεια Γάζα «διατρέχει άμεσο κίνδυνο να πεθάνει από ασθένειες, λιμό και βία».25 Στα μέσα Νοεμβρίου, ο Υπουργός Οικονομικών του Ισραήλ δήλωσε ότι το Ισραήλ θα έπρεπε να παραμείνει στη βόρεια Γάζα επ’ αόριστον για να πιέσει τη Χαμάς να απελευθερώσει τους ομήρους της.26 Ένα μεγάλο ισραηλινό τηλεοπτικό κανάλι μετέδωσε μια συνέντευξη με έναν Ισραηλινό καθηγητή, ο οποίος ζήτησε την επανεγκατάσταση της Γάζας και συμφώνησε ρητά σε εθνοκάθαρση έως και δύο εκατομμυρίων Παλαιστινίων, σκοτώνοντας εκατοντάδες χιλιάδες που δεν ήθελαν να φύγουν.27
Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου, η Oxfam δήλωσε ότι το Ισραήλ βρισκόταν στα τελευταία στάδια της εθνοκάθαρσης στη Βόρεια Γάζα.28 Λίγες μέρες αργότερα, ο Μοσέ Γιααλόν, πρώην αρχηγός του επιτελείου ενόπλων δυνάμεων και υπουργός Άμυνας του Ισραήλ, κατηγόρησε το Ισραήλ για εθνοκάθαρση Παλαιστινίων από τη βόρεια Γάζα.29 Πολλοί πολιτικοί –συμπεριλαμβανομένων των ηγετών των δύο εβραϊκών κεντροαριστερών κομμάτων– και μέσα ενημέρωσης, καθώς και οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις επιτέθηκαν στον Γιααλόν για τις δηλώσεις του.30
Πολιορκία και εθνοκάθαρση
Η πολιορκία
Στο πεδίο, το πρώτο βήμα της επιχείρησης ήταν η εφαρμογή τριών ένθετων πολιορκιών. Η συνολική πολιορκία της Λωρίδας της Γάζας, η οποία ξεκίνησε το 2007 με την τρέχουσα μορφή της στην αρχή του πολέμου, έγινε πιο αυστηρή. Τον Οκτώβριο του 2024, το Ισραήλ απαγόρευσε σχεδόν όλη την ανθρωπιστική βοήθεια που εισερχόταν στη Γάζα. Η μέση είσοδος των 58 φορτηγών την ημέρα αυτό τον μήνα ήταν η χαμηλότερη από τον Νοέμβριο του 2023 (το προηγούμενο ελάχιστο ήταν 113 φορτηγά την ημέρα τον Δεκέμβριο του 2023).31 Η ποσότητα των προμηθειών (τρόφιμα, νερό, ιατρικός εξοπλισμός) που εισήλθαν ήταν το ένα τέταρτο του μέσου όρου των 9 προηγούμενων μηνών του 2024 (26,4 χιλιάδες τόνοι τον Οκτώβριο του 2024 σε σύγκριση με 103,4).32 Αυτοί οι αριθμοί αντιστοιχούν σε ολόκληρη τη Λωρίδα της Γάζας. Άρχισαν να αναφέρονται στα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης στα τέλη Οκτωβρίου.33
Επιδεινώνοντας τη συνολική πολιορκία, εφαρμόστηκε αυστηρότερη πολιορκία στο βόρειο τμήμα της Λωρίδας, δηλαδή στην περιοχή βόρεια του Διαδρόμου Νετζαρίμ, η οποία περιλάμβανε την Πόλη της Γάζας και τη Βόρεια Γάζα. Η ποσότητα των προμηθειών και της ανθρωπιστικής βοήθειας που εισήλθε σε αυτήν την περιοχή ήταν ένα κλάσμα της πενιχρής ποσότητας που εισήλθε στο νότιο τμήμα της Λωρίδας.34
Η τρίτη και πιο αυστηρή πολιορκία εφαρμόστηκε στη Βόρεια Γάζα – το βορειότερο κυβερνείο από τα πέντε κυβερνεία της Λωρίδας, βόρεια της πόλης της Γάζας – και συγκεκριμένα στην Τζαμπαλίγια, την Μπέιτ Χανούν και την Μπέιτ Λαχία. Αυτές ήταν επίσης οι περιοχές όπου χρησιμοποιήθηκε η μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη, όπως αποδεικνύεται από πολλές καθημερινές επιθέσεις, συνήθως με αεροπορικές επιδρομές (βλ. παρακάτω). Όπως σημείωσαν πολλοί παρατηρητές ήδη στα μέσα και τα τέλη Οκτωβρίου, δεν εισήλθαν τρόφιμα ή νερό σε αυτήν την περιοχή για εβδομάδες.35 Οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις σύντομα εγκαθίδρυσαν έναν ακόμη διάδρομο Ανατολής-Δύσης, χωρίζοντας τη Βόρεια Γάζα από την Πόλη της Γάζας.36 Τα στοιχεία των μαρτύρων υποδεικνύουν την απουσία τροφής.37 Βίντεο έδειξε ένα τρακτέρ των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων να καταστρέφει προμήθειες ανθρωπιστικής βοήθειας σε μια αποθήκη στην Τζαμπαλίγια.38
Τόσο ο ΟΗΕ όσο και 39 ανθρωπιστικές οργανώσεις έκρουσαν τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με την κατάσταση στη Βόρεια Γάζα. Ο ΟΗΕ ανέφερε στις αρχές Νοεμβρίου ότι όλες οι προσπάθειες ανθρωπιστικών οργανώσεων να παραδώσουν τρόφιμα στις πολιορκημένες περιοχές της Βόρειας Γάζας τον Οκτώβριο εμποδίστηκαν από το Ισραήλ.39 Το Ισραήλ ισχυρίστηκε ψευδώς ότι δεν είχε απομείνει «πληθυσμός» σε μέρη όπως η Μπέιτ Λαχίγια, όπου συνέχισε να βομβαρδίζει αμάχους για πολλές ακόμη ημέρες.40 Μόνο το 11% των συντονισμένων κινήσεων βοήθειας για την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας στη βόρεια Λωρίδα της Γάζας διευκολύνθηκαν από το Ισραήλ.41
Μία αποστολή που παρείχε ανθρωπιστική βοήθεια τελικά έλαβε άδεια εισόδου στις 11 Νοεμβρίου, αλλά οι καθυστερήσεις στην έγκριση κίνησης και οι πολυσύχναστες διαδρομές οδήγησαν στη μείωση του μεγέθους της νηοπομπής από 14 φορτηγά σε μόνο τρία.42 Ένα φορτηγό με ανθρωπιστική βοήθεια έφτασε σε ένα σχολείο στο Μπέιτ Χανούν, το οποίο δέχτηκε επιδρομή λίγο αργότερα, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν φέρεται πάνω από 20 πολίτες.43 Η σφιχτή πολιορκία συνεχίστηκε στα μέσα Νοεμβρίου, με την ανθρωπιστική βοήθεια προς τη βόρεια Γάζα να έχει σε μεγάλο βαθμό αποκλειστεί.44 Καμία από τις προσπάθειες προσέγγισης αυτών των πολιορκημένων περιοχών με βοήθεια τον Νοέμβριο διευκολύνθηκαν πλήρως. Μόνο 5 από τις 53 αποστολές τον Νοέμβριο εγκρίθηκαν αρχικά, αλλά αντιμετώπισαν «σοβαρά εμπόδια» επί τόπου, περιορίζοντας τον αντίκτυπό τους.45 Ο χειμερινός καιρός στα τέλη Νοεμβρίου επιδείνωσε τις άθλιες συνθήκες που αντιμετώπιζαν οι εκτοπισμένοι.46
Ακολουθώντας τα προηγούμενα κατά τη διάρκεια του πολέμου, ήταν ευρέως αποδεκτό ότι τυχόν αλλαγές στην κατανομή της βοήθειας θα απαιτούσαν την έγκριση των ΗΠΑ. Ήδη στα μέσα Οκτωβρίου, λίγες εβδομάδες πριν από τις εκλογές των ΗΠΑ, οι υπουργοί Εξωτερικών και Άμυνας των ΗΠΑ εξέδωσαν επιστολή που περιέγραφε 19 μέτρα που απαιτούσαν τη συμμόρφωση του Ισραήλ. Το πιο αξιοσημείωτο από αυτά τα μέτρα ήταν η άδεια πολύ περισσότερης ανθρωπιστικής βοήθειας στη Γάζα, με την επιστολή να αναφέρει ότι 350 φορτηγά θα έπρεπε να εισέρχονται στη Γάζα κάθε μέρα. Οι ΗΠΑ απείλησαν να σταματήσουν να προμηθεύουν το Ισραήλ με όπλα εάν δεν συμμορφωνόταν με αυτά τα μέτρα εντός 30 ημερών. Ωστόσο, το Ισραήλ δεν συμμορφώθηκε,47 παρά την έκθεση της Επιτροπής Εξέτασης του Λιμού από τις 8 Νοεμβρίου, η οποία ανέφερε ότι υπήρχε μεγάλη πιθανότητα να επικρατεί λιμός σε περιοχές στη βόρεια Λωρίδα της Γάζας.48
Στην προθεσμία της επιστολής των ΗΠΑ ένα μήνα αργότερα, μια ομάδα οκτώ οργανώσεων βοήθειας σημείωσε ότι υπήρξε«μη συμμόρφωση, σημαντικές καθυστερήσεις ή οπισθοδρόμηση» σε 15 από τα 19 μέτρα που περιγράφονται στην επιστολή και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η κατάσταση στη Βόρεια Γάζα ήταν «σε ακόμη πιο δεινή κατάσταση σήμερα από ό,τι πριν από ένα μήνα».49 Η βοήθεια που εισήλθε στη Γάζα – το στοιχείο που τράβηξε την μεγαλύτερη προσοχή του κοινού στη λίστα – ήταν λιγότερη από το ένα τρίτο της απαιτούμενης ποσότητας (βλ. παραπάνω για περισσότερες λεπτομέρειες).50 Ήδη πριν από την προθεσμία, οι ΗΠΑ έδωσαν σήμα ότι δεν θα υλοποιήσουν τις απειλές τους.51Ο κορυφαίος Αμερικανός αξιωματούχος που εμπλέκεται στην ανθρωπιστική κατάσταση στη Γάζα είχε δηλώσει σε ομάδες βοήθειας ότι οι ΗΠΑ δεν θα εξετάσουν το ενδεχόμενο αναστολής της στρατιωτικής βοήθειας εάν το Ισραήλ εμποδίσει την είσοδο τροφίμων και φαρμάκων στη Γάζα, καθώς το Ισραήλ είναι πολύ στενός σύμμαχος.52 Μετά από αυτές τις πρώτες ενδείξεις, όταν έφτασε η προθεσμία, οι ΗΠΑ απείχαν από κάθε δράση.53 Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου, πολύ λίγες προμήθειες είχαν απομείνει στη Βόρεια Γάζα. Το μέλος του προσωπικού της Oxfam, που ήταν υπεύθυνο για τη διανομή βοήθειας στην περιοχή, είπε ότι μπορούσε να έχει ένα γεύμα καθημερινά που αποτελούνταν από ένα είδος.54
Η στρατιωτική επιχείρηση
Η στρατιωτική επιχείρηση του Ισραήλ στη βόρεια Γάζα ξεκίνησε στις 5 Οκτωβρίου, με αεροπορικές επιδρομές που σκότωσαν δεκάδες κατοίκους της Γάζας καθώς ισραηλινά τανκς εισέβαλαν.55 Το Ισραήλ συνέχισε φυτεύοντας και πυροδοτώντας εκρηκτικά βαρέλια σε κατοικημένες περιοχές, καταστρέφοντας δεκάδες σπίτια, πολλά από τα οποία ήταν ακατοίκητα.56 Μετά από λίγες ημέρες πολιορκίας, το Ισραήλ άρχισε να καλεί τον τοπικό άμαχο πληθυσμό να εκκενώσει την περιοχή.57 Παράλληλα, εκδόθηκαν εντολές για την εκκένωση των τριών εναπομεινάντων νοσοκομείων στη βόρεια Γάζα.58 Ενώ κάποιοι κάτοικοι της Γάζας μετακινήθηκαν νότια,59 και πολλοί επέλεξαν να μείνουν.60
Ταυτόχρονα, πολλαπλές μαρτυρίες αποκάλυψαν ότι άτομα που προσπάθησαν να εκκενώσουν δέχτηκαν βομβαρδισμούς ή πυροβολισμούς – συμπεριλαμβανομένων μεγάλων οικογενειών που κρατούσαν λευκές σημαίες.61 Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις συνέλαβαν άτομα που επιδίωκαν να εκκενώσουν την περιοχή.62 Οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις χρησιμοποίησαν ορισμένους κρατούμενους Παλαιστίνιους ως ανθρώπινες ασπίδες, αναγκάζοντάς τους να χτυπούν τις πόρτες των ανθρώπων και να λένε σε άλλους Παλαιστίνιους να εκκενώσουν την περιοχή.63 Μέχρι τα μέσα Οκτωβρίου, ο ΟΗΕ καταδίκασε τον «μεγάλο αριθμό θυμάτων μεταξύ των αμάχων» στην επιχείρηση του Ισραήλ.64
Στο πλαίσιο της επίθεσής του, το Ισραήλ προσπάθησε να σταματήσει διάφορα μέσα υποστήριξης προς τον πληθυσμό της Γάζας. Ήδη στις 9 Οκτωβρίου, η τελευταία αποθήκη αλευριού στη Βόρεια Γάζα κάηκε σε ισραηλινή επίθεση.65 Τα δύο τελευταία αρτοποιεία στο βορρά έκλεισαν στα μέσα προς τέλη Οκτωβρίου.66 Οι τοπικές μονάδες Πολιτικής Άμυνας – ομάδες ανθρώπων που είχαν ως ρόλο να ξεθάβουν ανθρώπους από τα ερείπια και να τους μεταφέρουν σε νοσοκομεία – διατάχθηκαν να σταματήσουν να εργάζονται. Στη συνέχεια, το Ισραήλ συνέλαβε ορισμένα μέλη αυτών των μονάδων και σκότωσε άλλα. Μέχρι τις 23 Οκτωβρίου, οι τοπικές μονάδες δήλωσαν ότι είχαν «σταματήσει εντελώς» τις επιχειρήσεις τους και ότι οι άμαχοι έμειναν «χωρίς ανθρωπιστικές υπηρεσίες».67 Ως αποτέλεσμα, σε πολλές επόμενες επιθέσεις, ο τοπικός πληθυσμός δεν είχε υποστήριξη για να καθαρίσει τα ερείπια μετά τους βομβαρδισμούς ή να εκκενώσει τους τραυματίες σε νοσοκομεία ή ακόμα και να απομακρύνει τους νεκρούς.68
Για αρκετές ημέρες, το Ισραήλ εμπόδισε το Γραφείο Συντονισμού Ανθρωπιστικών Υποθέσεων του ΟΗΕ (OCHA) να έχει πρόσβαση σε κατεστραμμένα κτίρια, μέχρι που τελικά επεσήμανε ότι δεν είχε νόημα να παρέχει πλέον πρόσβαση επειδή οι άνθρωποι κάτω από τα ερείπια θα είχαν πεθάνει.69 Στα μέσα Οκτωβρίου, το Ισραήλ απαγόρευσε επίσης την είσοδο στη Λωρίδα σε 6 ιατρικές ΜΚΟ που δραστηριοποιούνταν στη Γάζα, χωρίς να δώσει καμία εξήγηση.70 Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου, η τοπική Πολιτική Άμυνα σημείωσε ότι όλα τα οχήματα πυροσβεστικής, διάσωσης και ασθενοφόρων στην κυβερνητική περιοχή της Γάζας σταμάτησαν επίσης να λειτουργούν λόγω έλλειψης καυσίμων.71
Το Ισραήλ περιόρισε επίσης ή αφαίρεσε άλλα μέσα υποστήριξης προς τη Βόρεια Γάζα. Αυτό περιελάμβανε προσπάθειες διακοπής της παροχής νερού, απαγορεύοντας την τροφοδοσία των τοπικών αντλιοστασίων και της μονάδας αφαλάτωσης με καύσιμα.72 Στοιχεία από τα μέσα Νοεμβρίου έδειχναν ότι οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις ανέλαβαν την τοπική μονάδα αφαλάτωσης και τη χρησιμοποιούσαν ως πρόχειρη βάση.73 Η ανθρωπιστική εκστρατεία με επικεφαλής τον ΠΟΥ για τον εμβολιασμό περίπου 120.000 παιδιών κατά της πολιομυελίτιδας διακόπηκε προσωρινά.74Το Ισραήλ προσπάθησε επίσης να μειώσει την ποσότητα των πληροφοριών που προέρχονταν από τη Βόρεια Γάζα, σκοτώνοντας ορισμένους από τους εναπομείναντες δημοσιογράφους και δηλώνοντας ότι άλλοι ήταν συνδεδεμένοι με τη Χαμάς, μια κίνηση που ευρέως ερμηνεύεται ως στόχος τους.75Ταυτόχρονα, η περιοχή αντιμετώπισε «σοβαρές διακοπές στις επικοινωνίες, συμπεριλαμβανομένου του διαδικτύου».76
Οι καθημερινοί βομβαρδισμοί της βόρειας Γάζας συνεχίστηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια της επιχείρησης, σκοτώνοντας τουλάχιστον εκατοντάδες αμάχους. Ήδη από τα τέλη Οκτωβρίου υπήρχαν καθημερινά μαζικά θύματα – με επιθέσεις που έπληξαν δεκάδες έως εκατοντάδες αμάχους κάθε φορά – οι οποίες συνεχίστηκαν τουλάχιστον μέχρι τις αρχές Δεκεμβρίου.77Σε δεκάδες περιπτώσεις, οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις δεν ισχυρίστηκαν ότι τα άτομα που επλήγησαν κατά τη διάρκεια των επιθέσεων ήταν συνδεδεμένα με τη Χαμάς.78 Οι συνέπειες πολλών επιθέσεων βιντεοσκοπήθηκαν. Ωστόσο, λόγω των συνθηκών του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης, των περιορισμών στην υπηρεσία κινητής τηλεφωνίας στο διαδίκτυο και της απουσίας εξωτερικών δημοσιογράφων, τα διεθνή μέσα ενημέρωσης εξαρτώνται από τους αριθμούς που δημοσιεύονται από το Παλαιστινιακό Υπουργείο Υγείας και τους τοπικούς δημοσιογράφους.
Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των νεκρών στη βόρεια Γάζα ποικίλλουν, ωστόσο σχεδόν όλοι έχουν ξεπεράσει τους 1.000 τον πρώτο μήνα.79 Μέχρι τις αρχές Δεκεμβρίου, η Παλαιστινιακή Πολιτική Άμυνα εκτίμησε ότι πάνω από 2.700 άνθρωποι σκοτώθηκαν στη Βόρεια Γάζα, οι μισοί από τους οποίους δεν ανασύρθηκαν, και περισσότεροι από 10.000 τραυματίστηκαν.80 Οι προσωπικές τραγικές ιστορίες αρκετών Παλαιστινίων καταδεικνύουν τις επιπτώσεις των επιθέσεων στον τοπικό πληθυσμό. 81 Βιντεοσκοπημένα στοιχεία αποκαλύπτουν αυτοσχέδια νεκροταφεία στο κέντρο αστικών περιοχών, όπως η αγορά Beit Lahiya.82
Μία από τις μεγαλύτερες επιθέσεις ήταν στην Τζαμπάλια, όπου πάνω από 150 άμαχοι σκοτώθηκαν όταν οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις βομβάρδισαν 11 διαμερίσματα στον ίδιο δρόμο στις 24 Οκτωβρίου.83Δεν υπήρχαν λεπτομέρειες για την επίθεση, καθώς οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις δεν επέτρεψαν σε επαγγελματίες υγείας και ομάδες πολιτικής προστασίας να φτάσουν στην περιοχή.84 Μια άλλη μεγάλη επίθεση έλαβε χώρα στις 29 Οκτωβρίου, όταν οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις επιτέθηκαν σε ένα πενταόροφο κτίριο όπου είχαν καταφύγει πάνω από 200 Παλαιστίνιοι. Οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις ισχυρίστηκαν ότι το κτίριο δέχτηκε επίθεση επειδή την προηγούμενη ημέρα εντοπίστηκε ένα παρατηρητήριο της Χαμάς στην οροφή του κτιρίου.85 Τελικά, περίπου 137 άτομα αναγνωρίστηκαν ως νεκρά.86 Σύμφωνα με εκπρόσωπο της Πολιτικής Άμυνας της Γάζας, 255 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, πολλοί από τους οποίους παρέμειναν κάτω από τα ερείπια καθώς δεν υπήρχε τρόπος διάσωσής τους.87 Ανεπίσημα οπτικά στοιχεία από τη βόρεια Γάζα δείχνουν πολλά άτομα συνθλιμμένα κάτω από κτίρια,88 καθώς και άλλες αποκαλυπτικές εικόνες.89
Μια άλλη επίθεση στις 17 Νοεμβρίου είχε ως στόχο ένα πενταόροφο κτίριο στην Μπέιτ Λαχία, σκοτώνοντας σύμφωνα με πληροφορίες τουλάχιστον 50 ή 72 Παλαιστίνιους.90 Μια επίθεση κοντά στο νοσοκομείο Kamal Adwan στις 20 Νοεμβρίου φέρεται να σκότωσε 66 Παλαιστίνιους.91 Ορισμένες μικρότερες επιθέσεις τράβηξαν επίσης την προσοχή του κοινού. Ένα βίντεο δείχνει ένα παιδί τραυματισμένο σε μια επίθεση – πιθανώς από πύραυλο – να κείτεται στον δρόμο («κομματιασμένο», σύμφωνα με το άτομο που βιντεοσκοπούσε από μακριά). Αρκετοί περαστικοί έσπευσαν να το βοηθήσουν και χτυπήθηκαν από μια επακόλουθη επίθεση.92 Άλλες μεγάλες επιθέσεις προσέλκυσαν μικρότερη προσοχή από το κοινό, όπως η επίθεση σε κτίριο της Μπέιτ Λαχίγια που σκότωσε 87 Παλαιστίνιους και έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια διακοπής των επικοινωνιών στις 19 Οκτωβρίου.93
Οι επιθέσεις σε σχολεία – ως κέντρα στα οποία είχαν βρει καταφύγιο εκατοντάδες εκτοπισμένοι Παλαιστίνιοι μετά την καταστροφή των σπιτιών τους – ήταν συχνές.94Μια έκθεση της UNICEF στις αρχές Νοεμβρίου διαπίστωσε ότι τουλάχιστον 64 από τις 226 επιθέσεις εναντίον σχολείων από την έναρξη του πολέμου είχαν πραγματοποιηθεί τον Οκτώβριο του 2024 και ότι οι περισσότερες από αυτές τις επιθέσεις έλαβαν χώρα στο Βορρά.95 Μια ΜΚΟ εντόπισε δεκάδες επιθέσεις σε σχολεία στη βόρεια Γάζα τον Οκτώβριο του 2024.96 Ένας σημαντικός αριθμός στοιχείων από τον Νοέμβριο δείχνει ότι το μοτίβο συνεχίστηκε.97 Ένας τοπικός δημοσιογράφος σημείωσε ότι σχεδόν κάθε μέρα γινόταν μάρτυρας μιας νέας βομβιστικής επίθεσης σε σχολείο.98 Αυτές οι επιθέσεις καλύφθηκαν επίσης από τα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης.99
Παράλληλα με τα παραπάνω, αναφέρθηκαν εκτελέσεις Παλαιστινίων στο πεδίο,100 συμπεριλαμβανομένων Παλαιστινίων που είχαν συνεληφθεί.101 Μερικοί πολίτες σκοτώθηκαν ενώ περίμεναν για να πάρουν νερό.102 Άλλοι πέθαναν από έκθεση σε καιρικές συνθήκες ή εξάντληση κατά την εκκένωση.103 Επιζώντες εξέφρασαν την απελπισία τους για την πραγματικότητά τους, εν μέσω αεροπορικών επιδρομών, καταστροφής και έλλειψης προμηθειών.104 Σύμφωνα με έναν συντονιστή ανθρωπιστικής βοήθειας του ΟΗΕ που επισκέφθηκε ένα σχολείο στη βόρεια Γάζα, οι συνθήκες των οικογενειών που αναζήτησαν καταφύγιο εκεί ήταν «αφόρητες». Ανέφερε ότι τα λύματα έτρεχαν παντού και ότι τα απόβλητα ήταν πανταχού παρόντα, υποστηρίζοντας: «Αυτό δεν είναι μέρος για να επιβιώσουν άνθρωποι. Αυτό ξεπερνά κάθε φαντασία».105
Ήδη στα μέσα Οκτωβρίου, πολλοί στρατιώτες των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων ανέβασαν φωτογραφίες που έδειχναν την πυρπόληση διαφόρων κτιρίων στην Τζαμπάλια.106 Τουλάχιστον δύο φορές μέσα σε δύο ημέρες στα μέσα Νοεμβρίου, ισραηλινοί στρατιώτες έβαλαν φωτιά σε σχολεία του ΟΗΕ που στέγαζαν εκτοπισμένους Παλαιστίνιους.107 Άλλοι στρατιώτες των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων μίλησαν για την δημιουργία εβραϊκών οικισμών.108 Ανέκδοτα στοιχεία που ξεκινούν από τα τέλη Οκτωβρίου – για παράδειγμα στρατιώτες που τοποθετούν σε μια πόρτα σε ένα κατοικημένου κτιρίου μια μεζούζαχ109 [μεζούζαχ: περγαμηνή με χαραγμένα θρησκευτικά κείμενα και προσαρτημένη σε θήκη στην παραστάδα μιας εβραϊκού σπιτιού ως ένδειξη πίστης], ή αντίτυπα ενός εβραϊκού φιλοσοφικού βιβλίου110 – υποδηλώνοντας ότι κάποιοι σχεδίαζαν να παραμείνουν στη βόρεια Γάζα. Δορυφορικές εικόνες από τα μέσα Νοεμβρίου έδειξαν ότι το Ισραήλ κατέστρεφε κτίρια για να δημιουργήσει μια άλλη διαδρομή Ανατολής-Δύσης, αυτή τη φορά αποκόπτοντας τη Βόρεια Γάζα (Μπέιτ Χανούν, Μπέιτ Λαχία και Τζαμπαλίγια) από την πόλη της Γάζας.111 Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου, δορυφορικές εικόνες αποκάλυψαν ότι η Τζαμπαλίγιαείχε «καταστραφεί σχεδόν ολοσχερώς».112
Τα περισσότερα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης έδωσαν ελάχιστη προσοχή στα γεγονότα επί του πεδίου.113 Μια εξαίρεση είναι ένας Ισραηλινός δημοσιογράφος, ενσωματωμένος στις Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις στη Γάζα, ο οποίος πήρε συνεντεύξεις από εκτοπισμένους Παλαιστίνιους της Γάζας. Τους ρώτησε ποιος ήταν υπεύθυνος για την κατάστασή τους και εξέφρασε την επιδοκιμασία του όταν κατηγόρησαν τη Χαμάς.114 Οι αντιδράσεις ήταν αναμενόμενες, καθώς οι ερωτηθέντες ήταν περικυκλωμένοι από στρατιώτες των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα ισραηλινά μέσα ενημέρωσης εστίασαν την προσοχή τους σε αμελητέα γεγονότα, όπως μια ομάδα στρατιωτών που ανακάλυψε έναν πελεκάνο μέσα σε βενζίνη και του έσωσε τη ζωή.115
Ο συνδυασμός των επιθέσεων, η διάλυση ό,τι είχε απομείνει από την κοινωνία των πολιτών και η χρήση της αναγκαστικής εκτόπισης οδήγησαν πολλούς Παλαιστίνιους να εγκαταλείψουν τη βόρεια Γάζα. Εικόνες Παλαιστινίων που εγκατέλειπαν μαζικά τη βόρεια Γάζα κυκλοφόρησαν στα μέσα ενημέρωσης και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε μία από αυτές, πάνω από 200 Παλαιστίνιοι διατάχθηκαν από τον Ισραηλινό Στρατό να γδυθούν και στη συνέχεια κρατήθηκαν για ώρες σε εξωτερικούς χώρους στο κρύο, ενώ υπέστησαν λεκτικές προσβολές.116 Τοποθεσίες όπου είχαν καταφύγει Παλαιστίνιοι πρόσφυγες, όπως σχολεία, κάηκαν, ενώ οι πρόσφυγες που είχαν καταφύγει σε αυτά εκτοπίστηκαν ξανά.117Ανεπίσημα στοιχεία καταδεικνύουν την ένδεια των προσφύγων.118 Μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου, ο ΟΗΕ εκτίμησε ότι περίπου 100.000 – 131.000 άνθρωποι είχαν εκτοπιστεί από τη βόρεια Γάζα προς την πόλη της Γάζας, ενώ περίπου 65-75.000 άνθρωποι παρέμειναν.119 Ο αριθμός των Παλαιστινίων που έφυγαν προς το νότιο τμήμα της Λωρίδας, πέρα από τον Διάδρομο Netzarim, είναι αμελητέος μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές.
Μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου, οι μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων έκαναν λόγο για την ύπαρξη πτώματα στο έδαφος παντού, καθώς και για τραυματίες που «πνίγονταν στο αίμα τους χωρίς κανέναν να τους βοηθήσει».120 Στις αρχές Δεκεμβρίου, τόσο ισραηλινές όσο και παλαιστινιακές πηγές ανέφεραν ότι άμαχοι της Γάζας εκτοπίστηκαν από τα τελευταία σχολικά καταφύγια στη Βόρεια Γάζα, και συγκεκριμένα από την Μπέιτ Λαχία και την Τζαμπαλίγια.121 Υπήρχαν επίσης ενδείξεις για λειτουργία μπουλντόζας από ισραηλινή ιδιωτική εταιρεία στην Τζαμπαλίγια, καθώς και αναφορές για μη στρατιωτικούς που εισήλθαν στην περιοχή.122
Το σύστημα υγειονομικής περίθαλψης
Τρία νοσοκομεία παρέμειναν στη βόρεια Γάζα στην αρχή αυτής της περιόδου: το Kamal Adwan, το Al-Awda και το Ινδονησιακό Νοσοκομείο. Η προσπάθειά τους να παραμείνουν σε λειτουργία προσέλκυσε την προσοχή του κοινού. Στην αρχή της επιχείρησης, οι τοπικοί γιατροί έπρεπε να πραγματοποιούν χειρουργικές επεμβάσεις στο δρόμο για να σώσουν ζωές.123 Στα μέσα και τέλη Οκτωβρίου, οι ανθρωπιστικές προσπάθειες για την παροχή τροφίμων, καυσίμων, αίματος και φαρμάκων απορρίφθηκαν.124
Οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις ζήτησαν από τους γιατρούς να εκκενώσουν τα νοσοκομεία επειδή κινδύνευαν οι ζωές τους, καθώς οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις σχεδίαζαν να τα ανατινάξουν.125 Λίγο μετά τις προειδοποιήσεις, οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις περικύκλωσαν τα νοσοκομεία,126 και στη συνέχεια έκαναν έφοδο.127 Οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις συνέλαβαν 57 άτομα από το ιατρικό προσωπικό του Νοσοκομείου Kamal Adwan και αργότερα άφησαν ελεύθερους 14, πυροβολώντας και τραυματίζοντας μερικούς καθώς προσπαθούσαν να εισέλθουν ξανά στο νοσοκομείο.128 Τουλάχιστον ένα άγνωστο άτομο θάφτηκε ακριβώς έξω από το νοσοκομείο (όπου υποτίθεται ότι θα ταυτοποιούνταν, πιθανώς επειδή ήταν πολύ επικίνδυνο να μεταφερθεί το πτώμα)129. Η επιδρομή σε αυτό το νοσοκομείο προκάλεσε επίσης ζημιές στο σύστημα παροχής οξυγόνου, προκαλώντας τον θάνατο τουλάχιστον δύο βρεφών.130 Σε αυτό το πλαίσιο, ο ΠΟΥ σημείωσε ότι η πρόσβαση σε νοσοκομεία σε όλη τη Γάζα «γίνεται απίστευτα δύσκολη» και ότι έχασε την επαφή με το νοσοκομείο Kamal Adwan.131Τα επόμενα βίντεο δείχνουν την καταστροφή στην περιοχή τουνοσοκομείου.132
Ο κύριος μάρτυρας που περιέγραψε την επιδείνωση του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης στη βόρεια Γάζα ήταν ο Διευθυντής του Kamal Adwan, Δρ. Hossam Abu Safieh.133 Ήδη στις αρχές Οκτωβρίου, ο Αμπού Σαφίχ δήλωσε ότι δεν θα έφευγε από το νοσοκομείο όσο υπήρχαν σ’ αυτό ασθενείς,134 και σε μεταγενέστερη συνέντευξη ανέφερε ότι μια άλλη χώρα προσφέρθηκε να εκκενώσει αυτόν και την οικογένειά του, αλλά αρνήθηκε από δέσμευση προς τους ασθενείς του.135 Ο Δρ. Αμπού Σαφίχ ανέφερε για τις συνθήκες εντός του νοσοκομείου κατά τη διάρκεια της πολιορκίας και της εισβολής και ότι συνελήφθη για λίγο μαζί με άλλα μέλη του προσωπικού κατά τη διάρκεια της επιδρομής στα τέλη Οκτωβρίου. Αν και σύντομα αφέθηκε ελεύθερος, ο 15χρονος γιος του σκοτώθηκε την ίδια ημέρα.136 Ο Δρ. Αμπού Σαφίχ δήλωσε ότι αυτός και ένας άλλος γιατρός ήταν οι μόνοι που είχαν απομείνει στο νοσοκομείο τότε, μαζί με πάνω από 145 ασθενείς που χρειάζονταν χειρουργική επέμβαση, μερικοί από τους οποίους πέθαιναν λόγω έλλειψης θεραπείας και επειδή δεν είχαν προμήθειες για να θεραπεύσουν τους ασθενείς.137
Για μεγάλο μέρος του Οκτωβρίου και του Νοεμβρίου, ο Dr. Abu Safieh συνέχισε να μεταδίδει καθημερινές ενημερώσεις σχετικά με τις συνθήκες και τη λειτουργία του νοσοκομείου του. Ικέτευσε τη διεθνή κοινότητα να παράσχει ανθρωπιστική βοήθεια και προμήθειες και να στείλει ομάδες διάσωσης για να ξεθάψουν ανθρώπους από τα ερείπια, καθώς και γιατρούς για να βοηθήσουν στη θεραπεία των πολλών ασθενών. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Dr. Abu Safieh και ο μόνος άλλος γιατρός που παρέμεινε στο νοσοκομείο μετά την επιδρομή του ισραηλινού στρατού ήταν παιδίατροι, χωρίς εμπειρία στη χειρουργική.138 Ο Δρ. Αμπού Σαφίχ δήλωσε ότι «το σύστημα υγειονομικής περίθαλψης έχει πλέον καταρρεύσει πλήρως», αν και το νοσοκομείο συνέχισε να λειτουργεί σε υποτυπώδες επίπεδο.139 Τα βιντεοσκοπημένα στοιχεία υποδηλώνουν ότι δεν υπήρχαν υπηρεσίες διάσωσης ή ασθενοφόρα για την απομάκρυνση ανθρώπων από τα ερείπια ή για την απομάκρυνση τραυματιών, ούτε σάβανα για να καλύψουν τους νεκρούς.140
