του Γιάννη Μαγκριώτη, πρώην Υφυπουργού

Εδώ και μερικούς μήνες,  οι πελάτες της τράπεζας Πειραιώς, έχουν βρεθεί μπροστά σε μια δυσάρεστη εξέλιξη:  Έκλεισαν ATM, σε πολλά υποκαταστήματα, με συνέπεια να πρέπει να μετακινούνται πολλοί από αυτούς σε μεγάλες αποστάσεις για να εξυπηρετηθούν.

Αυτό συνέβη γιατί η τράπεζα Πειραιώς πούλησε 800 ATM της, από τα 2100 που είχε, σε μια άλλη εταιρεία, την Cashflex, στην οποία εμφανίζεται να έχει το 20% του μετοχικού κεφαλαίου της, όμως όπως η ίδια η τράπεζα μας ενημερώνει, έχει και την τεχνική και τεχνολογική υποστήριξη, δηλαδή ουσιαστικά τον απόλυτο έλεγχο.

Η Cashflex χρεώνει για κάθε πράξη του πελάτη 1,50 ευρώ και ταυτόχρονα εισπράττει και 0,60 ευρώ για λογαριασμό της τράπεζας Πειραιώς.

Συμπέρασμα, με το κόλπο αυτό η τράπεζα Πειραιώς άμεσα επιβαρύνει με 0,60 ευρώ τον πελάτη της σε κάθε πράξη στο ATM της Cashflex, και σίγουρα το 20% από το 1,5 ευρώ που εισπράττει η Cashflex, αφού έχει το 20% της εταιρείας.

Αυτά φυσικά βλέπουμε εμείς, γιατί δεν ξέρουμε την πραγματική σχέση της τράπεζας Πειραιώς με την Cashflex.

Μετά τον θόρυβο που προκρίθηκε τις τελευταίες ημέρες έχουμε:

α). Η Cashflex δεν έβγαλε καμία ανακοίνωση, την δουλειά της κάνει.

β). Η τράπεζα Πειραιώς, αφού προσπαθεί να μας πείσει ότι, κάνει το καλύτερο για τους πελάτες της, που αναγκάζονται να χρησιμοποιήσουν τα ATM της Cashflex, μειώνει κατά 0,10 ευρώ, δηλαδή σε 0,50 από 0,60 ευρώ την δική της χρέωση, συγκλονιστικό.
Δεν μας λέει φυσικά, πως δικαιολογεί αυτή την χρέωση, ποια υπηρεσία προσφέρει στους πελάτες της.

γ). Είναι βέβαιο ότι θα ακολουθούσαν και οι άλλες τράπεζες, ίσως τώρα να το αναβάλλουν, για κάποιο χρόνο.

δ). Όμως εντύπωση κάνει η δήλωση του κυβερνητικού εκπροσώπου, ότι η κυβέρνηση θα ερευνήσει το θέμα, αν παραβιάζεται ο νόμος.

Δηλαδή, μέχρι τώρα δεν είχε αντιληφθεί το πρόβλημα και τώρα, μέρα τον θόρυβο θα το ψάξει.

Δεν σας μοιάζει η δήλωση αυτή με τις ανάλογες για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ και όχι μόνο;
Άλλωστε, μετά τρία χρόνια δεν κατάλαβε τις θηριώδεις αυξήσεις στα ασφάλιστρα υγείας των ιδιωτικών ασφαλιστικών εταιρειών;

ε). Τα κόμματα της αντιπολίτευσης, γιατί και αυτά δεν αντέδρασαν από τις πρώτες ημέρες που εφαρμόζονται οι νέες χρεώσεις;
Το ίδιο δεν συνέβη και με τις μονομερείς αυξήσεις των ασφαλίστρων στα συμβόλαια υγείας των ιδιωτικών εταιρειών;

Βασίλης Κων/νου Φούσκας*

Με ικανοποιεί ιδιαίτερα που Το μελάνωμα της Κύπρου. Οι ευθύνες των Κων/νου Καραμανλή και Ευάγγελου Αβέρωφ για τη Κυπριακή τραγωδία (Επίκεντρο, 2024) έχει σχολιαστεί ευρέως, κατά κόρον επαινετικά, και μάλιστα από πολύ αξιόλογους διανοητές, στρατιωτικούς, δημοσιολόγους, πρέσβεις, γενικά από μια πολύ μεγάλη μερίδα ανθρώπων με πολλές, βαθειές και ποικίλες γνώσεις για το Κυπριακό ζήτημα. Το αγκάλιασε, πρέπει να πω, και μεγάλη μερίδα της Ελλαδικής και Κυπριακής κοινωνίας, αν κρίνω από τον αριθμό των ανατυπώσεων που έχει κάνει μέχρι σήμερα και από την υποδοχή που είχαν οι επισκέψεις μου στην Αθήνα (Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής, Πάντειο Πανεπιστήμιο) και τη Λευκωσία (Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας), όπου το παρουσίασα. Ωστόσο, επικρατεί «σιγή ιχθύος» από τα επίσημα ΜΜΕ της Ελλάδας, τόσο της κεντροδεξιάς όσο και της κεντροαριστεράς, αλλά και του ΚΚΕ, και από τους ιστορικούς του επίσημου αφηγήματος της «μεταπολίτευσης» το οποίο εκθειάζει τους χειρισμούς Καραμανλή-Αβέρωφ το καλοκαίρι του 1974. Έτσι είμαι διπλά ικανοποιημένος από τη πιο πρόσφατη βιβλιοκριτική της μελέτης μου από έναν μη-επαγγελματία ιστορικό, τον Στυλιανό Περράκη στη The Books’ Journal (Φεβρουάριος 2025), του οποίου η δι-επιστημονική ευρύτητα των γνώσεών του έρχονται να αμφισβητήσουν πτυχές των επιχειρημάτων μου. Ευχαριστώ ιδιαίτερα τη Journal η οποία φιλοξένησε μια τέτοια αξιόλογη κριτική. Άλλα μέσα επικοινωνίας δεν το τόλμησαν. Ωστόσο, η δημοσίευση της απάντησής μου από το εν λόγω περιοδικό (Μαρτιος 2025) δεν δημοσιεύτηκε πλήρως λόγω έλλειψης χώρου. Έκρινα ότι οι αιτιάσεις του Περράκη χρήζουν πλήρους απάντησης διότι αφορούν όχι μόνο τον ίδιο αλλά και ένα πολύ ευρύτερο φάσμα απόψεων διάχυτο μέσα στην Ελλαδική διανόηση και δημοσιογραφία, ανεξαρτήτου κομματικής προέλευσης – αλλά όχι τόσο στη Κυπριακή. Ο τρόπος που οργάνωσα τη απαντησή μου θα τον βοηθήσει επίσης να μου ανταπαντήσει, αν επιθυμεί, από το ανοιχτό βήμα του Δρόμου ή άλλου εντύπου/ιστοσελίδας. Βεβαίως, οποιαδήποτε άλλη παρέμβαση σ’ αυτό το διάλογο με σεβασμό στην αρχειακή ιστορική έρευνα είναι κάτι παραπάνω από καλοδεχούμενη.

1. Η παρουσίαση του Περράκη αποσιωπά πάρα πολλά προκειμένου να δώσει κατεύθυνση και εγκυρότητα στο επιχείρημα ότι όλα έγιναν σωστά από τους Καραμανλή-Αβέρωφ και ότι δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα το διαφορετικό. Αυτό – για να ξεκινήσουμε από τη μέθοδο της ιστορίας – είναι λάθος, διότι πάντοτε υπάρχουν εναλλακτικές (ή υπαλλακτικές) λύσεις στην ιστορία. Ο ισχυρισμός ότι δεν υπάρχουν εναλλακτικές/υπαλλακτικές λύσεις είναι κάτι βαθύτατα Χεγγελιανό και Μαρξιστικό, διότι αποδέχεται σε φιλοσοφικό επίπεδο ή την κίνηση της ιδέας μέσω μιας διαλεκτικής αιτιοκρατίας (Χέγκελ), ή τη διαλεκτική κίνηση της ύλης με τον καθορισμό «σε τελική ανάλυση», που είναι η προσέγγιση του Μαρξ, ο οποίος «αναποδογύρισε τη διαλεκτική του Χέγκελ» με την «οικονομία να καθορίζει σε τελική ανάλυση». Ωσάν όλα να ήταν αναγκαία και νομοτελειακά να γίνουν όπως έγιναν. Η υιοθέτηση της μεθοδολογίας αυτής από τον Περράκη γίνεται αυθόρμητα και εν αγνοία του. Ωστόσο, αυτό δεν τον αφήνει στο απυρόβλητο. Υπάρχουν συνέπειες. Από τις πρώτες κιόλας γραμμές διαφαίνεται η πολιτικο-ιεδολογική του τοποθέτηση, η οποία είναι αυτή του κυρίαρχου αφηγήματος της μεταπολίτευσης, δηλ. του αφηγήματος της δεξιάς παράταξης. «Τα πενήντα χρόνια που πέρασαν από τότε [το 1974] ήταν μια συνεχή πρόοδος δημοκρατικής διακυβέρνησης από ελεύθερα εκλεγμένους ηγέτες (…). Τέτοια πεντηκονταετία, με τη δημοκρατία να συνυπάρχει με οικονομική ανάπτυξη και σχετική ευημερία, δεν είχε δει ποτέ πριν η Ελλάδα στα 200 χρόνια της σύγχρονης ύπαρξής της!». Τα πράγματα, βέβαια, δεν είναι καθόλου έτσι. Τηρουμένων όλων των ιστορικών και κοινωνικών αναλογιών, η Ελλάδα γνώρισε μεγάλη οικονομική και πολιτική ανάπτυξη τόσο την περίοδο της διαμάχης μεταξύ των Τρικούπη και Δηλιγιάννη τον 19^ο αι., όσο και την περίοδο της αντιπαράθεσης μεταξύ του Ελευθερίου Βενιζέλου και του Βασιλιά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αι. Η χώρα, επιπλέον, γνωρίζει την οικονομική-βιομηχανικής της απογείωση, όπως και άλλες Ευρω-Ατλαντικές χώρες, τις δύο «χρυσές δεκαετίες» (1950-1970), μια απογείωση που ανακόπτεται με την κατάρρευση του Μπρέτον Γουντς το 1971 και τις δύο πετρελαϊκές κρίσεις (1973 και 1979). Από εκεί και μετά, η οικονομική δυναμική της Ελλάδας πέρνει την κατιούσα και το δημόσιο χρέος της την ανιούσα, μία πορεία που καταλήγει στη χρεωκοπία του 2010-2015 μέσα στη ζώνη του Ευρώ με συνεπακόλουθο τη μονιμοποίηση της ακραιφνούς λιτότητας για δεκαετίες. Ιστορικές-αρχειακές μελέτες που εντρυφούν στις πρώτες Καραμανλικές κυβερνήσεις της περιόδου 1974-80, όπως αυτή του Βαγγέλη Γεωργίου, Ελλάς, ΕΟΚ, Εμπιστευτικό, μας δείχνουν ότι η εσπευσμένη στρατηγική του Καραμανλή για πρώιμη είσοδο στην ΕΟΚ πριν την Ισπανία και Πορτογαλία μάλλον έβλαψε τη βιομηχανία και συνολικά την πολιτική οικονομία της χώρας, διότι η Ελλάδα δεν είχε ακόμη διαμορφώσει τις κατάλληλες θεσμικές-οικονομικές υποδομές, τόσο σε βιομηχανικό όσο και σε αγροτικό επίπεδο, προκειμένου να ανταπεξέλθει τον οικονομικό ανταγωνισμό μέσα στην ΕΟΚ. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση στο έλλειμα των τρεχουσών συναλλαγών της και την παραπέρα απίσχανση της βιομηχανίας της και του αγροτικού της τομέα. Η 50ετία, λοιπόν, δεν ήταν ρόδινη και δεν πρέπει να ωραιοποιείται. Ο Καραμανλής δεν ήταν κανένας «αρχιτέκτονας οικονομικού θαύματος», όπως ισχυρίζεται ο Περράκης. Πως μπορούσε εξάλλου; Ξεκίνησε μία Κεϋνσιανή πολιτική παρέμβασης στην ενεργό ζήτηση με κρατικοποιήσεις και άλλα μέτρα, από τη στιγμή που ο Κεϋνσιανισμός ήταν σε υποχώρηση παντού στο κόσμο. Ακόμα πιο άτυχος ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου τη δεκαετία του 1980, ο οποίος – φήμες λένε – όταν είδε την αποτυχία του σοσιαλιστικού προγράμματος του Μιτεράν στη Γαλλία το 1983 έπαθε κατάθλιψη. Άρα, γιατί να ωραιοποιείται η μεταπολίτευση και τα κόμματά της; Εν πάσει περιπτώσει, αυτά ο Περράκης, ως οικονομολόγος, όφειλε να τα γνωρίζει. Εάν τα γνωρίζει, τότε τα αποσιωπά διότι, λέω μετά λύπης, η πολιτική του ιδεολογία κατισχύει της επιστήμης της ιστορίας την οποία υποτίθεται ότι υπηρετεί.
2. Το μελάνωμα της Κύπρου δείχνει ότι η Καραμανλική-Αβερωφική πολιτική δεν διεπόταν από καμία «ιστορική αναγκαιότητα τύπου ΤΙΝΑ (There Is No Alternative)», εκτός κι αν δεχτούμε τους ΝΑΤΟϊκούς δομικούς περιορισμούς ως τέτοια, οπότε εξαφανίζεται και ο ρόλος του (πολιτικού) υποκειμένου στην ιστορία. Το ότι αυτό δεν είναι τίποτε λιγότερο και τίποτε περισσότερο από δομισμός, Μαρξιανής (Λουί Αλτουσέρ στη Γαλλία) ή φιλελεύθερης καταγωγής (Φρήντριχ Χάγιεκ και Αυστρο-Γερμανοί ορντοφιλελεύθεροι), αυτό δεν έχει καμμία σημασία. Αυτό που έχει σημασία είναι το μεθοδολογικό σφάλμα όλων των διανοητών που υποστηρίζουν ότι δεν μπορεί να γίνει ιστορία με τα “αν” (counter-factual history). Ο Περράκης αποσιωπά τη πάγια θέση του Αβέρωφ ότι πάντα πίστευε ότι «η Κύπρος είναι στρατιωτικά υποθηκευμένη στη Τουρκία», θέση την οποία υπηρέτησε ο Αβέρωφ από τη δεκαετία του 1950. Κι αυτό δεν αλλάζει, έτσι είναι, πρόκειται για «δομικό καθορισμό» λόγω «γεωγραφίας» – τι ατυχία! Ως υπουργός Άμυνας τον Ιούλιο-Αύγουστο του 1974 θα περίμενε κανείς να πράξει κάτι το διαφορετικό από αυτό που πίστευε; Κι αν είναι η γεωγραφία τόσο καθοριστικός παράγοντας, τότε γιατί να μην ισχύει το ίδιο για τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου; Πιο μακριά είναι αυτά από τη Τουρκία;