Στις αρχές Νοεμβρίου, μόνο ένας χειρουργός είχε απομείνει στα τρία νοσοκομεία στη βόρεια Γάζα.141 Και πάλι, σε επανειλημμένες περιπτώσεις στις αρχές Νοεμβρίου, οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις επιτέθηκαν στο νοσοκομείο Καμάλ Αντγουάν, προκαλώντας άμεσους τραυματισμούς σε παιδιατρικούς ασθενείς.142 Μία επίθεση προκάλεσε πυρκαγιά που κατέστρεψε τις δεξαμενές νερού του νοσοκομείου, διακόπτοντας την παροχή νερού.143Τα νοσοκομεία εκκενώθηκαν μερικώς στις αρχές Νοεμβρίου, καθώς ορισμένοι σοβαρά τραυματισμένοι ασθενείς μεταφέρθηκαν σε νοσοκομεία στη νότια Γάζα.144 Ασθενείς που χρειάζονταν αναπνευστήρες δεν μπορούσαν να εκκενωθούν επειδή δεν υπήρχαν ασθενοφόρα με αναπνευστήρες στη Λωρίδα. Η ζωή αυτών των ασθενών εξαρτιόταν επομένως από τα καύσιμα που είχαν απομείνει στο νοσοκομείο Καμάλ Αντουάν.145 Άλλες προσπάθειες παράδοσης προμηθειών απέτυχαν.146
Οι επόμενες ενημερώσεις του Dr Abu Safieh αναφέρθηκαν στους θανάτους τραυματισμένων ασθενών λόγω έλλειψης προμηθειών,147 στους θανάτους ανθρώπων που παγιδεύτηκαν κάτω από τα ερείπια, καθώς δεν υπήρχε τρόπος να τους βγάλουν χωρίς τις μονάδες της Πολιτικής Άμυνας,148 και στους θανάτους περισσότερων γιατρών στη Βόρεια Γάζα.149 Σε αρκετές περιπτώσεις, σημείωσε ότι «όσοι μπορούσαν να φτάσουν στο νοσοκομείο ήταν δυνατό να επιβιώσουν, ενώ όσοι δεν μπορούσαν αφέθηκαν να πεθάνουν».150 Ο Δρ Αμπού Σαφίχ μίλησε επίσης για επιθέσεις στο ίδιο το νοσοκομείο, από τις οποίες τραυματίστηκαν μέλη του προσωπικού, και αφηγήθηκε πώς τα τετρακόπτερα έριχναν «ηχητικές βόμβες» και άλλες βόμβες στις αυλές του νοσοκομείου.151 Αρκετές προσπάθειες να φτάσουν στο νοσοκομείο εξειδικευμένοι γιατροί, απορρίφθηκαν.152
Μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου, ο Dr Abu Safieh άρχισε να γράφει για κατοίκους της Γάζας με υποσιτισμό που έφταναν στο νοσοκομείο.153 Λίγες ημέρες αργότερα, μέσα σε 24 ώρες, το νοσοκομείο παρέλαβε 17 παιδιά με υποσιτισμό και αφυδάτωση, ενώ ένας ηλικιωμένος πέθανε από αφυδάτωση.154 Κατά τη διάρκεια μιας άλλης επιδρομής στο νοσοκομείο, δεκάδες Παλαιστίνιοι, συμπεριλαμβανομένων και ασθενών, εξαναγκάστηκαν να γδυθούν (εν μέσω κρύου καιρού) και συνελήφθησαν, ενώ κάποιοι στη συνέχεια μεταφέρθηκαν σε άγνωστες τοποθεσίες.155 Επειδή είχαν απομείνει ελάχιστοι πόροι, το νοσοκομείο κάλεσε τους ντόπιους κατοίκους της Γάζας που είχαν πρόσβαση σε φάρμακα να τα φέρουν στο νοσοκομείο.156 Ανεπίσημα στοιχεία, σύμφωνα με πληροφορίες από το νοσοκομείο, επιβεβαιώνουν την απουσία γιατρών και πόρων, και την ταλαιπωρία των ασθενών.157Γιατροί έπρεπε να αντιμετωπίσουν την απώλεια μελών των οικογενειών τους. Δύο γιατροί που εργάζονταν στο νοσοκομείο Καμάλ Αντουάν έχασαν 17 και 19 μέλη των οικογενειών τους -αντίστοιχα- σε συνεχόμενες επιθέσεις στα μέσα Νοεμβρίου.158
Μια ανθρωπιστική αποστολή στις 17 Νοεμβρίου παρέδωσε καύσιμα και εκκένωσε περισσότερους ασθενείς και φροντιστές, αλλά δεν της επετράπη να παραδώσει τρόφιμα και μπόρεσε να παραδώσει μόνο μέρος των προγραμματισμένων ιατρικών εφοδίων.159 Το νοσοκομείο συνέχισε να δέχεται επιθέσεις – συμπεριλαμβανομένων τραυματιών ακριβώς έξω από την είσοδό του ή στο γραφείο του Δρ Αμπού Σαφίχ.160 Οι επιθέσεις στα τέλη Νοεμβρίου τραυμάτισαν αρκετούς ιατρικούς υπαλλήλους, απενεργοποίησαν την παροχή του ρεύματος και του οξυγόνου στο νοσοκομείο και στόχευσαν την παροχή νερού.161 Σε μία από αυτές τις επιθέσεις, σκοτώθηκαν ο διευθυντής και ένας εργαζόμενος της Μονάδας Εντατικής Θεραπείας.162 Ενώ, ο ίδιος ο Δρ. Αμπού Σαφίχ και δύο κόρες του τραυματίστηκαν σοβαρά σε μία άλλη επίθεση.163 Ο Δρ. Αμπού Σαφίχ και άλλα μέλη του προσωπικού πραγματοποίησαν μια διαμαρτυρία σε ένα από τα δωμάτια του νοσοκομείου, καταγγέλλοντας ότι 20 μέλη του νοσηλευτικού προσωπικού έχουν χτυπηθεί μέσα στο νοσοκομείο.164 Οι επιθέσεις στο νοσοκομείο – μερικές φορές ακόμη και πέντε φορές την ημέρα – συνεχίστηκαν μέχρι τις αρχές Δεκεμβρίου.165 Μια διεθνής ομάδα επείγουσας ιατρικής βοήθειας αναπτύχθηκε στο νοσοκομείο για πρώτη φορά μετά από 60 ημέρες, στις 1 Δεκεμβρίου.166
Οι πληροφορίες από τα άλλα δύο νοσοκομεία στη βόρεια Γάζα ήταν πολύ λιγότερο προσβάσιμες, αλλά τα στοιχεία που συλλέχθηκαν από μια Έρευνα του AP (Associated Press) στις αρχές Νοεμβρίου 2024, η οποία διήρκεσε μήνες συλλέγοντας αναφορές για τις επιθέσεις στα τρία νοσοκομεία στη βόρεια Γάζα, αποκαλύπτουν παρόμοιες καταστάσεις.167 Μια ανθρωπιστική αποστολή στο νοσοκομείο al-Awda στα μέσα Νοεμβρίου παρέδωσε καύσιμα και ιατρικά εφόδια στο νοσοκομείο και εκκένωσε τους ασθενείς, αλλά δεν της επετράπη να παραδώσει τρόφιμα και νερό. Λόγω της έλλειψης προμηθειών, το νοσοκομείο λειτουργούσε μόνο 4 ώρες την ημέρα.168 Το νοσοκομείο δέχτηκε ξανά επίθεση στα τέλη Νοεμβρίου.169 Τα νοσοκομεία στην πόλη της Γάζας αντιμετώπισαν επίσης πολλές ελλείψεις.170
Η προαναφερθείσα ομάδα του AP (Associated Press) πήρε συνεντεύξεις από πολλούς μάρτυρες, και διαπίστωσε ότι «το Ισραήλ παρουσίασε ελάχιστα ή και καθόλου στοιχεία για σημαντική παρουσία της Χαμάς» στα βόρεια νοσοκομεία.171 Στο νοσοκομείο al-Awda, το Ισραήλ δεν ισχυρίστηκε ποτέ ότι υπήρχε παρουσία της Χαμάς. Στο Ινδονησιακό Νοσοκομείο, ο στρατός ισχυρίστηκε ότι «εντόπισε μια είσοδο σήραγγας στην αυλή χρησιμοποιώντας αεροφωτογραφίες», αλλά μετά την επιδρομή του δεν παρουσίασε κανένα στοιχείο που να αποδεικνύει τον ισχυρισμό του και δεν απάντησε σε καμιά ερώτηση σχετικά με το εάν βρέθηκαν σήραγγες κατά την επιδρομή του. Ο IDF δήλωσε ότι η Χαμάς χρησιμοποίησε το νοσοκομείο Kamal Adwanως κέντρο διοίκησης, αλλά δεν προσκόμισε κανένα στοιχείο για αυτό, και μόνο έδειξε φωτογραφία ενός πιστολιού που είπε ότι βρέθηκε στις εγκαταστάσεις του.172 Από όλα τα νοσοκομεία στα οποία πραγματοποίησε επιδρομές ο Ισραηλινός Στρατός από την αρχή του πολέμου μέχρι την Έκθεση του AP (Associated Press), ο Ισραηλινός Στρατός έδειξε μόνο ένα φρεάτιο σήραγγας – αυτό στο οικόπεδο του νοσοκομείου al-Shifa (βλέπε παραπάνω).173
Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι, αν η δεύτερη θητεία του Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ μοιάζει με αναστάτωση, αυτό είναι εκ προμελέτης. Ήδη από το 2018, ο άλλοτε βασικός στρατηγικός σύμβουλος του Τραμπ, Στιβ Μπάνον, μιλούσε για το πώς ο Λευκός Οίκος θα « «Κατακλύσει το πεδίο με σαβούρα» –» ώστε να καταπνίξει τα μέσα ενημέρωσης. Η νέα ομάδα του Τραμπ έχει τελειοποιήσει το παλιό σχέδιο κατακλυσμού σε τέχνη του τσουνάμι. Υπάρχουν περισσότερα προεδρικά διατάγματα από ποτέ, στιγμές τηλεοπτικής πραγματικότητας που κόβουν την ανάσα στο Οβάλ Γραφείο, καταρρίψεις κανόνων σε τέτοιο βαθμό που κανείς δεν θυμάται πια πως υπήρχαν, και ένας αντεστραμμένος κόσμος όπου οι σύμμαχοι αντιμετωπίζονται σαν εχθροί και οι δικτάτορες σαν φιλαράκια.
Ο νους ζαλίζεται. Πώς να καταλάβει κανείς τον Τραμπ 2.0; Οι αναλυτές συχνά χρησιμοποιούν ένα από δύο επιχειρήματα για να τον ερμηνεύσουν. Το πρώτο είναι να αποκαλέσουν τον Τραμπ άνευ προηγουμένου, λες και είναι κατά κάποιον τρόπο sui generis. Αν και κάθε ηγέτης είναι μοναδικός σε κάποιο βαθμό, δυσκολεύομαι να αποδεχθώ την ιδέα ότι μόνο ο Τραμπ είναι χωρίς σύγκριση. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι είναι τόσο προϊόν των αντιδραστικών καιρών μας όσο και ο άνθρωπος που τους διαμορφώνει περισσότερο.
Αν η εποχή μας είναι εποχή αντίδρασης —ενάντια στην παγκοσμιοποίηση, στο εμπόριο και στα ανοιχτά σύνορα, στην ισότητα των φυλών και των φύλων— τότε ο Τραμπ είναι απλώς ο άνθρωπος που μας είπε τι πάει στραβά, όχι αυτός που έχει καλύτερο σχέδιο.
Η δεύτερη σχολή σκέψης για τον Τραμπ τείνει να βασίζεται σε κάποιο ιστορικό ανάλογο. Ο Τραμπ είναι ο Ιούλιος Καίσαρας, ο άνθρωπος που έγινε ισόβιος δικτάτορας της Ρώμης πριν από δύο χιλιετίες, έως τη δολοφονία του. Ή ο Τραμπ είναι ο Μάο Τσετούνγκ, που οργάνωσε τη μαζικής κλίμακας Πολιτιστική Επανάσταση της Κίνας. Πιο κοντά στη σημερινή εποχή, ο Τραμπ θα μπορούσε να είναι ένας λαϊκιστής αυταρχικός ηγέτης όπως ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν της Τουρκίας ή ο Ναρέντρα Μόντι της Ινδίας. Ή θα μπορούσε να είναι ο άνθρωπος που φέρνει ένα καθεστώς κλεπτοκρατίας, όπως ο Βίκτορ Όρμπαν της Ουγγαρίας. Ο Τραμπ αντηχεί επίσης μέσα στην ιστορία των ΗΠΑ: έχει επαινέσει τους δασμούς του Ουίλιαμ ΜακΚίνλεϊ στα τέλη του 19ου αιώνα και έχει προσπαθήσει να τους μιμηθεί, ενώ η εξωτερική του πολιτική έχει συχνά συγκριθεί—αν και όχι ικανοποιητικά, κατά τη γνώμη μου—με εκείνη του Ρόναλντ Ρήγκαν.
Όλα αυτά αποτελούν εξαιρετική τροφή για συζήτηση, όπως θα δείτε στο αφιέρωμα του εξωφύλλου αυτού του τεύχους, «Η Ιστορική Προεδρία». Έχουμε στρατολογήσει εννέα ιστορικούς και στοχαστές για να παίξουν το παιχνίδι της σύγκρισης και της αντιπαραβολής του Τραμπ με ιστορικές προσωπικότητες, με ορισμένα εκπληκτικά αποτελέσματα.
Ο Ραματσάντρα Γκούχα, ιστορικός και βιογράφος του Μοχάντας Γκάντι, διαπίστωσε ότι η καλύτερη ιστορική αναλογία με τον Τραμπ ήταν ένας άνθρωπος της εποχής μας: ο πρώην Πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου Μπόρις Τζόνσον. «Μέσα από την επιτήδεια και παραπλανητική χρήση του λόγου τους», γράφει ο Γκούχα, «αυτοί οι ελιτίστες κοσμοπολίτες κατάφεραν να αποπλανήσουν αποτελεσματικά ανθρώπους πολύ διαφορετικής τάξης».
Ο Κένεθ Ρόγκοφ, καθηγητής του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ και πρώην επικεφαλής οικονομολόγος του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, συγκρίνει τον Τραμπ με τον Ρίτσαρντ Νίξον, ο οποίος ανατίναξε το παγκόσμιο νομισματικό σύστημα τη δεκαετία του 1970 και έριξε τους Αμερικανούς σε μια δεκαετία πληθωρισμού. Θα μπορούσε η αβεβαιότητα των δασμών του Τραμπ να δημιουργήσει παρόμοια δυναμική;
Και φυσικά, εξετάζουμε τις υποχρεωτικές αναφορές στον Καίσαρα, ο οποίος παραβίασε τον νόμο που περιόριζε την εξουσία του όταν οδήγησε μια λεγεώνα πέρα από τον Ρουβίκωνα. Αυτή η αναλογία, γράφει η ιστορικός Ντόνα Ζάκερμπεργκ, «λέει περισσότερα για το άτομο που κάνει τη σύγκριση παρά για οποιονδήποτε από τους δύο ηγέτες». Όταν επικαλείται η αριστερά, υποστηρίζει, υποδηλώνει ανησυχία για τη διάβρωση των κανόνων από τον Τραμπ. Αλλά η δεξιά μπορεί να τη δει ως προθυμία να καταστρέψει ένα σύστημα που δεν λειτουργεί.
Ελπίζω να απολαύσετε αυτή τη συλλογή, η οποία περιλαμβάνει συγκρίσεις από όλο τον κόσμο και την οποία ευελπιστούμε να συνεχίσουμε ως σειρά.
Τέλος, μια ιδιαίτερη αναφορά σε μια πρόκληση από τον ιστορικό Κρίστοφερ Κλαρκ, ο οποίος υποστηρίζει ότι «η νεωτερικότητα αποσυντίθεται μπροστά στα μάτια μας». Έχει φτάσει ο πολιτισμός στο απόγειό του; Αν έχει δίκιο, πρόκειται για σκέψη αποκαρδιωτική. Για μία φορά, ειλικρινά ελπίζω να διαφωνήσετε με ένα δοκίμιο που δημοσιεύσαμε.
Το Τέλος της Νεωτερικότητας
Μια κρίση ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας — και επίσης μέσα στα μυαλά μας.
30 Ιουνίου 2025, 8:10 π.μ.
Από τον Christopher Clark, καθηγητή Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Cambridge και μέλος του St. Catharine’s College.
Φέτος, η Ευρώπη γιόρτασε την 80ή επέτειο του τέλους του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της αρχής αυτού που ακολούθησε. Η διακήρυξη της αυστριακής ανεξαρτησίας στις 27 Απριλίου 1945 σήμανε ένα πρώιμο βήμα εξόδου από μια εποχή στην ιστορία της χώρας και της ηπείρου προς μια άλλη. Αν την παρατηρήσει κανείς από μακριά, τέτοιες στιγμές φαίνονται σαν ομαλές, αβίαστες μεταβάσεις, απλά σημεία σε μια χρονογραμμή. Ξεχνάμε εύκολα πόσο ανοιχτό ήταν ακόμη το μέλλον, πόσο ταραχώδες και αβέβαιο ήταν το σύγχρονο πλαίσιο.
Όταν ανακηρύχθηκε η ανεξαρτησία στη Σοβιετοκρατούμενη Βιέννη και οι άνθρωποι χόρευαν το βαλς «Blue Danube» του Johann Strauss στην Ρίνγκστρασσε υπό τη συνοδεία μιας σοβιετικής στρατιωτικής μπάντας, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ακόμα σε εξέλιξη. Την επόμενη μέρα μετά την ανεξαρτησία — στις 28 Απριλίου — ο August Eigruber, ο ναζιστής περιφερειακός ηγέτης για την Άνω Αυστρία, διέταξε τη δηλητηρίαση με αέρια των αγωνιστών της αντίστασης στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Mauthausen. Την πρώτη εβδομάδα του Μαΐου, μετά την αυτοκτονία του Adolf Hitler στο Βερολίνο, άνδρες των Waffen-SS σκότωσαν 228 Ούγγρους Εβραίους στην καταπράσινη κωμόπολη Hofamt Priel στην Κάτω Αυστρία.