3. Η Αβερωφική αυτή αντίληψη, την οποία προσυπέγραψε ο Καραμανλής – τείνω να πιστεύω ότι ο Αβέρωφ και όχι ο Καραμανλής είχε την πιο ολοκληρωμένη ενδοτική άποψη για το κυπριακό – οδήγησε στη πλήρη υιοθέτηση εκ μέρους της Ελλάδας του ελάχιστου στόχου του Τουρκικού εθνικισμού στη Κύπρο, που ήταν η διχοτόμηση (ο μέγιστος ήταν ο στρατηγικός έλεγχος όλης της Κύπρου). Γιαυτό και συνωμοτικά συμφωνήθηκαν θέματα αρχής ήδη από το 1956, όπως η παραχώρηση στρατιωτικής Τουρκικής βάσης στη Κύπρο και έξοδο της Τ/Κ κοινότητας στη θάλασσα, τη στιγμή που η ΕΟΚΑ αγωνιζόταν για αυτοδιάθεση και ανόθευτη ένωση με την Ελλάδα. Αυτό αποσιωπείται από τον Περράκη. Είναι όμως καίριο για να κατανοήσει κανείς το βασικό επιχείρημα της μελέτης, ότι υπάρχει ακραιφνή συνέχεια της Ελληνικής πολιτικής στρατηγικής για το Κυπριακό, μιας πολιτικής βαθύτατα υποχωρητικής, από το 1956 έως το 1974. Αυτή η πολιτική, ακραιφνώς ΝΑΤΟϊκή, υπονόμευε σε κάθε βήμα την πολιτική του Μακαρίου για μια ανεξάρτητη και αδέσμευτη Κύπρο. Κοντολογής, η χούντα δεν επινόησε πολιτική στρατηγική για το κυπριακό. Το πρωτόκολλο της διχοτόμησης το έφτιαξαν από κοινού οι Καραμανλής-Αβέρωφ από το 1956 και πάνω σ’ αυτό βάδισαν όλες οι Ελληνικές κυβερνήσεις, συμπεριλαμβανομένης του Γεωργίου Παπανδρέου και της Χούντας Ι (Παπαδόπουλος) και ΙΙ (Ιωαννίδης-Γκιζίκης). Συνεπώς, δεν χρεώνω μόνο, ή κυρίως, στους Καραμανλή-Αβέρωφ τη δυσλειτουργικότητα του Συντάγματος του 1960 που ανάγκασαν (μαζί με την Αγγλία) το Μακάριο να υπογράψει. Τους χρεώνω ότι συνωμότησαν πίσω από τις πλάτες του Κυπριακού λαού και της ηγεσίας του τη διχοτόμηση της Κύπρου με τη Τουρκία τη στιγμή που απαγχονιζόταν ο Παλληκαρίδης. Εδώ τίθεται και ένα ζήτημα πολιτικής ηθικής. Σ’ αυτό πρέπει να πάρει θέση όχι μόνο ο Περράκης αλλά ολόκληρη η πολιτική και πνευματική ηγεσία της Ελλάδας, διότι μόνο όταν αντικρύσουμε κατάματα αυτό το παρελθόν θα αξίζουμε τους βουβούς επαίνους των πεσόντων μας. Η γραφίδα, η δική μου και του Περράκη, η γραφίδα και ο ελεύθερος νοηματισμός όλων μας, οφείλεται στην οντολογία των πεσόντων του λαού μας.
4. Η μελέτη μου είναι περιγραφική και οι όποιες αξιολογήσεις («ατολμία Καραμανλή») είναι απόρροια κοινής λογικής, ειδικά όταν έχεις εντρυφήσει εξονυχιστικά για πάρα πολλά χρόνια σε πλείστα αρχεία. Ο Πανουργιάς Πανουργιάς συμβούλευσε τον Καραμανλή να διώξει όλους τους χουντικούς αξιωματικούς. Ο Καραμανλής δεν το έπραξε. Λάμβανε μάλιστα γνωμοδοτήσεις από αυτούς για το αν η Ελλάδα μπορεί να επέμβει στη Κύπρο! Ο Περράκης αποφεύγει ν’ αναφερθεί όχι απλά στην μη-αποστολή των Φάντομ, τα οποία είχαν επιχειρησιακό χρόνο 8-10 λεπτών πάνω από τη Κύπρο με επιστροφή στη Κρήτη. Αποφεύγει επίσης να αναφερθεί στην παντελή απουσία απειλής από τον Καραμανλή προς το Κίσινγκερ ότι η Ελλάδα, αν η Τουρκία δεν σταματήσει την προώθηση και συνεχή ενίσχυση των δυνάμεών της κατά την ψευτο-εκεχειρία, τότε θα εφαρμόσει τα σχέδια αμύνης της Κύπρου («Σχέδιο Κ»). Δυστυχώς, ο συγγραφέας δεν έχει μελετήσει τους διαλόγους Κίσινγκερ-Καραμανλή, συνήθως διά τηλεφώνου. Αυτοί δείχνουν το πόσο δεδομένος και υποτακτικός ήταν ο Καραμανλής και το ότι έδρασε περισσότερο ως ΝΑΤΟϊκός παρά ως ηγέτης του Ελληνισμού στην Ανατολική Μεσόγειο. Είναι, ακόμα, λάθος να υποστηρίζεται ότι οι Καραμανλής-Αβέρωφ, από το 1963 μέχρι το 1974, δεν φέρουν ευθύνες για τη Κύπρο. Δεν φέρουν ευθύνες από θέσεις εξουσίας διότι δεν ήταν στην εξουσία. Φέρουν, ωστόσο, ευθύνες ιδεολογικές και πολιτικές. Θα θυμίσω δύο μόνο παραδείγματα στα οποία αναφέρεται Το μελάνωμα και που ο Περράκης αποσιωπά: το περίφημο «Σεμινάριο της Ρώμης» το 1973 με το «γεφυροποιό» Αβέρωφ και η δήλωση του Καραμανλή σε συνέντευξή του στη Le Monde το Νοέμβριο του 1967 ότι οι σχέσεις της Τουρκίας με την Ελλάδα είναι πολύ πιο σημαντικές από τις σχέσεις μεταξύ της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας. Σαφέστατη και ειλικρινέστατη δήλωση ενός ΝΑΤΟϊκού, αλλά όχι Έλληνα, ηγέτη. Ωστόσο, θα διεκδούσε δημοκρατική εντολή να κυβερνήσει από τον Ελληνικό κι όχι από τον Τουρκικό ή τον Αμερικανικό λαό.
5. Ο Περράκης ισχυρίζεται ότι πιθανή στρατιωτική εμπλοκή της Ελλάδας στη Κύπρο με απόφαση της κυβέρνησης Καραμανλή-Αβέρωφ θα σήμαινε Ελληνοτουρκικό πόλεμο και πιθανή κατάληψη νησιών του Αιγαίου από τη Τουρκία – εξάλλου ο Ελληνικός στρατός ήταν διαλυμένος, πως ήταν δυνατόν να πάει σε πόλεμο; Αυτό δεν ισχύει και υπάρχουν πάρα πολλές μαρτυρίες που το επιβεβαιώνουν. Τα τελευταία δελτία της ΚΥΠ που απελευθερώθηκαν το περασμένο Νοέμβριο δείχνουν καθαρά ότι η Τουρκία είχε αμυντική διάταξη δυνάμεων, όχι επιθετική. Το θέατρο των επιχειρήσεων ήταν η Κυπριακή ζώνη. Ουδείς πόλεμος θα γινόταν στο Αιγαίο και ουδένα Ελληνικό νησί κινδύνευε τότε. Σήμερα, παρεπιπτόντως, ίσως κινδυνεύουν περισσότερο. Τα Ελληνικά νησιά κινδύνευσαν (και κινδυνεύουν) με την ιστορική υποχωρητικότητα των Μπίτσιου, του Καραμανλή και των απογόνων τους στο θέμα της αποστρατιωτικοποίησής τους, κάτι που συζητήθηκε ήδη το 1974 και εφεξής. Αυτό είναι κάτι που επίσης αποσιωπείται από τη βιβλιοκριτική του Περράκη. Θα μπορούσε, άραγε, ο Περράκης να μαντέψει το τι μπορεί να συζητιέται σήμερα «κεκλυσμένων των θυρών» μεταξύ των Ελληνικών και Τουρκικών επιτελείων των αντίστοιχων ΥΠΕΞ με βάση τη πυξίδα που του δίνει Το μελάνωμα και με βάση το διάλογο Μπίτσιου-Κίσιντζερ στη Ρώμη το Νοέμβριο του 1974 όταν ο Μπίτσιος δέχτηκε την αποστρατιωτικοποίηση υπό τον όρο να υπάρχουν «διεθνείς εγγυήσεις»; Εν πάσει περιπτώσει, ούτε το 1974, ούτε το 1987, ούτε το 1996, ούτε το 2020 επρόκειτο να γίνει Ελληνο-τουρκικός πόλεμος. Θερμό επεισόδιο ναι, πόλεμος όχι. Διότι και οι δύο χώρες είναι μέλη του ΝΑΤΟ. Αν ο Ντόναλντ Τραμπ αποσυνθέσει την Ευρω-Ατλαντική συμμαχία και προχωρήσει σε μία νέα Γιάλτα, τότε όλα αλλάζουν.
6. Το 1974 δεν ήταν μόνο η αερομεταφερόμενη μεραρχία των ΗΠΑ που συγκροτήθηκε για να επέμβει δραστικά για να σταματήσει πιθανές Ε/Τ εχθροπραξίες, αλλά ήταν επί ποδός και μονάδες από Ιταλία και Γερμανία, ενώ υπήρχε και ο 6^ος στόλος στη Σούδα. Τίποτε το τρομερό δεν θα συνέβαινε αν ο Καραμανλής είχε τη τόλμη και μόνο να απειλήσει τον Κίσιντζερ ότι θα σήκωνε τα Φάντομ από το Ηράκλειο ενώ τα υποβρύχια ήταν καθ’ οδόν. Όταν ο Παπαδόπουλος είχε παραγγείλει τα Φάντομ, η Τουρκία διαμαρτυρήθηκε με επίσημο διάβημα λέγοντας ότι η Ελλάδα δεν τα χρειάζεται για την άμυνά της κατά της Βουλγαρίας, αλλά όμως αυτά τα αεροπλάνα μπορούν να επιχειρήσουν έως την Άγκυρα και τη Κύπρο και αυτό «είναι κάτι που θα κάνει αδιάλλακτη την Ελλάδα στις διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό». Ποιο συμπέρασμα προκύπτει; Βεβαίως και μπορούμε να κάνουμε ιστορία με τα «αν» όταν αυτή τεκμηριώνεται αρχειακά. Τόλμη χρειάζεται και από τους ιστορικούς αλλά, το βασικότερο, από τους πολιτικούς.