Για τη νεοσυσταθείσα δημοκρατία, το πολιτικό μέλλον ήταν μακριά από το να είναι βέβαιο. Η νέα προσωρινή κυβέρνηση αναγνωρίστηκε αρχικά μόνο από τη Σοβιετική Ένωση. Μόλις στις 20 Οκτωβρίου 1945, το νέο κράτος αναγνωρίστηκε από τη Βρετανία, τη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες μέσω απόφασης του Συμβουλίου Συμμαχικού Ελέγχου. Και ένα από τα συναρπαστικά στοιχεία της επανίδρυσης της δημοκρατίας ήταν η αναδρομική της φύση: Το άρθρο 1 της διακήρυξης ανεξαρτησίας του 1945 δήλωνε αδιαμφισβήτητα ότι δεν επρόκειτο για πράξη ίδρυσης, αλλά για πράξη «επανασύστασης», που θα εκτελείτο στο «πνεύμα» του συντάγματος του 1920, που συντάχθηκε από μια ηττημένη Αυστρία μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Για να σχεδιάσουν ένα μονοπάτι προς το μέλλον, οι άνθρωποι κοιτούσαν πίσω στο παρελθόν. Και όταν σήμερα κοιτάμε τα 80 χρόνια που έχουν περάσει από εκείνη την πράξη επανασύστασης, μοιάζουν με την πρώτη ματιά να χωρίζονται σε δύο πολύ διαφορετικά μισά.
Το πρώτο, που διήρκεσε από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι το 1989‑90, σημειώθηκε, τουλάχιστον στην Ευρώπη, από μια διαρκή ειρήνη, συγκρίσιμη με τις δεκαετίες γεωπολιτικής σταθερότητας που ακολούθησαν το Συνέδριο της Βιέννης του 1814‑15. Μια πιο δραστική αντίθεση με την χρόνια αστάθεια και πόλωση του 1914‑45 ήταν σχεδόν αδιανόητη. Η Δύση εισήλθε σε μια εποχή λαϊκής ηρεμίας και οικονομικής ανάπτυξης, υποστηριζόμενη από τις ΗΠΑ. Ο καιρός των συγκρούσεων στους δρόμους, των πραξικοπημάτων και των αυταρχικών πειραματισμών είχε περάσει.
Υπήρχε άφθονη βία και σύγκρουση στον κόσμο εκείνη την περίοδο, αλλά η αναταραχή περιοριζόταν μέσα σε μια απίστευτα απλή δομή: τη διπολική σταθερότητα του Ψυχρού Πολέμου, διασφαλισμένη από την αντιπαράθεση δύο πυρηνικών υπερδυνάμεων. Τα γεγονότα ήταν τότε τόσο απρόβλεπτα όπως πάντα: Θυμηθείτε τα φημολογούμενα λόγια του Βρετανού Πρωθυπουργού Harold Macmillan, όταν ρωτήθηκε από δημοσιογράφο να εξηγήσει τι πήγε τόσο καταστροφικά λάθος στην κρίση του Σουέζ του 1956: «Τα γεγονότα, αγαπητέ μου, τα γεγονότα.» Αλλά το εξωτερικό πλαίσιο παρέμενε σταθερό.
Όλα αυτά άρχισαν να αλλάζουν καθώς ο Ψυχρός Πόλεμος έφτασε στο τέλος του και κάτι διαφορετικό τον αντικατέστησε. Το τι ακριβώς είναι αυτό το κάτι, βρίσκεται σε συζήτηση. Ακόμη το διαμορφώνουμε.
Παρέλαση νίκης για την Καταιγίδα της Ερήμου, Νέα Υόρκη, 1991. Joseph Sohm/Visions of America/Corbis μέσω Getty Images
Η εποχή στην οποία βρισκόμαστε τώρα ξεκίνησε με έναν υπέροχο τρόπο, και δεν θα έπρεπε να το ξεχνάμε αυτό.
Το 1989‑90, η διάλυση του Ανατολικού Μπλοκ προκάλεσε έναν βαθύ μετασχηματισμό στη γεωπολιτική δομή της Ευρώπης. Ένα νέο γερμανικό κράτος αναδύθηκε. (Η Γερμανία του 1990 δεν ήταν η παλαιά Γερμανία επανενωμένη, αλλά ένα εντελώς νέο κράτος με νέα εδαφικά σύνορα.) Και όλα αυτά συνέβησαν χωρίς πόλεμο. Αυτό είναι κάτι το εξαιρετικό.
Η Ειρήνη της Βεστφαλίας το 1648· η ανάδυση ενός ενιαίου Γερμανικού Ράιχ το 1871· η αναδιάταξη της Κεντρικής Ευρώπης μετά το 1918 σύμφωνα με τους όρους που επιβλήθηκαν από τις συνθήκες των Βερσαλλιών, του Σεν Ζερμέν, του Τριανόν και των Σεβρών· και ο διαμελισμός της Ευρώπης μετά το 1945 — όλοι αυτοί οι μετασχηματισμοί επιτεύχθηκαν μέσω πολέμων και πληρώθηκαν με εκατομμύρια ζωές. Αν τα αθροίσει κανείς όλα, φτάνει στα 68 εκατομμύρια ανθρώπους των οποίων η ζωή καταναλώθηκε σε αυτήν τη διαδικασία γεωπολιτικής αναπροσαρμογής.
Το 1989‑90 ήταν διαφορετικό. Ένα ανατολικοευρωπαϊκό σύστημα ασφαλείας 40 ετών είχε αποσυναρμολογηθεί, η στρατιωτική αντιπαράθεση μεταξύ καπιταλισμού και κομμουνισμού είχε λήξει, ένα νέο γερμανικό κράτος είχε δημιουργηθεί, και η ισορροπία ισχύος στην ήπειρο είχε τεθεί εν αμφιβόλω — όλα αυτά χωρίς πόλεμο. Η Ευρώπη ανέπνευσε με ανακούφιση, και κανείς μπορούσε, και πράγματι το έκανε, να κοιτάξει με κάποια υπερηφάνεια αυτό που είχε επιτευχθεί.
Αυτό που ακολούθησε είναι που δημιούργησε τον κόσμο στον οποίο βρισκόμαστε τώρα: η αυτοκαταστροφή της Σοβιετικής Ένωσης, η οικονομική και κοινωνική κατάρρευση της Ρωσίας, οι Γιουγκοσλαβικοί Πόλεμοι, οι δύο Πόλεμοι της Τσετσενίας, οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, ο πόλεμος στο Αφγανιστάν, ο Πόλεμος στο Ιράκ και οι μακροχρόνιοι απόηχοί του, η κρίση της Γεωργίας, η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, η κρίση στην Ουκρανία, η ελληνική χρηματοπιστωτική κρίση, η ευρωπαϊκή μεταναστευτική κρίση.
Αντί να καταρρεύσει ή να κατακερματιστεί, όπως πολλοί στην Ουάσιγκτον και αλλού είχαν ελπίσει ότι θα συμβεί μετά τη σφαγή στην πλατεία Τιενανμέν, η Κίνα εισήλθε σε μια φάση εκπληκτικής ανάπτυξης. Όπως έχει επισημάνει η ιστορικός Kristina Spohr από τη Σχολή Οικονομικών του Λονδίνου, η αποφασιστική καταστολή ενός εν δυνάμει δημοκρατικού κινήματος από την κινεζική κυβέρνηση το 1989 ήταν εξίσου σημαντική για τη διαμόρφωση του παρόντος μας με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου αργότερα την ίδια χρονιά. Ο κόσμος μας φέρει το διπλό αποτύπωμα των σχεδόν ταυτόχρονων μετασχηματισμών του 1989 στο Πεκίνο και το Βερολίνο. Το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα διατήρησε το μονοκομματικό σύστημα την ίδια στιγμή που προχωρούσε στην υπό όρους ένταξη της χώρας στην παγκόσμια οικονομία. Τίποτα από αυτά δεν είχε προβλεφθεί.
Υπήρχε η αίσθηση ότι είχε επιτευχθεί το αποκορύφωμα μιας μακράς ιστορικής εξέλιξης. Στεκόταν κανείς σε ένα ύψωμα της νεωτερικότητας.
Ο πολιτικός επιστήμονας George Friedman έχει παρατηρήσει ότι πρέπει να διακρίνουμε δύο περιόδους από το 1989 και μετά. Η πρώτη θα μπορούσε να ονομαστεί «μεταψυχροπολεμική». Εκτεινόταν από το 1990 έως τα χρόνια μεταξύ 2004 και 2007. Αυτή η μεταψυχροπολεμική εποχή χαρακτηρίστηκε αρχικά από μια καταλυτική επικέντρωση στην ισχύ των ΗΠΑ. Ο κόσμος φαινόταν να περιστρέφεται γύρω από την Ουάσιγκτον. Η φράση «Νέος Αμερικανικός Αιώνας» ήταν της μόδας, και οι στρατιωτικοί ηγέτες των ΗΠΑ μιλούσαν για «κυριαρχία σε όλο το φάσμα».
Ένα υπηρεσιακό έγγραφο του Στρατού των ΗΠΑ, γραμμένο το 1992, υποστήριζε ότι η Επιχείρηση Καταιγίδα της Ερήμου συνιστούσε το αποκορύφωμα της στρατιωτικής επιτυχίας σε ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία. Χρησιμοποιώντας έναν πρόχειρο σκελετό τριών μεγάλων μαχών — της Ναπολεόντειας μάχης του Ουλμ το 1805, της γερμανικής επίθεσης κατά της Γαλλίας το 1940 και της Επιχείρησης Καταιγίδα της Ερήμου το 1991 — το έγγραφο διαμόρφωνε μια αφήγηση αυξανόμενης κυριαρχίας. Ο συγγραφέας, ο οποίος είχε ο ίδιος διαδραματίσει διοικητικό ρόλο στην Επιχείρηση Καταιγίδα της Ερήμου, υποστήριζε ότι η μελέτη αυτών των μαχών αποκάλυπτε τη δραματική επιτάχυνση του πολέμου και τη μεταμορφωτική σύνθεση των λειτουργικών, τακτικών και στρατηγικών του στοιχείων. Μόνο στην Καταιγίδα της Ερήμου επετεύχθη η αληθινή ολοκλήρωση, χάρη στην ανάπτυξη συστημάτων βαθιάς προσβολής που επέτρεπαν ένα παγκόσμιο, τρισδιάστατο, αφανιστικό πλήγμα κατά του εχθρού, όπου όλες οι ζώνες του πεδίου μάχης επιτηρούνταν και προσβάλλονταν ταυτόχρονα και με ίση ένταση.
Αυτό που είχε ενδιαφέρον σε τέτοιες μελέτες ήταν ο απεριόριστος ενθουσιασμός τους για τη δική τους εποχή, ένας ενθουσιασμός που τροφοδοτούνταν από τη μέθη της νίκης. Υπήρχε η αίσθηση ότι είχε επιτευχθεί το αποκορύφωμα μιας μακράς ιστορικής εξέλιξης. Στεκόταν κανείς σε ένα ύψωμα της νεωτερικότητας. Ίσως ακόμη και η ίδια η ιστορία να είχε φτάσει σε ένα είδος ολοκλήρωσης με αυτή την αυγή του Αμερικανικού Αιώνα. Σε ένα επιδραστικό και ευρέως παρεξηγημένο δοκίμιο το 1989, ο πολιτικός επιστήμονας Francis Fukuyama μίλησε για το «τέλος της ιστορίας». Η ατμομηχανή της ιστορίας, πρότεινε, είχε φτάσει στον τερματικό της σταθμό.
Ουκρανός στρατιώτης, έξω από το Χάρκοβο, 2022. Dimitar Dilkoff/AFP μέσω Getty Images
Αυτή ήταν η μεταψυχροπολεμική εποχή. Αλλά δεν κράτησε πολύ. Οι καταστροφές που ακολούθησαν τις αρχικές επιτυχίες του Πολέμου στο Ιράκ προκάλεσαν ερωτήματα σχετικά με το πόσο επιτυχημένες θα μπορούσαν να είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες στη μετάφραση της κυριαρχίας σε όλο το φάσμα σε διαρκή πολιτικά επιτεύγματα. Το καθεστώς του Βλαντίμιρ Πούτιν στη Ρωσία αποκήρυξε τις πολιτικές του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και του Μπόρις Γέλτσιν και άρχισε να αντιστέκεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η κινεζική ηγεσία μετά την Τιενανμέν απέκτησε μια νέα αίσθηση αποστολής και άρχισε να αμφισβητεί την κληρονομημένη γεωπολιτική τάξη. Διεκδικήσεις νησιών στη Νότια Σινική Θάλασσα, που προκάλεσαν συγκρούσεις, συνοδεύτηκαν σύντομα από ένα κύμα πρωτοβουλιών με στόχο την καθιέρωση της Κίνας ως παγκόσμιας κυρίαρχης δύναμης. Και η αυξανόμενη ισχύς και κεντρικότητα της κινεζικής οικονομίας, που προσέλκυε συνεχώς μεγαλύτερο μερίδιο των δυτικών επενδύσεων, μας υπενθυμίζει ότι το σύμφωνο που διαμορφώθηκε μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας μετά το 1945 ήταν ένας γάμος ευκαιρίας και όχι έκφραση ουσιαστικού δεσμού.
Μέσα σε όλες αυτές τις αλλαγές, η μεταψυχροπολεμική εποχή έφτασε στο τέλος της. Και τι την ακολούθησε; Ο αρθρογράφος των New York Times, Thomas Friedman, πρότεινε τον αδέξιο όρο «μετα-μεταψυχροπολεμική εποχή». Η Κίνα ήταν λιγότερο διστακτική. Ο επίσημος κινεζικός χαρακτηρισμός της σημερινής εποχής είναι η εποχή της «στρατηγικής ευκαιρίας». Αλλά τα ονόματα δεν έχουν σημασία. Αυτό που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη εποχή είναι η ανάδυση μιας αυθεντικής πολυπολικότητας.
Αυτή η πολυπολικότητα έχει πολλές διαστάσεις. Η απόσυρση των Ηνωμένων Πολιτειών από πολλές από τις διεθνείς τους δεσμεύσεις είναι μία από αυτές. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει αποξενώσει τους περισσότερους από τους παραδοσιακούς της εταίρους. Ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ κατάφερε ακόμη και να χαλάσει τις σχέσεις με τους Καναδούς, που πρέπει να είναι από τους πιο φιλικούς ανθρώπους στη γη. Έχει εγείρει αμφιβολίες για το βάθος της αμερικανικής δέσμευσης στο ΝΑΤΟ. Υποστηρίζει μια προσέγγιση των διακρατικών σχέσεωνβασισμένη αποκλειστικά στο συμφέρον και μια παγκόσμια τάξη βασισμένη στις πραγματικότητες της στρατιωτικής και οικονομικής ισχύος.Η υποτιθέμενη κοινότητα αξιών μεταξύ φιλικών κρατών δεν παίζει κανέναν ρόλο εδώ.
Για τον Τραμπ, όπως και για τον Γερμανό ηγέτη Όττο φον Μπίσμαρκ στα μέσα του 19ου αιώνα, οι ομιλίες και οι διαμαρτυρίες των αγανακτισμένων κοινοβουλευτικών είναι άσχετος θόρυβος στο παρασκήνιο.
Κάτω από την επιθετικότητα κρύβεται κάτι πολύ βαθύτερο από μια ώθηση για ανακατανομή της ισχύος μεταξύ Ρωσίας και των εχθρών της.
Ο στόχος είναι να αναιρεθεί εντελώς η διεθνής τάξη πραγμάτων που εγκαθιδρύθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Νέες περιφερειακές δυνάμεις έχουν αναδυθεί, αποφασισμένες να επιβάλουν κυριαρχία στις αντίστοιχες ζώνες επιρροής τους. Καθώς τα παγκόσμια μπλοκ του 20ού αιώνα διαλύονται, γινόμαστε μάρτυρες μιας επιστροφής στον πιο ρευστό και απρόβλεπτο κόσμοτου 19ου αιώνα. Τα τελευταία χρόνια, για παράδειγμα, το «Ανατολικό Ζήτημα» που απασχολούσε γενιές Ευρωπαίων πολιτικών του 19ου αιώνα έχει επανεμφανιστεί με τη μορφή αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας· αντιπαλότητας μεταξύ Αιγύπτου, Τουρκίας και άλλων δρώντων για το μέλλον της Λιβύης· σύγκρουσης για τις εξαγωγές σιτηρών από λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας· και της συνειδητά νεοοθωμανικής γλώσσας και των συμβολικών κινήσεων του Τούρκου Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Και με τις προσαρτήσεις της Κριμαίας και τμημάτων της ανατολικής Ουκρανίας από το 2014, καθώς και με την πλήρους κλίμακας εισβολή του 2022, η Ρωσία έχει δημιουργήσει μια διεθνή κρίση για την οποία δεν διαφαίνεται ακόμα λύση. Όμως αυτή η εισβολή, όσο βίαιη κι αν είναι, δεν είναι παρά η πιο ορατή εκδήλωση ενός ευρύτερου πολέμου κατά της Δύσης και ειδικότερα κατά της Ευρώπης.
Ο αριθμός των υβριδικών επιθέσεων της Ρωσίας στην Ευρώπη τετραπλασιάστηκε μετά την εισβολή και σχεδόν τριπλασιάστηκε ξανά μεταξύ 2023 και 2024. Παράνομες υπερπτήσεις και διεισδύσεις υποβρυχίων πολλαπλασιάστηκαν. Χρησιμοποιώντας τοπικά δίκτυα ή πλοία του σκιώδους ρωσικού στόλου για τον σχεδιασμό και την εκτέλεση αποστολών δολιοφθοράς και ανατροπής, το Κρεμλίνο έχει εξαπολύσει επιθέσεις σε στόχους μεταφορών, υποδομές, βιομηχανίες και περιουσίες συνδεδεμένες με πολιτικά σημαντικά πρόσωπα, και αυτά τα μέτρα έχουν υποστηριχθεί από εκστρατείες στήριξης φιλορωσικών στοιχείων και διάχυσης σύγχυσης, ανησυχίας και έντασης στις χώρες-στόχους. Όπως δήλωσε ο Σεργκέι Καραγκάνοφ, ανώτατος σύμβουλος πολιτικής και στενός συνεργάτης του Πούτιν, σε συνέντευξή του στο Al Arabiya English τον Απρίλιο, ο απώτερος στόχος της παρούσας σύγκρουσης είναι να συντριβεί «η ηθική ραχοκοκαλιά της Ευρώπης».
«Δεν είμαστε σε πόλεμο με την Ουκρανία και τους δυστυχισμένους και αποβλακωμένους Ουκρανούς», είπε ο Καραγκάνοφ τον περασμένο Ιούνιο. «Είμαστε σε πόλεμο με τη Δύση.» Αν η επίθεση του Πούτιν κατά της Ουκρανίας στεφθεί με επιτυχία, πρέπει να θεωρείται βέβαιο ότι θα ακολουθήσουν περαιτέρω ρωσικές προκλήσεις και επιθέσεις.
Κάτω από την επιθετικότητα υπάρχει κάτι πολύ βαθύτερο από έναν ανταγωνισμό για πόρους ή μια ώθηση για ανακατανομή της ισχύος μεταξύ Ρωσίας και των εχθρών της.
Ο στόχος είναι η πλήρης αναίρεση της διεθνούς τάξης που καθιερώθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εξ ου και η σημασία των ψευδών ισχυρισμών ότι το ΝΑΤΟ εξαπάτησε τη Ρωσία παραβιάζοντας την υπόσχεση ότι δεν θα επεκταθεί ανατολικά και ότι ολόκληρη η ιστορία των δυτικών συναλλαγών με τη Ρωσία δεν ήταν τίποτα άλλο παρά μια αλληλουχία ψεμάτων και αθετημένων υποσχέσεων. Οι αφηγήσεις περί ρωσικής θυματοποίησης ασκούν ισχυρή απήχηση στην εγχώρια κοινή γνώμη, αλλά προβαλλόμενες στη διεθνή πολιτική, θέτουν εν αμφιβόλω ολόκληρο τον ιστό των συνθηκών και διακανονισμών που συνθέτουν τη μεταψυχροπολεμική τάξη.
Συχνά λέγεται ότι ο Τραμπ αντιπροσωπεύει την πτώση του νεοφιλελευθερισμού και την αντίδραση κατά της παγκοσμιοποίησης.
Αλλά θα ήταν πιο λογικό να δούμε τη σχέση μεταξύ Τραμπ και νεοφιλελευθερισμού ως ανάλογη με εκείνη μεταξύ σταλινισμού και λενινισμού.
Η παγκόσμια επανάσταση του Βλαντίμιρ Λένιν έδωσε τη θέση της στον «σοσιαλισμό σε μία χώρα» του Ιωσήφ Στάλιν, όπως ακριβώς τα υπερεθνικά και κοσμοπολίτικα οράματα του νεοφιλελευθερισμού έχουν δώσει τη θέση τους σε μια μορφή πολιτικής που εφαρμόζει τις ίδιες αρχές (απορρύθμιση και αποδυνάμωση της οργανωμένης εργασίας, για παράδειγμα) σε έναν ενιαίο ηπειρωτικό ή εθνικό χώρο.
Ακόμα και αν εξεταστεί μεμονωμένα, το καθεστώς Πούτιν αποτελεί σοβαρή απειλή για την εσωτερική τάξη και την εξωτερική ασφάλεια της Δυτικής Ευρώπης. Αλλά η όλο και βαθύτερη σύμπλευση Πούτιν και Τραμπ είναι ακόμη πιο ανησυχητική. Αν με τον όρο «Δύση» εννοούμε μια οικογένεια φιλελεύθερων δημοκρατικών κρατών, τότε η εχθρότητα του Τραμπ προς την ΕΕ, η ψυχρότητα προς το ΝΑΤΟ και η απροθυμία να δει την ασφάλεια και τα συμφέροντα των ΗΠΑ να στηρίζονται στην αλληλεγγύη με ομοϊδεάτες ενισχύουν καθοριστικά την απειλή που συνιστά ο Πούτιν.
Το νέο καθεστώς δεν είναι ακριβώς απομονωτικό, αφού εμπλέκεται ολοένα και περισσότερο σε ένα παγκόσμιο δίκτυο ολιγαρχικών συστημάτων. Στη μελέτη της με τίτλο Autocracy, Inc., που έγινε μπεστ σέλερ, η Anne Applebaum αποκαλύπτει τις μεταφορές κεφαλαίων και τις αμοιβαίες εξυπηρετήσεις, το μίγμα αδιαφανούς διακυβέρνησης και σκοτεινών επιχειρηματικών συμφωνιών, που συνδέει τα αυταρχικά καθεστώτα ανεξαρτήτως ιδεολογικού χρώματος παγκοσμίως. Ο Τραμπ είναι μπλεγμένος σε έναν ιστό διαφθοράς που είναι υπερεθνικός και παγκόσμιος.
Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, Αριζόνα, 2020. Μπρένταν Σμιαλόφσκι/AFP μέσω Getty Images
Το 1991, ο Γάλλος κοινωνιολόγος Μπρουνό Λατούρ δημοσίευσε ένα δοκίμιο με τον ενδιαφέροντα τίτλο «Ποτέ δεν υπήρξαμε νεωτερικοί». Γράφοντας αμέσως μετά από αυτό που αποκαλούσε «το θαυματουργό έτος 1989» και ειδικότερα την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ο Λατούρ πρότεινε να εγκαταλείψουμε πλήρως την ιδέα ότι ήμασταν ή υπήρξαμε ποτέ «νεωτερικοί», απορρίπτοντας μαζί της ολόκληρη τη φαντασμαγορία της προόδου — τον εξορθολογισμό, την επιτάχυνση και τον έλεγχο — που καθοδηγεί τις δυτικές ελίτ από τον 19ο αιώνα. Σε αυτόν τον «μη-νεωτερικό κόσμο στον οποίο εισερχόμαστε… χωρίς ποτέ πραγματικά να τον έχουμε εγκαταλείψει», πρότεινε ο Λατούρ, θα πρέπει να βρούμε νέους (ή ίσως παλιούς) τρόπους να φανταστούμε τη θέση μας στον χρόνο και να νομιμοποιήσουμε τις συλλογικές μας δραστηριότητες.
Είτε συμφωνούσε είτε όχι κανείς με τον Λατούρ, οι σκέψεις του ήταν ενδεικτικές μιας ευρέως διαδεδομένης αίσθησης ότι το παρόν βρίσκεται σε μετάβαση από τη μελλοντόστραφη φαντασία της νεωτερικότητας προς κάτι πιο κυκλικό, συνετισμένο από την κατάρρευση προηγούμενων ανθρώπινων σχεδίων και ευλαβικό απέναντι στις φωνές των υποτιθέμενων γεροντότερων. Όταν πρωτοδιάβασα το δοκίμιο, ήμουν δύσπιστος. Όμως με τα χρόνια, οι σκέψεις μου επιστρέφουν συνεχώς σε αυτό.
Διότι πράγματι φαίνεται να βρισκόμαστε στο τέλος αυτού που κάποτε αποκαλούσαμε «νεωτερικότητα».
Αυτό που αφήνουμε πίσω μας είναι η εποχή της ραγδαίας επιταχυνόμενης εκβιομηχάνισης και της «απογείωσης» (όπως την αποκαλούσε ο οικονομολόγος Γουόλτ Ρόστοου) προς διαρκή δημογραφική και οικονομική ανάπτυξη· η εποχή των κοινωνικών κρατών και του υλικού κορεσμού (τουλάχιστον στη Δύση)· η εποχή των μεγάλων υπερτοπικών εφημερίδων και της ανάδυσης των εθνικών ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών δικτύων· και η εποχή των σεβαστών πολιτικών κομμάτων με επαρκή διάρκεια και βαρύτητα ώστε να λειτουργούν ως άγκυρες συλλογικών ταυτοτήτων. Αυτή η «νεωτερική εποχή» ήταν κάτι περισσότερο από ένα σύνολο θεσμών· δημιούργησε επίσης τη δική της μυθολογία, μια αφήγηση που μπορούσαμε να λέμε στους εαυτούς μας, έναν τρόπο να εντοπίζουμε τη θέση μας στον χρόνο, να καταλαβαίνουμε από πού ερχόμαστε και προς τα πού πηγαίνουμε.
Σύμφωνα με τη θεωρία του εκσυγχρονισμού, που έγινε της μόδας τη δεκαετία του 1960, όλοι συμμετείχαμε σε μια διαδικασία αλλαγής. Οι θεωρητικοί του εκσυγχρονισμού φαντάζονταν το παρόν ως ένα σύνολο διανυσμάτων. Το να γίνεις νεωτερικός σήμαινε να γίνεις ολοένα και πιο δημοκρατικός, να δημιουργήσεις ίσες ευκαιρίες. Σήμαινε τη νίκη της πυρηνικής οικογένειας έναντι των εκτεταμένων συγγενικών δικτύων της προνεωτερικής εποχής· σήμαινε την παρακμή της θρησκείας, τον εκσυγχρονισμό μέσω γραφειοκρατίας, τη βαθύτερη διείσδυση του δικαίου σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, και το συνταγματικό κράτος ως απελευθέρωση από τις προσωπικές σχέσεις εξουσίας του παλαιού καθεστώτος. Και σήμαινε «μεντιατοποίηση»: στον παλαιό κόσμο της Ευρώπης, σύμφωνα με τη θεωρία, οι άνθρωποι αποκτούσαν τις πληροφορίες τους από φίλους και γνωστούς, ή ακόμη και από αγνώστους, αλλά πάντοτε από πρόσωπα, από στόμα σε στόμα. Στους νεωτερικούς καιρούς, αντίθετα, η πληροφόρηση διαδιδόταν ολοένα και περισσότερο μέσω επιδραστικών μέσων ενημέρωσης — οι διακινητές φημών έδωσαν τη θέση τους σε εκπαιδευμένους δημοσιογράφους.
Αυτή η νεωτερικότητα αποσυντίθεται μπροστά στα μάτια μας. Το εθνικό ραδιοτηλεοπτικό και εφημεριδικό κοινό, το κόμμα ως άγκυρα και σύστημα αναφοράς για τις ταυτότητες, η ανάπτυξη ως αξίωμα της ύπαρξής μας — όλα αυτά σύντομα δεν θα υπάρχουν πια. Το νεωτερικό πολιτικό σύστημα στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκεται σε κατάσταση ρευστότητας. Παλαιά και σεβαστά κόμματα με μεγαλειώδεις παραδόσεις — το Συντηρητικό Κόμμα της Βρετανίας και το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα στις ΗΠΑ — έχουν διαλυθεί σε ένα συνονθύλευμα αντιμαχόμενων φατριών και έχουν παραχωρήσει την πρωτοβουλία σε λαϊκιστές εκτός συστήματος. Ένα αδύναμο και ακαθόριστο κέντρο ωθείται στην άμυνα από την αριστερά και τη δεξιά, και συχνά δεν είναι ξεκάθαρο ποιες ιδέες και αιτήματα ανήκουν στη μία και ποιες στην άλλη πλευρά.
Αυτή η νεωτερικότητα αποσυντίθεται μπροστά στα μάτια μας. Το εθνικό ραδιόφωνο, η τηλεόραση και οι εφημερίδες, το κόμμα ως άγκυρα και σύστημα αναφοράς για τις ταυτότητες, η ανάπτυξη ως αξίωμα της ύπαρξής μας — όλα αυτά σύντομα δεν θα υπάρχουν πια.
Οι λεπτομέρειες διέφεραν από χώρα σε χώρα και από πολιτικό ή κοινωνικό περιβάλλον, αλλά στη νεωτερική εποχή υπήρχε μία βασική αφήγηση, ένα «μεγάλο αφήγημα», κατά την έκφραση του φιλοσόφου Ζαν-Φρανσουά Λιοτάρ, το οποίο φαινόταν πειστικό για τους περισσότερους ανθρώπους του δυτικού πολιτικού κέντρου. Ήταν μια αφήγηση για την αυξανόμενη ευημερία που συνδεόταν με την οικονομική ανάπτυξη, για την τεχνολογική και επιστημονική πρόοδο, για την καθολικότητα των ανθρώπινων δικαιωμάτων και τα αδιαμφισβήτητα πλεονεκτήματα ενός συγκεκριμένου φιλελεύθερο-δημοκρατικού κοινωνικού μοντέλου.
Αυτή η αφήγηση της ανάπτυξης — η παγκόσμια ιστορία ως Bildungsroman — δεν μας παρηγορεί πλέον όπως άλλοτε. Η οικονομική ανάπτυξη με τη νεωτερική της μορφή αποδείχθηκε οικολογικά καταστροφική. Ο καπιταλισμός έχει χάσει μεγάλο μέρος από το χάρισμά του· σήμερα θεωρείται ακόμη (αν ακολουθήσουμε τον οικονομολόγο Τομά Πικετί και άλλους επικριτές) απειλή για την κοινωνική συνοχή. Και ύστερα υπάρχει η κλιματική αλλαγή, που δεσπόζει πάνω απ’ όλα σαν απειλητικό σύννεφο καταιγίδας: μια απειλή που όχι μόνο θέτει εν αμφιβόλω τη φύση του μέλλοντος, αλλά και υποδηλώνει την πιθανότητα να μην υπάρξει καθόλου μέλλον. Η πολυπλοκότητα της σύγχρονης πολιτικής, το παρόν της αναταραχής και της αλλαγής χωρίς σαφή αίσθηση κατεύθυνσης, προκαλεί τεράστια αβεβαιότητα. Αυτό βοηθά να εξηγήσουμε γιατί ταραζόμαστε τόσο εύκολα από τις αναταράξεις του παρόντος και γιατί μας είναι τόσο δύσκολο να χαράξουμε πορεία.
Η αβεβαιότητα έχει επιδεινωθεί από τις κρίσεις των τελευταίων δύο δεκαετιών. Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση υπονόμευσε την εμπιστοσύνη στους χρηματοοικονομικούς θεσμούς και στα κυβερνητικά όργανα που ήταν επιφορτισμένα με την εποπτεία τους. Από την πανδημία της COVID‑19 και μετά, είδαμε την κατάρρευση της εμπιστοσύνης στην επιστημονική αυθεντία και, κατά συνέπεια, στην αξιοπιστία των αρχών και των εκπροσώπων τους, καθώς και μια ραγδαία αύξηση του σκεπτικισμού απέναντι στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Θα μπορούσε κανείς ακόμη να μιλήσει για μια αντιστροφή της διαδικασίας «μεντιατοποίησης» που πρόβλεπε η θεωρία του εκσυγχρονισμού, με την έννοια ότι οι φημολογούντες του διαδικτύου έχουν ανακτήσει την πρωτοβουλία στον χώρο της επικοινωνίας και της πληροφόρησης, αφήνοντας τους ειδικούς και τους επαγγελματίες δημοσιογράφους να πασχίζουν να βρουν κοινό. Η συνεπακόλουθη κατακερματισμένη γνώση και οι αντιφατικές απόψεις οφείλονται εν μέρει στη φύση των νέων κοινωνικών μέσων και στον τρόπο που τα χρησιμοποιούμε, αλλά και στην εσκεμμένη χειραγώγηση των δικτύων και στην εσκεμμένη πόλωσή τους.
Έχουμε φτάσει στο σημείο όπου μπορούμε να πούμε ότι η κρίση της εποχής μας δεν εκτυλίσσεται μόνο μπροστά στα μάτια μας αλλά και μέσα στα κεφάλια μας. Τα συνθήματα μάχης και οι ατάκες των άγριων δημαγωγών — ή terribles simplificateurs, όπως τους αποκαλούσε ο ιστορικός Γιάκομπ Μπούρκχαρντ — που θέλουν να μας σπρώχνουν από το ένα σύνθημα, το ένα στρατόπεδο, το ένα κύμα αγανάκτησης στο επόμενο, αντηχούν από ιστότοπους και ροές ειδήσεων. Ποτέ δεν ήταν τόσο δύσκολο να σκεφτεί κανείς ψύχραιμα. Κι όμως, είναι ακριβώς αυτή η ήρεμη, πραγματιστική και ανοιχτή σκέψη που έχουμε τόσο απεγνωσμένα ανάγκη.
Ογδόντα χρόνια μετά την αποκατάστασή της ως δημοκρατία, η Αυστρία παραμένει συνταγματικά δεσμευμένη να τηρεί την «αιώνια ουδετερότητα». Το πώς θα μπορέσει να συμφιλιώσει αυτές τις δεσμεύσεις υπό την πίεση του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία μένει να φανεί. Αυτό είναι, κατά κάποιο τρόπο, ένα ειδικά αυστριακό πρόβλημα, αποτέλεσμα των παραχωρήσεων που απαιτήθηκαν για την ανάκτηση της πλήρους κυριαρχίας και την αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων το 1955. Αλλά η Αυστρία δεν είναι το μόνο ευρωπαϊκό κράτος με παράδοση ουδετερότητας, και η ουδετερότητα μπορεί να είναι κάτι περισσότερο από μια νομική ή συνταγματική κατάσταση· μπορεί να είναι μια νοοτροπία.
Έχουμε δει πόσο δύσκολο έχει βρει η Γερμανία να ανταποκριθεί στις γεωπολιτικές προκλήσεις ενός πολυπολικού κόσμου, παρά την ξεκάθαρη ταύτιση της Δυτικής Γερμανίας με τη Δύση κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Και η ΕΕ, ένας ήπιος γίγαντας χωρίς στρατό και με ελάχιστα ανεπτυγμένο μηχανισμό εξωτερικής πολιτικής, εξακολουθεί να δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στην απειλή του Τραμπ να αποσύρει την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας. Στο παρελθόν, συμφωνούσε να αφήνει το ζήτημα της ευρωπαϊκής ασφάλειας στις πυρηνικές υπερδυνάμεις, μια στάση παθητικότητας που ενθάρρυναν τόσο οι Αμερικανοί όσο και οι Ρώσοι. Δεν είναι εύκολο να αποτινάξει κανείς τις παλιές εξαρτήσεις της πορείας, αλλά η πίεση στους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων αυξάνεται ραγδαία.
Το 1631, όταν ο Σουηδός βασιλιάς Γουσταύος Β΄ Αδόλφος έφτασε στο Βερολίνο με μεγάλο στρατό εν μέσω του Τριακονταετούς Πολέμου, ρώτησε τον εκλέκτορα του Βρανδεμβούργου για τις προθέσεις του. Ο εκλέκτορας απάντησε ότι σκοπεύει να παραμείνει ουδέτερος. Ο βασιλιάς, όμως, ήταν ανένδοτος: «Δεν θέλω να ξέρω ή να ακούσω τίποτα για ουδετερότητα… Αυτός είναι ένας πόλεμος μεταξύ Θεού και διαβόλου.» Στον πραγματικό κόσμο, στον κόσμο στον οποίο ζούμε, δεν υπάρχουν πόλεμοι μεταξύ Θεού και διαβόλου, και οι επιλογές είναι πάντοτε περισσότερες από όσες παραδέχονται εκείνοι που έχουν την εξουσία.