7. Ο Περράκης ισχυρίζεται ότι οι Καραμανλής-Αβέρωφ δεν ακολούθησαν χουντική πολιτική στο θέμα της άσκησης των επεμβατικών δικαιωμάτων της Ελλάδας στη Κύπρο με βάση της Συνθήκη της Εγγύησης. Πως είναι δυνατόν να αμφισβητείται αυτό εφόσον όχι μόνο συγκυβέρνησαν κοινή συναινέσει έως την εμπέδωση του 2^ου Αττίλα στη Κύπρο (14-17 Αυγούστου), αλλά και αρνήθηκαν να εφαρμόσουν τα προβλεπόμενα, δηλ. το υπαρκτό σχέδιο αμύνης της Κύπρου κάτι για το οποίο τους επέπληξε ακόμα και ο Γλαύκος Κληρίδης; Ο βασικός άξονας του «Σχεδίου Κ» δεν ήταν η αποστολή μεραρχίας στη Κύπρο. Αυτό ήταν μία ad hoc ιδέα του Καραμανλή (είχε και άλλες) που δεν προχώρησε γιατί δεν μπορούσε να προχωρήσει εφόσον, όπως του έλεγε ο Αβέρωφ, «πως θα ανεφοδιαστεί η μεραρχία όταν πάει, αφού καταφέρει να πάει, στη Κύπρο;» Άρα, η αποστολή της μεραρχίας δεν ήταν, όπως υποστηρίζει ο Περράκης, «η μόνη ρεαλιστική αντίδραση», διότι ούτε τα σχέδια στήριζε ούτε ήταν καν ρεαλιστική από μόνη της. Το «Σχέδιο Κ» συμπεριλάμβανε, ωστόσο, αποστολή Φάντομ, τορπιλακάτων και υποβρυχίων, όπου η Ελλάδα είχε μεγάλο συγκριτικό πλεονέκτημα, ειδικά στα Φάντομ. Τα Φάντομ δεν πέταξαν στη Κύπρο και τα υποβρύχια δεν ενήργησαν για την εξουδετέρωση των συνεχιζόμενων αποβατικών τμημάτων του Τουρκικού στρατού κατά την ψευτο-εκεχειρία όχι από καμμία Μαρξο-Χεγγελιανή «αναγκαιότητα της ιστορίας» αλλά διότι κάποιοι δεν τόλμησαν να δώσουν διαταγές απογείωσης και πλεύσης. Κι αυτοί ήταν οι Καραμανλής και Αβέρωφ. Αποδεικνύω ξεκάθαρα στο Το μελάνωμα ότι τη φοβία των Αμερικανών για Ε/Τ πόλεμο κατάφερε να τη μεταφράσει ο Κίσιντζερ (μαζί με το Σίσκο) σε φοβικό σύνδρομο της Ελληνικής ηγεσίας, χουντικής και Καραμανλικής, απέναντι στη Τουρκία – «μα καλά, πόλεμο θα κάνουμε με τη Τουρκία;» Η ίδια φοβία κατατρέχει και τις Ελληνικές πολιτικές ελίτ σήμερα. Τα παραπάνω, ωστόσο, εξηγούν γιατί δεν επρόκειτο ποτέ για κάτι τέτοιο και Το μελάνωμα επίσης εξηγεί τι σημαίνει πολιτική ηγεσία η οποία γνωρίζει και τολμά να εφαρμόζει μία πολιτική των ορίων, μία έννοια την οποία επίσης αποφεύγει να εκτιμήσει ο Περράκης αν και αποτελεί το θεωρητικό καταστάλαγμα της ιστορικής μου ανάλυσης.
8. Ο Περράκης έχει τις ίδιες απορίες και ενστάσεις μαζί μου που έχουν πάρα πολλοί καλοπροαίρετοι διαννοούμενοι και απλοί πολίτες που προσεγγίζουν τα γεγονότα με μεγάλη δίψα για μάθηση αλλά με πολλά κενά σε ότι αφορά τη κατανόηση της ιστορικής λεπτομέρειας και της συνθετότητάς της. «Ο διάολος», όμως, όπως λέει μια Αγγλική παροιμία, «βρίσκεται στη λεπτομέρεια». Ο Περράκης – και πολλοί άλλοι – υπαινίσεται ότι οι χουντικοί στρατηγοί δεν μπορούσαν να αποστρατευτούν διότι υπήρχε ακόμη ο κίνδυνος νέου πραξικοπήματος εφόσον ο Ιωαννίδης έλεγχε στρατιωτικές μονάδες στην Αττική και, ακόμα, δεν υπήρχε χρόνος. Πράγματι, τέτοιες φήμες υπήρχαν και ο Καραμανλής φρόντισε να μετασταθμεύσει μερικές Ιωαννιδικές μονάδες, αλλά το έκανε με την ίδια τη χουντική ηγεσία που συγκυβερνούσε. Ακόμα, ο Καραμανλής έλεγχε πλήρως τη στρατιά του Έβρου με τον Ιωάννη Ντάβος, ένας Καραμανλικός στρατηγός. Έχω, συνεπώς, δυσκολίες να πειστώ μ’ αυτό το επιχείρημα. Σε ότι αφορά το θέμα του χρόνου, αυτό είναι αστείο ακόμα και να τεθεί ως θέμα. Είναι δυνατόν να συμφώνησαν οι χουντικοί να φέρουν τον Καραμανλή, να τον ορκίσουν πρωθυπουργό στις 24 Ιουλίου τα χαράματα και μετά να τον αφήσουν να τους απολύσει ή να τους βάλει φυλακή για προδοσία στις 25 Ιουλίου; Δεν υπάρχει λογική στο επιχείρημα της «έλλειψης χρόνου». Εκείνο που είναι επίσης σημαντικό να αναφερθεί είναι η πολιτική κατάσταση στη Κύπρο μετά τη πτώση του Σαμψών. Εκεί, η ΕΟΚΑ-Β πράγματι έλεγχε τη κατάσταση και η κυβέρνηση Κληρίδη ήταν στην ουσία αυτό που ο Βάσος Λυσσαρίδης ονόμασε «μετα-πραξικόπημα», όπου ήταν μεν πολιτική η ηγεσία Κληρίδη αλλά βασικοί μηχανισμοί του κράτους και του παρα-κράτους ελέγχονταν πλήρως από Ιωαννιδικούς της ΕΟΚΑ-Β. Αυτό ήταν και το βασικό πρόσχημα των Κίσιντζερ και Καραμανλή που καθυστέρησαν την επάνοδο του Μακαρίου στη Λευκωσία, η οποία και έγινε πολύ αργά, αρχές Δεκεμβρίου 1974. Ωστόσο, η καθυστέρηση της επιστροφής του Μακαρίου από Καραμανλή και Κίσιντζερ ήταν βασικός παράγοντας της θεμελίωσης του 2^ου Αττίλα στη Κύπρο.
9. Ορθά, θα πει ο Περράκης, η συνοχή του ΝΑΤΟ το 1964-65 ήταν προτεραιότητα της Ελλάδας και, άρα, σωστά η χώρα διαπραγματεύτηκε τη «διπλή ένωση» ως συμβιβαστική λύση. Μα δεν χρειαζόταν η Ελλάδα να εμπλακεί σε τέτοιες διαπραγματεύσεις, και μάλιστα πίσω από τη πλάτη του Μακαρίου και του κυπριακού λαού. Ενεπλάκη διότι πιεζόταν από ΗΠΑ και Τουρκία και διότι οι διεθνείς της δεσμεύσεις από το 1956 ήταν η υπονόμευση της πολιτικής της ανεξάρτητης Κύπρου του Μακαρίου σε συνθήκες Ψυχρού Πολέμου. Έτσι, η Ελλάδα, αντί να στηρίξει την απόφαση 186 του ΣΑ του ΟΗΕ το Μάρτιο του 1964, απόφαση η οποία αναγνώριζε ως μόνο κυρίαρχο στη Κύπρο τη κυβέρνηση του Μακαρίου κι όχι τους Τ/Κ θύλακες, ενεπλάκη σε συζητήσεις με τον Άτσεσον στην Γενεύη για «διπλή ένωση». Το μελάνωμα, ωστόσο, λέει και αποδεικνύει ξεκάθαρα ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν ήταν τόσο ενδοτικός όσο οι Καραμανλής-Αβέρωφ τη δεκαετία του 1950 και εξηγεί το διπλό ρόλο της αποστολής της μεραρχίας στη Κύπρο, μεραρχία που απέσυρε η χούντα μετά τα, μάλλον στημένα, επεισόδια της Κοφίνου. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε κάνει εντελώς καθαρές τις Ελλαδικές θέσεις, τόσο μέσα στο Ελληνικό κοινοβούλιο όσο και κατ’ ιδίαν στο Πρόεδρο Τζόνσον, ότι σε περίπτωση που ο Ελληνικός στρατός αναγκαστεί να πολεμήσει στη Κύπρο, θα πολεμήσει κάτω από τη σημαία της ενώσεως κι όχι της διχοτόμησης ή της αδεσμεύτου ανεξαρτησίας. Αυτό και μόνο τον διαφοροποιεί από το ενδοτικό δόγμα Αβέρωφ ότι «η Κύπρος είναι στρατιωτικά υποθηκευμένη στη Τουρκία».

• Δεν έχει πολύ άδικο ο Περράκης όταν λέει ότι οι θέσεις του Ανδρέα Παπανδρέου για έξοδο από το ΝΑΤΟ και, έπειτα, από την ΕΟΚ, δεν πρέπει να ληφθούν σοβαρά. Άλλα έλεγε, στο κάτω-κάτω, πριν έρθει στην εξουσία το 1981 και άλλα έπραξε από θέσεις εξουσίας. Αυτό, όμως, δεν είναι αρκετό για να περάσεις κρίση πάνω στον Ανδρέα Παπανδρέου κι αυτό είναι ένα μεθοδολογικό σφάλμα που ο εγώ ο ίδιος είχα περιπέσει στη πρώτη διδακτορική μου διατριβή, Λαϊκισμός και εκσυγχρονισμός. Η εκπνοή της τρίτης Ελληνικής δημοκρατίας, 1974-1994 (δημοσιεύτηκε στα Ελληνικά το 1995). Από τη μελέτη των αρχείων της περιόδου 1963-67 που προχωρεί ο επίσημος βιογράφος του Ανδρέα Παπανδρέου, Σπύρος Δραϊνάς, θα διαφανεί με πειστικότητα ότι ο Ανδρέας όταν δεχόταν επιπλήξεις από την Αμερικανική πρεσβεία για τις θυελλώδεις αντι-Αμερικανικές του ομιλίες τη δεκαετία του 1960 αυτό το έκανε για να συγκρατήσει την μεγάλη επιρροή της ΕΔΑ του Ηλία Ηλιού μέσα στο εκλογικό σώμα. Δεν το έκανε με καμμία προγραμματική δέσμευση εφαρμογής των όσων λέει όταν θα γινόταν κυβέρνηση και αντικαθιστούσε τον υπερήλικα πατέρα του. Ωστόσο, οι αξιωματούχοι της Πρεσβείας, οι οποίοι είχαν άπειρες συναντήσεις με τον Ανδρέα και ο οποίος προσπαθούσε να τους πείσει να μην ανησυχούν, τηλεγραφούσαν πίσω στην Ουάσινγκτον περιγράφοντας με λεπτομέρεια όλες τις συζητήσεις και διαβεβαιώσεις του Ανδρέα, με όλα τα τηλεγραφήματα να καταλήγουν ως εξής: «Αυτά μας λέει ο Ανδρέας. Εμείς όμως δεν τον πιστεύουμε». Προσωπικά πιστεύω ότι η δικτατορία έγινε γιαυτό το λόγο, γιαυτή τη δυσπιστία των Αμερικανών της Πρεσβείας των Αθηνών προς το πρόσωπο του Ανδρέα. Έχω επίσης την εντύπωση ότι αυτή τη θέση την προσυπογράφει και ο Παπαχελάς στο βιβλίο του Η δημοκρατία στο απόσπασμα. Όντως, ο διάβολος βρίσκεται στη λεπτομέρεια. Η Ελλάδα υπήρξε πολύ άτυχη τα μέσα της δεκαετίας του 1960. Αν οι ΗΠΑ στήριζαν τη κυβέρνηση των Γεωργίου και Ανδρέα Παπανδρέου και δεν την υπονόμευαν με την περίφημη «αποστασία» και το «σχέδιο Ασπίδα», αμφότερα τα οποία ήταν στενά συνδεδεμένα με το Κυπριακό, τότε η πραγματική μεταπολίτευση θα λάμβανε χώρα τότε και με τη Κυπριακή Δημοκρατία ακέραια ή σε ανόθευτη ένωση με την Ελλάδα μέσα στο ΝΑΤΟ. Γιαυτό ο Πρόεδρος Μπιλ Κλίντον ζήτησε συγνώμη από την Ελλάδα. Για τίποτε άλλο.