Οι σοφότερες απαντήσεις στα δύσκολα ερωτήματα που μας θέτει η ιστορία δεν υπήρξαν ποτέ απόλυτες. Αλλά σήμερα, υπάρχουν ολοένα και περισσότερες ενδείξεις ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια επιλογή μεταξύ πλουραλιστικής, συνταγματικής δημοκρατίας και μιας σειράς αυταρχικών εναλλακτικών, από τη λεγόμενη αντιφιλελεύθερη δημοκρατία μέχρι την απροκάλυπτη βία και την αυθαίρετη εξουσία. Στο υπαρξιακό αυτό ερώτημα, η ουδετερότητα δεν αποτελεί επιλογή.
Το άρθρο αυτό δημοσιεύεται στο θερινό τεύχος 2025 του περιοδικού Foreign Policy. Εγγραφείτε τώρα για να στηρίξετε τη δημοσιογραφία του Foreign Policy
Στην Ελλάδα τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα η παραγωγικότητα, ο κύριος μοχλός της οικονομικής και κοινωνικής ευημερίας, παρέμεινε καθηλωμένη, ενώ ταυτοχρόνως επιταχυνόταν η γήρανση του πληθυσμού και, το 2011, ξεκινούσε η πληθυσμιακή συρρίκνωση. Στην σχετική κατάταξη των χωρών της ΕΕ η παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα στην Ελλάδα βρίσκεται σε χαμηλές θέσεις και χαρακτηρίζεται από υποπολλαπλάσιες τιμές σε σχέση με τις αντίστοιχες τιμές στα κράτη-μέλη, σε κάθε κλάδο.
Η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας σε μια οικονομία είναι δυνατόν να επιτευχθεί με δύο τρόπους. Πρώτος τρόπος είναι όταν στο εσωτερικό των οικονομικών τομέων και κλάδων διαφοροποιείται η εργασιακή διαδικασία, (συνήθως λόγω τεχνολογικής αλλαγής και νέας επένδυσης κεφαλαίου), με αποτέλεσμα να αυξάνεται το προϊόν, (η “εκροή”), ανά εργαζόμενο, ή ανά μονάδα χρόνου. Στην περίπτωση αυτή μπορούμε να πούμε πως υπάρχει αλλαγή της “συνάρτησης παραγωγής” του κλάδου. Δεύτερος τρόπος με τον οποίο συμβαίνει να αυξηθεί η μέση παραγωγικότητα της οικονομίας είναι όταν μετακινείται εργατικό δυναμικό, και κεφάλαιο, από κλάδους χαμηλής παραγωγικότητας σε κλάδους υψηλότερης παραγωγικότητας. Αυτός είναι ένας τρόπος “διαρθρωτικού μετασχηματισμού” της οικονομίας ο οποίος δεν προϋποθέτει απαραιτήτως την αλλαγή της “συνάρτησης παραγωγής” στους κλάδους που ενισχύθηκαν με νέο κεφάλαιο και εργατικό δυναμικό. Έστω και αν η μέση παραγωγικότητα ανά εργαζόμενο στον συγκεκριμένο κλάδο που ενισχύθηκε ποσοτικά μείνει σταθερή, η μέση παραγωγικότητα ανά εργαζόμενο, στο σύνολο της οικονομίας θα επηρεαστεί θετικά, δοθέντος ότι ο αριθμός των εργαζομένων με υψηλότερη παραγωγικότητα έχει αυξηθεί, ενώ, αντίστοιχα, εκείνων με χαμηλότερη παραγωγικότητα έχει μειωθεί.
Στην πραγματικότητα, στις πλείστες των περιπτώσεων, η οικονομική μεγέθυνση προκαλείται και από τις δύο διαδικασίες. Άλλοτε, όμως, είναι κυρίαρχη η πρώτη εξ αυτών, (δηλαδή ο μηχανισμός της “δημιουργικής καταστροφής” λειτουργεί κυρίως ενδοκλαδικά, στους αναπτυσσόμενους τομείς, αλλάζοντας την συνάρτηση παραγωγής), και άλλοτε είναι κυρίαρχη η δεύτερη, (δηλαδή ο μηχανισμός της “δημιουργικής καταστροφής” δρα διακλαδικά, αλλάζοντας την σχέση μεταξύ των μερών της οικονομίας, έστω και αν οι επιμέρους “συναρτήσεις παραγωγής” δεν αλλάζουν ή οι αλλαγές τους δεν είναι ο βασικός κινητήριος μηχανισμός των μετασχηματισμών).
Από την άποψη της οικονομικής πολιτικής η εν λόγω διαφοροποίηση όσον αφορά τις δύο, -κατ’ αρχήν θεωρητικά διακριτές- ατραπούς ανάπτυξης, έχει πολύ μεγάλη σημασία, η οποία συνίσταται στο εξής: η πρώτη διαδικασία, (ενδοκλαδική αλλαγή της “συνάρτησης παραγωγής” με συνεπαγόμενη αύξηση της μέσης παραγωγικότητας), είναι η πιό δύσκολη να επιτευχθεί, δεδομένου ότι απαιτεί την ύπαρξη υψηλού επιπέδου “ανθρωπίνου κεφαλαίου” το οποίο είναι αυτό που δημιουργεί δυνατότητα παραγωγής τεχνολογικής καινοτομίας.
Αντίθετα, είναι πιό εύκολο να αναπτυχθεί μία οικονομία μέσα από την δεύτερη διαδικασία, της “διαρθρωτικής αλλαγής”, όταν δηλαδή, η εργασία και οι άλλοι πόροι μετακινούνται από τους λιγότερο παραγωγικούς στους περισσότερο παραγωγικούς κλάδους και τομείς. Σε αυτήν την περίπτωση η μέση παραγωγικότητα της εργασίας, στο σύνολο της οικονομίας αυξάνεται ακόμη και αν δεν υπάρχει αύξηση της παραγωγικότητας εντός των τομέων και κλάδων. Δηλαδή μπορεί να υπάρχει ανάπτυξη χωρίς η χώρα να αναβαθμισθεί όσον αφορά τις δυνατότητές της στην τεχνολογική καινοτομία, και στην διεθνή ιεραρχία γνώσης και εφαρμοσμένης επιστήμης, όπως αυτή η ιεραρχία διαμορφώνεται ένθεν του νοητού “τεχνολογικού συνόρου” της παγκόσμιας οικονομίας.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει πως, σε μεγάλο βαθμό, οι αναπτυγμένες οικονομίες μεγενθύνονται μέσα κυρίως από την πρώτη διαδικασία, δηλαδή την “προώθηση” του “τεχνολογικού συνόρου” της παραγωγής, και αυτό διότι, εκτός των άλλων, δεν υπάρχουν πολλά περιθώρια για “διαρθρωτικούς μετασχηματισμούς”, δηλαδή για την επίτευξη μίας “άκοπης” ανάπτυξης με την μεταφορά παραγωγικών πόρων από τις λιγότερο παραγωγικές χρήσεις στις περισσότερο παραγωγικές, δεδομένου πως η διαδικασία αυτή είναι κάτι που στις χώρες αυτές ολοκληρώθηκε σε προηγούμενες ιστορικές περιόδους. Αντίθετα, είναι κυρίως οι αναπτυσσόμενες χώρες που σε μεγάλο βαθμό, αναπτύσσονται μέσα από την διαδικασία του “διαθρωτικού μετασχηματισμού”, δηλαδή με την μεταφορά παραγωγικών πόρων από τους λιγότερο παραγωγικούς τομείς, (όπως είναι η γεωργία) στους περισσότερο παραγωγικούς (όπως είναι η βιομηχανία).
Τα συστατικά της μεταβολής της παραγωγικότητας στα κράτη-μέλη ΕΕ-28. Εκτίμηση της συμβολής της διαρθρωτικής αλλαγής, 2000-2019
Όταν οι οικονομίες και εν προκειμένω τα κράτη -μέλη της ΕΕ και της Ζώνης του Eυρώ, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, μεταβάλλουν την παραγωγικότητα τους, με ποιον τρόπο το κάνουν και πως προκύπτει το τελικό αποτέλεσμα; Την αυξάνουν, άραγε, εντός των κλάδων ή το κάνουν με μετακίνηση πόρων ώστε η απασχόληση να γίνεται σε παραγωγικότερες οικονομικές δραστηριότητες; Για να εκτιμήσουμε τα συστατικά της μεταβολής της παραγωγικότητας, για την περίοδο 2000-2019 και για δύο υποπεριόδους, (2000-2008, 2009-2019) υπολογίσαμε την μεταβολή της συνολικής παραγωγικότητας στα δύο συστατικά της: την εσωτερική μεταβολή ανά κλάδο (“within”) και την διαρθρωτική μεταβολή στο σύνολο της οικονομίας (“structural change”)[1].
Τα περισσότερα κράτη -μέλη της ΕΕ και της Ζώνης του Ευρώ αυξήσαν την παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα στην περίοδο 2000-2019. Υπάρχουν όμως και εξαιρέσεις όπως η Ελλάδα. Η στασιμότητα της παραγωγικότητας της εργασίας στην Ελλάδα μεταξύ 2000 και 2019 καθιστά την χώρα αποκλίνουσα περίπτωση σε σχέση με τα περισσότερα άλλα κράτη-μέλη της ΕΕ. Τα ήδη αναπτυγμένα κράτη-μέλη αύξησαν την μέση παραγωγικότητα, περισσότερο και κυρίως, μέσω της πρώτης διαδικασίας, δηλαδή περισσότερο εντός των κλάδων και λιγότερο με μετακίνηση πόρων, (δηλαδή με διαρθρωτική αλλαγή). Η μετακίνηση πόρων, (διαρθρωτική αλλαγή), είχε μεγαλύτερη συμβολή κυρίως στις λιγότερο αναπτυγμένες οικονομίες των νέων κρατών-μελών (Βουλγαρία, Ρουμανία, Κροατία). Τα αποτελέσματα της εκτίμησης δίνονται στον Πίνακα 1. Ο δείκτης που χρησιμοποιούμε για την συγκριτική ανάλυση στον χρόνο και μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ και της ζώνης του ευρώ είναι η Παραγωγικότητα της Εργασίας ανά ώρα (υπολογισμένη με την Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία (ΑΠΑ) σε σταθερές τιμές 2010). Στα Διαγράμματα 1Α, 1Β και 1Γ παρουσιάζεται η συνολική εικόνα για ΕΕ, Ζώνη Ευρώ, Ελλάδα αντιστοίχως.
Πίνακας 1. Ανάλυση συστατικών μεταβολής της παραγωγικότητας στα κράτη-μέλη της ΕΕ, 2000-2019
2000-2008
2009-2019
2000-2019
change in labour productivity Economy-wide
component due to:
change in labour productivity Economy-wide
component due to:
change in labour productivity Economy-wide
component due to:
“within”
“structural change”
“within”
“structural change”
“within”
“structural change”
European Union – 28 countries
3,19
2,11
0,94
3,55
2,80
0,83
6,35
4,73
1,55
Euro area
1,69
1,03
0,51
3,02
2,47
0,64
3,89
3,02
0,82
Belgium
3,76
3,56
0,08
2,76
2,83
0,05
6,22
6,52
-0,36
Bulgaria
1,17
0,78
0,28
1,75
1,48
0,30
3,11
2,27
0,76
Czechia
4,54
3,67
0,32
3,14
3,10
0,08
7,22
6,28
0,38
Denmark
2,58
1,13
0,91
9,05
8,73
0,43
11,39
11,09
-0,11
Germany
4,22
2,87
0,82
4,28
3,88
0,39
7,09
5,71
0,80
Estonia
4,34
4,22
-0,06
4,59
4,45
0,22
7,90
7,73
0,12
Ireland
5,16
4,99
-0,58
22,54
23,87
-1,33
29,07
34,26
-5,61
Greece
2,80
1,83
0,88
-2,35
-3,15
0,76
0,09
-1,72
1,64
Spain
0,94
0,21
0,73
2,85
2,68
0,30
4,62
3,95
0,82
France
3,70
2,88
0,63
3,76
2,83
1,03
7,13
5,89
1,17
Croatia
2,38
1,75
0,45
1,86
1,15
0,72
3,55
2,31
1,07
Italy
0,04
-0,80
0,79
1,49
0,94
0,63
0,83
-0,21
1,06
Cyprus
2,40
1,36
0,89
1,40
0,38
1,25
3,58
1,63
2,10
Latvia
3,14
1,61
0,48
2,87
2,77
0,21
6,50
4,63
0,68
Lithuania
4,13
3,21
0,79
3,51
3,09
0,50
7,19
5,90
1,25
Luxembourg
0,16
-3,01
2,54
1,62
1,13
1,31
0,16
-2,85
3,34
Hungary
3,72
3,10
0,42
1,80
1,54
0,25
5,12
4,17
0,69
Netherlands
4,54
4,86
-0,42
2,59
2,56
0,09
6,27
6,79
-0,51
Austria
5,18
3,99
0,96
3,17
2,52
0,69
7,91
6,31
1,37
Poland
1,97
1,40
0,32
3,89
3,50
0,43
6,18
4,90
1,05
Portugal
1,60
0,77
0,79
1,39
0,68
0,78
3,00
1,58
1,44
Romania
3,47
2,04
1,18
2,91
2,04
1,10
6,39
4,23
2,29
Slovenia
4,83
3,24
1,37
3,97
3,52
0,33
7,63
5,73
1,59
Slovakia
5,06
4,38
0,01
3,80
3,42
0,40
8,49
7,81
0,03
Finland
5,26
3,99
0,61
2,82
2,74
0,06
6,02
5,40
0,09
Sweden
6,38
5,44
0,35
5,23
5,64
0,22
10,79
10,87
-0,07
United Kingdom*
4,66
4,36
0,05
1,79
1,26
0,53
5,70
5,14
0,36
* (2018) : 2019 non available Πηγή: Eurostat, επεξεργασία στοιχείων
Διάγραμμα 1Α. Η σύνθεση των μεταβολών παραγωγικότητας, ΕΕ, 2000-2019
Οι εκτιμήσεις του Πίνακα 1 δείχνουν ότι τα περισσότερα κράτη-μέλη της ΕΕ και της Ζώνης του Ευρώ, αλλά και η ΕΕ και η Ζώνη του Ευρώ ως σύνολα, όταν αυξάνουν την παραγωγικότητα τους, (αφού τα περισσότερα κράτη-μέλη όπως βλέπουμε αύξησαν την παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα την περίοδο 2000-2019), το κάνουν, κυρίως, αυξάνοντάς την εντός των κλάδων και λιγότερο με μετακίνηση πόρων, (διαρθρωτική αλλαγή). Υπάρχουν όμως τρεις εξαιρέσεις, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα. Αυτές, (Ελλάδα, Ιταλία, Λουξεμβούργο), έχουν ισχνή μεταβολή στην παραγωγικότητα, αν όχι στασιμότητα διότι, ενώ η διαρθρωτική αλλαγή είχε σημαντική θετική συμβολή, η εσωτερική παραγωγικότητα των κλάδων ανά ώρα εργασίας είχε αρνητική συμβολή και, έτσι, το ισχνό τους αποτέλεσμα ήταν προϊόν της αντίθετης φοράς των δύο διεργασιών.
Στην ΕΕ συνολικά η αύξηση της παραγωγικότητας μεταξύ αυτής εντός των κλάδων και εκείνης από την διαρθρωτική αλλαγή “μοιράζεται” σε ποσοστά 2/3 και 1/3. Στην Ζώνη του Ευρώ, “μοιράζεται” σε ποσοστά 3/4 και 1/4 αντιστοίχως. Η μετακίνηση πόρων, (διαρθρωτική αλλαγή), όπως ήταν αναμενόμενο, έχει σχετικά μεγαλύτερη συμβολή κυρίως στην κατηγορία των λιγότερο αναπτυγμένων οικονομιών (Βουλγαρία, Ρουμανία, Κροατία, Κύπρος, Ελλάδα και Πορτογαλία, αλλά όχι και στις Βαλτικές χώρες). Το ότι η διαρθρωτική αλλαγή συνέβαλε ελάχιστα (θετικά ή αρνητικά) στη συνολική αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας στις χώρες υψηλού εισοδήματος της ΕΕ είναι αναμενόμενο, αφού έχουμε ήδη επισημάνει τον περιορισμό των διατομεακών κενών παραγωγικότητας κατά την πορεία της ανάπτυξης.
Τα οφέλη της παραγωγικής αναδιάρθρωσης στην Ελλάδα για την αύξηση της παραγωγικότητας στο σύνολο της οικονομίας.
Στο Διάγραμμα 2 εμφανίζεται η, αποκλίνουσα σε σχέση με τα περισσότερα άλλα κράτη-μέλη της ΕΕ, στασιμότητα της παραγωγικότητας της εργασίας στην Ελλάδα μεταξύ 2000 και 2019. Αυτό είναι αποτέλεσμα των δύο αντίρροπων τάσεων δηλαδή της αρνητικής συμβολής από την παραγωγικότητα στο εσωτερικό των κλάδων και της θετικής συμβολής λόγω της διαρθρωτικής αλλαγής. Συνολική μεταβολή μικρότερη του 1% εμφανίζει η Ελλάδα (0,49%) και το Λουξεμβούργο (0,25%) το οποίο όμως για το έτος 2019 εμφανίζει επίπεδο παραγωγικότητας υπερτριπλάσιο από αυτό της Ελλάδας (65,86 έναντι 18,51).
Για να υπολογίσουμε τις δυνητικές επιπτώσεις της διαρθρωτικής αλλαγής στην ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας δημιουργήσαμε ένα «αντιπαράδειγμα» (counterfactual), με το οποίο εκτιμήσαμε τα πιθανά οφέλη μίας ριζικής αλλαγής της οικονομικής δομής στην παραγωγικότητα της εργασίας σε ολόκληρη την ελληνική οικονομία για την περίοδο 2000-2019 μέσω του ακόλουθου υπολογισμού: υποθέτουμε ότι τα επίπεδα τομεακής παραγωγικότητας στην Ελλάδα και στις χώρες παραγωγικότητας χαμηλότερης του μέσου θα παρέμεναν αμετάβλητα, αλλά, στην διάρκεια της περιόδου θα μεταβαλλόταν η διατομεακή κατανομή της απασχόλησης ώστε στο τέλος της, (το 2019), θα συνέπιπτε με αυτήν που παρατηρούμε στον μέσο όρο είτε της ΕΕ, είτε της Ζώνης του Ευρώ.