11. Και μια και μιλάμε για ΝΑΤΟ. Οι Καραμανλής-Αβέρωφ είτε έπρεπε να βγάλουν τη χώρα από το ΝΑΤΟ με το που ορκίζονταν ως ηγέτες κυβέρνησης «εθνικής ενότητας» στις 24 Ιουλίου, ή δεν έπρεπε καν να προχωρήσουν σε τέτοια κίνηση — κάτι που εξάλλου έκαναν πολύ αργά για να εκτονώσουν τη λαϊκή δυσαρέσκεια. Θυμίζω ότι ο ίδιος ο Ιωαννίδης πριν εξαφανιστεί είχε δώσει εντολή απόσυρσης του Ελληνικού κλιμακίου της Σμύρνης, κάτι που δεν εφαρμόστηκε. Κατά τη διάρκεια της πρώτης σύσκεψης της Γενεύης (25-30 Ιουλίου), όταν είχε γίνει ξεκάθαρο ότι η Τουρκία δεν πρόκειται να σταματήσει στη γραμμή παύσης πυρός του 1^ου Αττίλα, έπρεπε να απειλήσουν ότι θα εφαρμόσουν αμιγώς το “σχέδιο Κ” και ότι ξεκινούν επαφές με τη Βουλγαρία (αυτό που έκανε ο Ανδρέας στη κρίση του Μαρτίου 1987). Υπήρχαν και εναλλακτικές και υπαλλακτικές λύσεις πέρα από αυτές που αποφάσισαν να ακολουθήσουν στη συγκυβέρνησή τους με τη χούντα. Αυτό το δείχνει περίτρανα Το μελάνωμα. Άρα δεν υπήρξε καμία Μαρξο-Χεγγελιανή «αναγαιότητα της ιστορίας» που τις σταμάτησαν. Υπήρξαν, όμως, συγκεκριμένα υποκείμενα που τις παρεμπόδισαν, και αυτά ήταν η χουντική ηγεσία η οποία συγκυβέρνησε με τους Καραμανλή-Αβέρωφ. Οι Καραμανλής-Αβέρωφ αποστράτευσαν με τιμές όλους τους χουντικούς αμέσως μετά την εδραίωση του 2^ου Αττίλα στη Κύπρο. Είχε λήξει ο ρόλος τους. Η παραμονή τους στη κυβέρνηση μέχρι την εδραίωση του 2^ου Αττίλα δίνει το μεγάλο άλλοθι στους πολιτικούς της κυβέρνησης της «εθνικής ενότητας» να επιρρίψουν όλες τις πολιτικές ευθύνες στους χουντικούς, οι οποίοι όμως απαλλάχτηκαν των οποιονδήποτε ποινικών ευθυνών για το κρατοκτόνο πραξικόπημα κατά του Μακαρίου: ουδέποτε, ίσως, θα μάθουμε τι ειπώθηκε κεκλεισμένων των θυρών στη συνάντηση μεταξύ των χουντικών και του Αβέρωφ στις 23 Ιουλίου, όπου συμφωνήθηκε η πρωθυπουργοποίηση του Καραμανλή, ενώ η συμφωνία με τους κεντροδεξιούς πολιτικούς ήταν να ηγηθεί της κυβέρνησης ο «Νέστορας» της πολιτικής ζωής της χώρας, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Αν ο Καραμανλής είχε αποστρατεύσει τους χουντικούς στις 24-25 Ιουλίου, το άλλοθι για να επιτρέψει τον 2^ο Αττίλα δεν θα υπήρχε. Με λίγη τόλμη τη κρίσιμη περίοδο της ψευτο-εκεχειρίας ο 2^ος Αττίλας θα μπορούσε κάλλιστα να είχε αποφευχθεί, αυτή είναι η βαθειά μου πεποίθηση. Γιαυτό και η μελέτη μου δεν θεωρεί ότι έγινε οποιαδήποτε μετάβαση στη δημοκρατία ούτε και καμμία «πτώση», πόσο μάλλον «ανατροπή», της δικτατορίας τον Ιούλιο του 1974», όπως ισχυρίζεται ο Περράκης – αλλά και τόσοι άλλοι, δεξιοί και αριστεροί – στις πρώτες κιόλας γραμμές της βιβλιοκριτικής του. Το αντίθετο, προϋπόθεση για να εκκινήσει αυτή η μετάβαση ήταν η εμπέδωση του 2^ου Αττίλα στη Κύπρο, δηλαδή το ξεκλήρισμα 250.000 ανθρώπων, Ε/Κ και Τ/Κ, και Τουρκική κατοχή. Όπερ και η φράση του Μακαρίου στο Σύνταγμα. Γιαυτό και «για το μώλωπα της Κύπρου» δεν μπορώ να είμαι υπερήφανος όπως ο Περράκης.

*Καθηγητής διεθνούς πολιτικής και οικονομίας στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου, διευθυντής του ερευνητικού κέντρου για τη μελέτη των Κρατών, Αγορών και Λαών (STAMP) στο ίδιο Πανεπιστήμιο, ιδρυτής και αρχισυντάκτης της επιστημονικής επιθεώρησης, Journal of Balkan and Near Eastern Studies (οκτώ τεύχη ετησίως από το 1998).

*Η πρώτη δημοσίευση του κειμένου έγινε στον “Δρόμο της Αριστεράς”

1974 ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ, Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΚΥΠΡΙΑΚΩΝ ΕΚΤΑΣΕΩΝ ΣΤΟ ΒΟΡΡΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ, Η ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΣΗ 160.000 ΑΤΟΜΩΝ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΠΕΡΙΠΟΥ 3.000 ΑΝΘΡΩΠΩΝ. ΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΠΑΡΑ-ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ ΟΠΩΣ ΤΟ ΤΜΤ ΚΑΙ ΤΟ ΣΤΚ ΟΞΥΝΑΝ ΤΙΣ ΕΘΝΟΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΚΥΠΡΙΩΝ ΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΛΩΝΤΑΣ ΕΠΙΘΕΣΕΙΣ ΣΕ ΧΩΡΙΑ, ΑΥΞΑΝΟΝΤΑΣ ΤΙΣ ΑΣΤΙΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ.