Αυτό θα σήμαινε ότι η Ελλάδα, θα απασχολούσε το 2019 σημαντικά μικρότερο μερίδιο εργαζομένων (ώρες εργασίας ή άτομα) στον αγροτικό τομέα (4,9% αντί 11,3% που απασχολεί), στο λιανικό εμπόριο (14,5% αντί 18,7% που απασχολεί), στις μεταφορές και επικοινωνίες, εστίαση, καταλύματα (14,2% αντί του 22% που απασχολεί) και μεγαλύτερο μερίδιο στην μεταποίηση (14,1% από το 7,9% που απασχολεί) και στις Χρηματοοικονομικές, ασφαλιστικές, κτηματομεσιτικές και επιχειρηματικές υπηρεσίες (16,5% από το 11,2% που απασχολεί). Επιπλέον υποθέσαμε ότι αυτές οι αλλαγές στα πρότυπα απασχόλησης θα επέρχονταν χωρίς καμία αλλαγή (αύξηση ή μείωση) στα επίπεδα παραγωγικότητας σε επιμέρους τομείς και κλάδους. Ποιες θα ήταν οι συνέπειες, λοιπόν, για την μέση παραγωγικότητα της εργασίας στο σύνολο της κάθε εθνικής οικονομίας, τόσο της ελληνικής όσο και εκείνων των άλλων χωρών;
Στον Πίνακα 2 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της εκτίμησης για την «σύγκλιση» στην κατανομή απασχόλησης στον μέσο όρο της ΕΕ (Σενάριο 1), και στον Πίνακα 3 τα αποτελέσματα για την «σύγκλιση» στον μέσο όρο της Ζώνης του Ευρώ (Σενάριο 2). Υπάρχει ένα εύρος από μεταβολές που θα προέκυπταν και αυτό εξηγείται από το ότι μικρότερο όφελος θα είχαν οι χώρες που συγκλίνουν στο μέσο ευρωπαϊκό μείγμα απασχόλησης και μεγαλύτερο εκείνες που αποκλίνουν. Συνεπώς η Ελλάδα που αποκλίνει σημαντικά θα είχε σημαντικό όφελος: η παραγωγικότητα ανά ώρα εργασίας στο σύνολο της οικονομίας θα ήταν, έναντι της παρατηρηθείσας στασιμότητας, υψηλότερη κατά 14,9% συγκλίνοντας με την ΕΕ, και κατά 16,5% συγκλίνοντας με την Ζώνη του Ευρώ.
Πίνακας 2. Κέρδη παραγωγικότητας από σύγκλιση δομής απασχόλησης σε μέσο όρο ΕΕ
Α/Α
Χώρες με παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα < της Ε.Ε.-28 (Σύνολο οικονομίας)
Παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα 2019
Παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα : Σενάριο 1
(%) μεταβολή έναντι 2019
1
Βουλγαρία
7,06
8,38
18,6%
2
Τσεχία
18,41
18,57
0,9%
3
Εσθονία
15,80
16,42
3,9%
4
Ελλάδα
18,51
21,26
14,9%
5
Ισπανία
31,81
32,81
3,2%
6
Κροατία
13,52
15,14
12,0%
7
Κύπρος
23,89
24,23
1,4%
8
Λετονία
12,36
12,81
3,6%
9
Λιθουανία
13,46
13,88
3,1%
10
Ουγγαρία
13,72
13,91
1,4%
11
Μάλτα
20,26
23,32
15,1%
12
Πολωνία
13,36
14,52
8,7%
13
Πορτογαλία
18,03
18,47
2,4%
14
Ρουμανία
10,12
13,58
34,2%
15
Σλοβενία
22,88
23,30
1,8%
16
Σλοβακία
18,66
18,70
0,2%
Σενάριο 1: εφαρμογή διατομεακής κατανομής ωρών εργασίας της Ε.Ε.-28 σε χώρες με παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα μικρότερη του μέσου ευρωπαϊκού για το έτος 2019 (=33,54) και διατηρώντας αμετάβλητα τα επίπεδα των τομεακών παραγωγικοτήτων, εκ νέου υπολογισμός των παραγωγικοτήτων (σύνολο οικονομίας) για κάθε χώρα που επιλέχθηκε.
Πίνακας 3. Κέρδη παραγωγικότητας από σύγκλιση δομής απασχόλησης σε μέσο όρο Ζώνης του Ευρώ
Α/Α
Χώρες με παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα < της Ευρωζώνης (19) (Σύνολο οικονομίας)
Παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα 2019
Παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα : Σενάριο 2
(%) μεταβολή έναντι 2019
1
Βουλγαρία
7,06
8,48
20,1%
2
Τσεχία
18,41
18,69
1,6%
3
Εσθονία
15,80
16,44
4,1%
4
Ελλάδα
18,51
21,56
16,5%
5
Ισπανία
31,81
32,75
3,0%
6
Κροατία
13,52
15,35
13,5%
7
Ιταλία
33,64
34,31
2,0%
8
Κύπρος
23,89
24,53
2,7%
9
Λετονία
12,36
12,89
4,3%
10
Λιθουανία
13,46
13,90
3,3%
11
Ουγγαρία
13,72
13,95
1,7%
12
Μάλτα
20,26
23,40
15,5%
13
Πολωνία
13,36
14,65
9,7%
14
Πορτογαλία
18,03
18,58
3,0%
15
Ρουμανία
10,12
13,79
36,3%
16
Σλοβενία
22,88
23,45
2,5%
17
Σλοβακία
18,66
18,69
0,1%
18
Ην.Βασίλειο
36,22
35,11
-3,1%
Σενάριο 2: εφαρμογή διατομεακής κατανομής ωρών εργασίας της Ευρωζώνης (19) σε χώρες με παραγωγικότητα της εργασίας ανά ώρα μικρότερη του μέσου της Ευρωζώνης για το έτος 2019 (=38,14) και διατηρώντας αμετάβλητα τα επίπεδα των τομεακών παραγωγικοτήτων, εκ νέου υπολογισμός των παραγωγικοτήτων (σύνολο οικονομίας) για κάθε χώρα που επιλέχθηκε.
Η δυνατότητα για την Ελλάδα να αναπτυχθεί υπάρχει ακόμη
Η πιό σημαντική πηγή ιδεών που αξιοποιεί την μεθοδολογία της διάκρισης μεταξύ των δύο ατραπών ανάπτυξης (κλαδική πρόοδος ή διαρθρωτική αλλαγή), βρίσκεται σε ένα κείμενο του 2006 από τους Philippe Aghion και Peter Howitt. (“Appropriate Growth Policy”). Βασικό τους σημείο αποτελούσε η διαπίστωση πως δεν υπάρχει μία “συνταγή” αναπτυξιακής πορείας κατάλληλη για όλες τις χώρες και για όλες τις εποχές, αλλά ότι το βασικό κριτήριο για να επιλεγεί η πλέον αποτελεσματική πολιτική είναι το κατα πόσον μία οικονομία λειτουργεί κοντά στο “τεχνολογικό σύνορο” ή όχι. Στην περίπτωση των αναπτυγμένων οικονομιών, που λειτουργούν εγγύς ή επί του “τεχνολογικού συνόρου”, δοθέντος πως η περαιτέρω ανάπτυξή τους μπορεί να προκύψει μόνο από την ενίσχυση των τεχνολογικών τους δυνατοτήτων, οι επιβαλλόμενες πολιτικές αφορούν τις παρεμφερείς υποστηρικτικές δραστηριότητες, (Έρευνα και Ανάπτυξη, Ενίσχυση της Ανώτατης εκπαίδευσης και σύνδεσή της με την παραγωγή, ιδιαίτερα στους κλάδους STEM, πλήρης κατοχύρωση των ευρεσιτεχνιών κλπ). Αντιθέτως, για τις οικονομίες που δεν λειτουργούν σε εγγύτητα με το “τεχνολογικό σύνορο”, κατά κύριο λόγο η ανάπτυξη μπορεί να προέλθει, πρώτον, μέσω της εισαγωγής και “αντιγραφής” προηγμένης τεχνολογίας, και, δεύτερον, μέσω διαρθρωτικών αλλαγών. Γι’ αυτό απαιτούνται οικονομικές πολιτικές οι οποίες αφ΄ ενός θα προσφέρουν την δυνατότητα εισαγωγής και προσαρμογής “τεχνολογιών αιχμής”, (με καλύτερη περίπτωση την πραγματοποίηση άμεσων ξένων επενδύσεων), και αφ’ ετέρου θα προωθήσουν διαρθρωτικές αλλαγές, δηλαδή την μεταφορά εργατικού δυναμικού από τους λιγότερο στους περισσότερο παραγωγικούς τομείς.
Η Ελλάδα είναι σαφώς μία χώρα που η οικονομία της δεν λειτουργεί στο “τεχνολογικό σύνορο”, αλλά απέχει από αυτό σε αρκετό βαθμό. Επιβαλλόμενη πολιτική, συνεπώς, είναι αυτή που, πρώτον, θα επιβοηθήσει την εισαγωγή και υιοθέτηση πιό προηγμένων παραγωγικών τεχνολογιών από αυτές που ήδη χρησιμοποιούνται και, δεύτερον, θα προωθήσει την διαρθρωτική αλλαγή που αφορά μεταφορά εργατικού δυναμικού από τους λιγότερο στους περισσότερο παραγωγικούς τομείς.
Και όσον αφορά την πρώτη περίπτωση, δηλαδή την εισαγωγή, υιοθέτηση και προσαρμογή προηγμένης τεχνολογίας, είναι γνωστό πως σήμερα αυτή μπορεί να επιτευχθεί μόνο με συγκεκριμένους τρόπους που αφορούν την ενεργητική πολιτική προσέλκυσης πρωτοποριακών ξένων επιχειρήσεων του κάθε κλάδου, (βλ. και “Η αναγκαία για την ανάπτυξη οικονομική πολιτική”). Κάτι τέτοιο, άλλωστε, στις μέρες μας δεν το επιχειρούν, πλέον, μόνο οι αναπτυσσόμενες, αλλά και όλες οι αναπτυγμένες χώρες, με επικεφαλής τις ίδιες τις ΗΠΑ. Δυστυχώς, όμως, για την χώρα μας η πρόσφατη εμπειρία δείχνει πως η επιδίωξη και επίτευξη ενός παρόμοιου στόχου βρίσκεται έξω και πέρα από τις πνευματικές ανησυχίες αλλά και τις οργανωτικές δυνατότητες της κυβερνητικής ηγεσίας και του ελληνικού Δημοσίου. Απομένει, συνεπώς, ως ύστατη επιλογή η δεύτερη πιθανή κατεύθυνση αναπτυξιακής πολιτικής: η διαρθρωτική αλλαγή η οποία μπορεί να τροφοδοτήσει μία δυναμική αναπτυξιακή πορεία έστω ακόμη και αν το επίπεδο της μέσης παραγωγικότητας ανά κλάδο παραμείνει σταθερό ή στάσιμο!
(Και δεν εννοούμε με αυτό ότι η χώρα θα πρέπει να επιλέξει να παραμείνει τεχνολογικά “στάσιμη”. Στασιμότητα δεν σημαίνει ακινησία. Στην συγκεκριμένη περίπτωση σημαίνει ότι το τεχνολογικό-παραγωγικό επίπεδο της εθνικής οικονομίας θα συνεχίσει να αυξάνεται “φυσιολογικά”, δηλαδή με τον έρποντα και ασθμαίνοντα ρυθμό των 50 τελευταίων ετών. Ουδεμία εθνική οικονομία παραμένει κατά κυριολεξίαν “στάσιμη” τεχνολογικά. Η στασιμότητα είναι σχετική έννοια και αφορά την θέση της κάθε οικονομίας στον διεθνή καταμερισμό εργασίας. Συνεπώς, κάθε δυνατή προσπάθεια θα πρέπει να καταβληθεί ώστε το τεχνολογικό επίπεδο της χώρας να αναβαθμισθεί με τον πιό δυναμικό τρόπο, προβιβάζοντας την Ελλάδα θεαματικά στον διεθνή καταμερισμό εργασίας και καθιστώντας την μία νέα Ταϊβάν ή Νότιο Κορέα. Μόνο που επειδή κάτι τέτοιο μέχρι στιγμής δεν διαφαίνεται πως θα συμβεί, το νόημα των γραμμών του ανα χείρας κειμένου είναι ότι ακόμη και αν δεν επιτευχθεί η τεχνολογική αναβάθμιση του ελληνικού παραγωγικού μηχανισμού, και η θετική αλλαγή της θέσης του στον διεθνή καταμερισμό εργασίας, αυτό δεν είναι τελεσίδικα καταδικαστικό για τις προοπτικές ανάπτυξης, εάν υπάρξουν ορθές πολιτικές στους υπόλοιπους κρίσιμους τομείς).
Όπως είδαμε με την χρήση του “αντιπαραδείγματος” για την Ελλάδα, υποθέτοντας, για την περίοδο 2000-2019, ότι τα μεν επίπεδα τομεακής παραγωγικότητας θα παρέμεναν αμετάβλητα, η δε διατομεακή κατανομή των πόρων (με κριτήριο την απασχόληση) θα πλησίαζε στην κατανομή και την κλαδική διάρθρωση είτε της ΕΕ είτε της Ζώνης του Ευρώ, στο τέλος της περιόδου, η παραγωγικότητα ανά ώρα εργασίας στο σύνολο της οικονομίας θα ήταν, αντί της παρατηρηθείσας στασιμότητας, υψηλότερη κατά 14,9% συγκλίνοντας στον μέσο όρο της ΕΕ, και κατά 16,5% συγκλίνοντας στον μέσο όρο της Ζώνης του Ευρώ. (Η μεσολάβηση της πανδημίας, διαταράσσοντας την χρονολογική σειρά, δεν μας επιτρέπει να έχουμε σαφή εικόνα του τι συνέβη από το 2020 έως το 2024, αν και είναι σαφές πως δεν έχει αλλάξει κάτι δραματικά στους μέσους όρους της παραγωγικότητας της εργασίας στην Ελλάδα και στην ΕΕ).
Το ερώτημα όμως που τίθεται είναι το εξής: αυτό που αποτελεί μόνο ένα υποθετικό “αντιπαράδειγμα” για την περίοδο 2000-2019, δεν θα μπορούσε να γίνει η πραγματικότητα της Ελλάδας για τις επόμενες δύο δεκαετίες; Επιφέροντας μία σημαντική αύξηση της μέσης παραγωγικότητας της εργασίας που θα ωθούσε την χώρα έξω από την κατάσταση της αναπτυξιακής καχεξίας; Ερώτημα στο οποίο η απάντηση είναι ένα κατηγορηματικό “Ναι”. Θα μπορούσε να γίνει πραγματικότητα διότι δεν είναι μόνο ευκταίο αλλά και εφικτό και αποτελεί την ύστατη ελπίδα της χώρας για να ξεφύγει από την στασιμότητα. Θα μπορούσε να γίνει διότι δεν προϋποθέτει αναγκαστική αλλαγή τεχνολογικού επιπέδου για την ελληνική οικονομία. Έχουμε την δυνατότητα να αναπτυχθούμε, ουσιαστικά, έστω ακόμη και αν δεν καταφέρουμε να φέρουμε την Tesla, την BYD ή την TSMC να επενδύσουν στην Eλλάδα. (Θα έπρεπε να τις έχουμε φέρει). Διότι, ακόμη και έτσι, με τις σημερινές περιορισμένες δυνατότητες της, η Eλλάδα είναι μία “μικρή ανοιχτή οικονομία” και αντιμετωπίζει μία αχανή παγκόσμια αγορά με άπειρη ελαστικότητα ζήτησης για τα προϊόντα της. Αυτά τα λίγα που παράγουμε με ανταγωνιστικό τρόπο, για την παγκόσμια αγορά, ήδη σήμερα, θα μπορούσαμε να τα πολλαπλασιάσουμε με μία ελάχιστη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας μας. Μία βελτίωση της ανταγωνιστικότητας που θα προέλθει ως συνέπεια των πολιτικών εκείνων και των μεταρρυθμίσεων που, ταυτοχρόνως, θα παρωθούν στην μεταφορά όλο και μεγαλύτερου μέρους του εργατικού δυναμικού στους κλάδους με την συγκριτικά υψηλότερη μέση παραγωγικότητα.
Μόνο που αυτό για να επιτευχθεί απαιτεί μια σειρά από μεταρρυθμίσεις ώστε να απελευθερωθούν οι εσωτερικές αγορές και να ενισχυθεί ο υγιής και πραγματικός ανταγωνισμός. Μεταρρυθμίσεις οι οποίες θα έχουν ως αποτέλεσμα, για παράδειγμα, να μειωθεί το κόστος ενέργειας το οποίο σήμερα στην κυριολεξία στραγγαλίζει τις μεταποιητικές δραστηριότητες στην χώρα μας. Μεταρρυθμίσεις οι οποίες θα εξοβελίσουν την “άρνηση Δικαίου” που αντιμετωπίζει ο κάθε Έλληνας πολίτης και το κάθε οικονομικό υποκείμενο που δραστηριοποιείται στην χώρα μας, Μεταρρυθμίσεις που θα ανακουφίσουν την εργασία από το φορολογικό άχθος (tax wedge) που την βαρύνει και που είναι, αναλογικά, από τα υψηλότερα της Ευρώπης. Μεταρρυθμίσεις που θα καταστήσουν τον τραπεζικό τομέα αρωγό και σύμμαχο της παραγωγικότητας.
Στον πραγματικό κόσμο θαύματα στα οποία να μπορεί κάποιος να ευημερήσει χωρίς την παραμικρή προσπάθεια εκ μέρους του συμβαίνουν ως σπανιότατες εξαιρέσεις, και μόνο για μεμονωμένα άτομα και όχι για ολόκληρες χώρες. Εν τούτοις η Ελλάδα είναι μία τυχερή χώρα, αφού θα μπορούσε πράγματι να ευημερήσει με μία μικρή, μόνο, προσπάθεια εξορθολογισμού. Μετά από δεκαετίες στασιμότητας, που με οικονομικούς όρους θα μπορούσαν να περιγραφούν είτε ως Dutch disease, είτε ως “πτώση στην παγίδα του μέσου εισοδήματος”, είτε ως “πρόωρη αποβιομηχάνιση”, και παρά τα λάθη της, έχει ακόμη την ευκαιρία να ακολουθήσει μία αναπτυξιακή ατραπό η οποία θα την φέρει έξω από την οικονομική καχεξία και την κοινωνική παρακμή. Και μάλιστα παρά το ότι δεν δείχνει να έχει τις δυνατότητες να πετύχει αναπτυξιακά θαύματα και κοσμοϊστορικές τεχνολογικές ανατροπές και καινοτομίες. Απλά, το μόνο που χρειάζεται να κάνει είναι, στηριγμένη σε αυτές τις γνώσεις και τις δεξιότητες που έχει ήδη κατακτήσει, να εφαρμόσει κάποιες εύλογες πολιτικές μεταρρυθμίσεων προκειμένου, μέσα από την αναγκαία συρρίκνωση των λιγότερο παραγωγικών, να ενισχύσει τους περισσότερο παραγωγικούς τομείς και κλάδους της οικονομίας της, τροφοδοτώντας έτσι την αναγκαία ανάπτυξή της.
[1] με βάση τον χρησιμοποιούμενο στην βιβλιογραφία τύπο:
ΔYt= Σθi,t-kΔyi,t+Σyi,tΔθi,t-k
Όπου:
ΔYt = η μεταβολή της μέσης παραγωγικότητας της οικονομίας για την εξεταζόμενη περίοδο ανά περιοχή
θi: τα μερίδια απασχόλησης (σε συνολικές ώρες εργασίας) ανά τομέα (i) και ανά περιοχή
yi,t: τα επίπεδα της παραγωγικότητας ανά ώρα ανά τομέα (i) ανά περιοχή της χρονικής στιγμής t
και t-k η αρχή της χρονικής περιόδου που εξετάζουμε (2000).
το πρώτο συστατικό της παραπάνω εξίσωσης είναι η εσωτερική (“within”) μεταβολή και το δεύτερο συστατικό της εξίσωσης είναι η διαρθρωτική αλλαγή (“structural change”).
Μια περιορισμένη μοορφή του άρθρου δημοσιεύθηκε στον Οικονομικό Ταχυδρόμο.
Τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις της ιταλικής Piaggio Aerospace εξαγόρασε η τουρκική εταιρεία κατασκευής drones «Baykar Technologies», γνωστή για τα μαχητικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη Bayraktar.
Ουσιαστικά, πρόκειται για μια κίνηση που στοχεύει στην ενίσχυση της παραγωγής αεροσκαφών, στην ανάπτυξη της τουρκικής εταιρείας στην αγορά επιχειρηματικών jet, αλλά και στην είσοδό της σε ευρωπαϊκό έδαφος, καθώς μπορεί να λειτουργήσει για την Τουρκία και ως όχημα για τη συμμετοχή της στα εξοπλιστικά προγράμματα της Ευρώπης, όπως στο πρόγραμμα SAFE ύψους 150 δισ. ευρώ, στο οποίο υπάρχει ειδική αναφορά για εταιρείες που έχουν την έδρα τους σε ευρωπαϊκό έδαφος.
Η συμφωνία εξαγοράς περιλαμβάνει τις εταιρείες Piaggio Aero Industries SpA και Piaggio Aviation, οι οποίες τελούσαν υπό καθεστώς έκτακτης διαχείρισης από το 2018. Η Baykar θα διατηρήσει το προσωπικό στα εργοστάσια της «Villanova d’Albenga» και της Γένοβα, ενώ σχεδιάζει να αυξήσει το ανθρώπινο δυναμικό όσο κλιμακώνεται η παραγωγή, σύμφωνα με κοινή ανακοίνωση των δύο εταιρειών.
Κοινοπραξία και με την ιταλική Leonardo SpA
Η Baykar, γνωστή για τα μαχητικά drones Bayraktar, αποτελεί έναν από τους κορυφαίους εξαγωγείς αμυντικής τεχνολογίας της Τουρκίας. Σκοπεύει επίσης να αξιοποιήσει τις εγκαταστάσεις της Piaggio για την παραγωγή των μη επανδρωμένων μαχητικών οχημάτων TB2 και Akinci. Η εξαγορά πραγματοποιήθηκε δύο εβδομάδες μετά την ίδρυση κοινοπραξίας drones της Baykar με την ιταλική Leonardo SpA, μια από τις κορυφαίες εταιρείες αμυντικής και αεροδιαστημικής τεχνολογίας στην Ευρώπη.
Σύμφωνα με την Daily Sabah, ο υπουργός Επιχειρηματικότητας, Αντόλφο Ούρσο, χαρακτήρισε τη συμφωνία ως «στρατηγικό βήμα για την αναγέννηση ενός εκ των ιστορικότερων ονομάτων της ιταλικής αεροναυπηγικής βιομηχανίας, με έναν ισχυρό διεθνή επενδυτή, του οποίου το βιομηχανικό σχέδιο ανοίγει ακόμη μεγαλύτερες προοπτικές στην αγορά μη επανδρωμένων αεροσκαφών, ενισχύοντας έτσι την ανταγωνιστικότητα της ιταλικής και ευρωπαϊκής αεροδιαστημικής βιομηχανίας».
«Η συγκεκριμένη συμφωνία έχει ήδη σημαντικό αντίκτυπο στην ευρύτερη συνεργασία μεταξύ της Baykar και της Leonardo, που θα επιτρέψει στη χώρα μας να διαδραματίσει ηγετικό ρόλο στην ευρωπαϊκή αγορά. Ένα λαμπρό μέλλον για μια εταιρεία με ένδοξο παρελθόν, ένα εμβληματικό όνομα του Made in Italy», πρόσθεσε ο Ούρσο. Η ηγεσία της Baykar δήλωσε ότι στόχος είναι η επανεκκίνηση της Piaggio Aerospace με μια φιλόδοξη βιομηχανική στρατηγική που θα αναδείξει την κληρονομιά της και θα αναπτύξει πλήρως τις δυνατότητές της για το μέλλον.
Από την πλευρά του, ο επικεφαλής τεχνολογίας και πρόεδρος της Baykar, Σελτσούκ Μπαϊρακτάρ, ανέφερε: «Είναι μεγάλη τιμή για εμάς να αναλάβουμε την ευθύνη για το μέλλον της Piaggio Aerospace – ενός συμβόλου ιταλικής καινοτομίας και αριστείας. Στόχος μας είναι να αναζωογονήσουμε αυτό το ιστορικό brand επενδύοντας στην τεχνογνωσία του στην πολιτική αεροπορία, αυξάνοντας την παραγωγή του P.180 Avanti EVO και ενισχύοντας τον ρόλο του ως κέντρου αριστείας για τη συντήρηση αεροσκαφών και κινητήρων στην Ευρώπη».
Ο ίδιος πρόσθεσε ότι η Baykar επιδιώκει μακροπρόθεσμη ανάπτυξη, ενισχύοντας το ανθρώπινο δυναμικό και την βιομηχανική συνεργασία ανάμεσα στην Τουρκία και την Ιταλία, αξιοποιώντας την ιστορία και το μηχανολογικό δυναμικό της Piaggio Aerospace. «Η εταιρεία διαθέτει πάνω από έναν αιώνα μηχανολογικής αριστείας. Βλέπουμε αυτή την εξαγορά όχι ως μια απλή επιχειρηματική συναλλαγή αλλά ως ευκαιρία να ενισχύσουμε την κληρονομιά της Piaggio Aerospace και να δώσουμε νέα ώθηση στις σχεδιαστικές και κατασκευαστικές δυνατότητες της ιταλικής αεροναυπηγικής βιομηχανίας».
Στόχος η είσοδος στα επιχειρηματικά jet
Η τουρκική εταιρεία, στο πλαίσιο της εξαγοράς της Piaggio, σχεδιάζει να επαναλανσάρει το αεροσκάφος Piaggio P.180 Avanti με νέες παραλλαγές για VIP χρήση και ειδικές αποστολές, στοχεύοντας σε αγοραστές στις ΗΠΑ, σύμφωνα με πηγές που μίλησαν στο Bloomberg. «Στόχος μας είναι να επεκτείνουμε την παραγωγή του P.180 και να επενδύσουμε στην πολιτική αεροπορία», δήλωσε ο Selcuk Bayraktar, επικεφαλής της Baykar και γαμπρός του Τούρκου Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Ο στόχος είναι να διατηρηθεί η ιστορική κληρονομιά της Piaggio Aerospace και να ενισχυθεί περαιτέρω ο στρατηγικός της ρόλος στο ευρωπαϊκό βιομηχανικό οικοσύστημα.
Τελικά το μεγαλύτερο σκάνδαλο των νεώτερων χρόνων στη χώρα μας δεν είναι τα Τέμπη, παρά την εκατόμβη των θυμάτων και το ανεξίτηλο τραύμα που άφησε στους οικείους τους. Είναι το σκάνδαλο με τις επιδοτήσεις του ΟΠΕΚΕΠΕ. Διότι τα Τέμπη είναι αποτέλεσμα της διάλυσης του κράτους και της άγνοιας των κομματικών που παριστάνουν τους γνώστες του σιδηροδρόμου ενώ αντίθετα το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ είναι το αποτέλεσμα οργάνωσης, εγκληματικής οργάνωσης, που ξεκινούσε από την κορυφή της πολιτικής πυραμίδας της χώρας και εκμαύλιζε τους πολίτες με αντάλλαγμα την κομματική τους προτίμηση. Αντί να αξιοποιήσει τις επιδοτήσεις ως κίνητρο για την ανάπτυξη του πρωτογενούς τομέα τις αξιοποίησε για τον εκμαυλισμό του λαού. Έτσι συνέβη και το πρωτοφανές στα εκλογικά χρονικά της χώρας: Η Κρήτη να βαφεί γαλάζια με ποσοστό 38,4% το 2023 ενώ σε νομούς της υπερέβη και το 40%. Πώς; Μα εκεί συνέχισαν να δηλώνουν ακόμη και το 2024 932.660 στρέμματα βοσκοτόπια έναντι μόλις 177.330 στρέμματα στη Θεσσαλία και 177.960 στρέμματα στη Δυτική Ελλάδα ενώ στις βιολογικές καλλιέργειες (μελίσσια, κ.α.) τα πράγματα ήσαν ακόμη χειρότερα. Σε πανελλήνιο μάλιστα επίπεδο ενώ η ΝΔ το 2015 έλαβε το 32% της ψήφου των αγροτών, το 2023 έλαβε το 48%, αύξησε δηλαδή το ποσοστό της κατά 50%! Αυτό δεν αποτελεί χρηματισμό ψηφοφόρων; Γιαυτό όπου συναντάτε φανατικούς υπερασπιστές κομμάτων με οπαδική νοοτροπία, κομμάτων που κυβερνούν, κυβέρνησαν και ελπίζουν να ξανακυβερνήσουν θα πρέπει να είστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντί τους. Διότι όπως έλεγε ο Σάμιουελ Τζόνσον “ο πατριωτισμός είναι το τελευταίο καταφύγιο κάθε απατεώνα”. Διάβασα διθυράμβους για την Ευρωπαϊκή Ένωση, ότι δηλαδή αν δεν ήταν η Ευρώπη το σκάνδαλο αυτό που διαπερνά ολόκληρη τη χώρα δεν θα είχε αποκαλυφθεί. Θα αναστρέψω το συμπέρασμα. Αν δεν υπήρχαν οι επιδοτήσεις της ΕΕ τότε λογικά η κατάσταση του πρωτογενούς τομέα θα ήταν πολύ καλύτερη και το εμπορικό ισοζύγιο πολύ βελτιωμένο
Όμως ας μην έχουμε αυταπάτες. Δεν είναι δυνατό σε μία χώρα ένας τομέας που αγγίζει μεγάλο ποσοστό του κοινωνικού συνόλου να απαξιώνεται σε τέτοιο βαθμό ηθικής παρακμής και οι υπόλοιποι τομείς να ευημερούν. Η ηθική διάβρωση και η διαφθορά διαπερνούν ολόκληρη τη χώρα με διαφορετικές κάθε φορά εκδηλώσεις. Όταν ο κάθε βουλευτής, ακόμη και συνδικαλιστές, μπορεί να στέλνει νέους να αναλάβουν εργασία στον ΟΣΕ με μπλοκάκι και έρχεται σήμερα το υπουργείο με το νομοσχέδιο που προωθεί για τον σιδηρόδρομο να νομιμοποιήσει ουσιαστικά τις αδιαφανείς προσλήψεις και να τις μετατρέψει σε αορίστου χρόνου εισάγοντας πρακτικές δοκιμασίες των υποψηφίων, και η ΤΡΑΙΝΟΣΕ (Hellenic Train) προκήρυσσε θέσεις εργασίας με χιλιάδες υποψηφίους να προστρέχουν χωρίς να ανακοινώνει ποτέ την αξιολόγησή τους, τότε ποιός μπορεί να συνεχίζει να αμφισβητεί την έκταση της διαφθοράς στη χώρα μας; Για του λόγου το αληθές: Έγραφε συγκεκριμένα η Καθημερινή στις 29 Απριλίου 2025: «Στο μεταξύ, ανοίγει ο δρόμος ώστε μέσω της αξιολόγησης εργαζόμενοι στον ΟΣΕ με μπλοκάκι να προσληφθούν με συμβάσεις αορίστου χρόνου». Όμως δεν υπήρξαν αντιδράσεις. Διαπίστωση που αποδεικνύει ότι με όσα συμβαίνουν διαχρονικά μάλλον έχει αλλοτριωθεί η συνείδησή μας, δηλαδή από την αντίδραση επιλέγουμε την προσμονή μήπως έλθει και η δική μας σειρά να εκπληρώσουμε τιε προσδοκίες μας. Αυτή είναι η φιλοσοφία του πελατειακού συστήματος. Τακτοποιεί από τους εκατό τον έναν και δημιουργεί ελπίδες στους υπολοίπους.
Πώς θα αντιδράσει η κυβέρνηση απέναντι στον ορυμαγδό των σκανδάλων που την κατατρέχουν; Στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ που ήλθε να προστεθεί στην τραγωδία των Τεμπών; Όπως λέει ο Ούλριχ Μπεκ: «Οι εικόνες του εχθρού έχουν απόλυτη προτεραιότητα στις συγκρούσεις … Εν όψει της απειλής του εχθρού όλες οι αντιθέσεις και οι αντιφάσεις διαλύονται.. ». Θα πρέπει να αναμένουμε όξυνση στα ελληνοτουρκικά και τοξική ρητορική για το μεταναστευτικό, που ήδη έχουν δρομολογηθεί. Ακούσαμε τον πρωθυπουργό να εξαγγέλλει περιπολία μονάδων του πολεμικού ναυτικού στα διεθνή ύδατα στα όρια των χωρικών υδάτων της Λιβύης προς ανάσχεση των μεταναστευτικών ροών προς την Κρήτη . Μάλιστα σε αντικατάσταση του κ. Βορίδη, προερχόμενου από το ακροδεξιό ΛΑΟΣ με θητεία ακόμη και στην ΕΠΕΝ, τοποθέτησε στο υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου τον κ. Πλεύρη, προερχόμενο επίσης από το ακροδεξιό ΛΑΟΣ, τον οποίο μάλιστα το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος εγκαλούσε ως θιασώτη του αντισημιτισμού που προσέβαλε τη μνήμη του Ολοκαυτώματος, ο οποίος είχε κατηγορηθεί και για απάνθρωπες δηλώσεις για τους πρόσφυγες. Ο κατάλληλος άνθρωπος δηλαδή.
Όσον αφορά τα ελληνοτουρκικά, μετά το νέο Βατερλό της εξωτερικής μας πολιτικής, όταν και η ανατολική Λιβύη του πολέμαρχου Χαλίφα Χαφτάρ διέρρηξε τις σχέσεις με την Αθήνα με συνέπεια ολόκληρη η Λιβύη να προσβλέπει στην Άγκυρα, τέθηκε ξαφνικά πάλι μετ’ επιτάσεως το θέμα του τουρκολιβυκού μνημονίου, ασχέτως της νομιμότητάς του. Παρόλο που στη συμφωνία της Λιβύης με την Τουρκική Εταιρεία Πετρελαίου (ΤΡΑΟ) για έρευνες σε τέσσερα οικόπεδα της Λιβυκής ΑΟΖ, έγινε σεβαστή η μέση γραμμή με τη χώρα μας, σύμφωνα με το νόμο Μανιάτη του 2011. Ας μη ξεχνάμε ότι παρά τα “ήρεμα νερά” στο Αιγαίο το θέμα των θαλασσίων πάρκων και του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού τέθηκαν πρώτα από εμάς για να ακολουθήσει η Τουρκία με τους δικούς της μαξιμαλισμούς. Όσον αφορά το πρόγραμμα SAFE της ΕΕ για τον αμυντικό εξοπλισμό της με δάνεια 150 δις, αντί η κυβέρνηση να απολογείται για την ανυπαρξία της αμυντικής βιομηχανίας μας, καίτοι χώρα σε μόνιμη απειλή, στράφηκε κατά της συμμετοχής της Τουρκίας στο πρόγραμμα διότι η Άγκυρα έπραξε αυτό που έπρεπε να είχαμε πράξει εμείς.. Η όξυνση των ελληνοτουρκικών πάντα υποβάθμιζε τη σημασία των εσωτερικών κρίσεων. Αυτές οι κρίσεις όμως, Τέμπη και ΟΠΕΚΕΠΕ, υπερβαίνουν κάθε όριο ανοχής.
του Δημήτρη Τσαϊλα, Υποναυάρχου ε.α.
Ο Lee Mordechai, διεθνώς αναγνωρισμένος 
Ράβι Αγκαράουαλ, αρχισυντάκτης του 