Δράσεις για την Ειρήνη | Τελευταία Νέα | Γιαννής Βασίλης Γιαγλιάλης | Συγγραφείς
Γιαννής Βασίλης Γιαγλιάλης – 18 Ιουλίου 2025 – Τελευταία Ενημέρωση: 19 Ιουλίου 2025

Το 1974, η στρατιωτική επιχείρηση της Τουρκίας στην Κύπρο άφησε βαθιά – πληγή – στην ιστορία του νησιού. Αυτή η επιχείρηση, που χαρακτηρίστηκε ως παράνομη εισβολή από το διεθνές δίκαιο, είχε ως αποτέλεσμα την κατάληψη των ελληνοκυπριακών εδαφών στο βόρειο τμήμα του νησιού, την εκδίωξη περίπου 160.000 ανθρώπων και τον θάνατο κοντά στους 3.000. Τουρκικές παραστρατιωτικές οργανώσεις, με κυριότερες το Seferberlik Tetkik Kurulu (ΣΤΚ) και την Türk Mukavemet Teşkilatı (ΤΜΤ), προκάλεσαν εντάσεις μεταξύ των τουρκοκυπρίων και των ελληνοκυπρίων πριν και κατά τη διάρκεια της επιχείρησης, προκαλώντας σύγκρουση. Οι αποκαλύψεις του πρώην Τούρκου στρατηγού Sabri Yirmibeşoğlu δείχνουν ότι το ΣΤΚ οργάνωσε βομβιστικές ενέργειες σε τζαμιά και άλλους χώρους, ώστε να ξεσηκώσει τους Τούρκους ενάντια στους Ελληνοκύπριους. Μάλιστα, έγινε πλέον γνωστό ότι πολλοί Τούρκοι στρατιώτες σκοτώθηκαν σε αυτό το πλαίσιο. Οι παρατηρήσεις του δημοσιογράφου Şener Levent, του ερευνητή-συγγραφέα Aziz Şah, του καθηγητή Baskın Oran και του Ragıp Zarakolu αναδεικνύουν την ανθρώπινη και πολιτιστική καταστροφή που υπέστη η ελληνοκυπριακή κοινότητα. Η διεθνής κοινότητα χαρακτήρισε την παρουσία της Τουρκίας στο νησί ως κατοχή, κάτι που επιβεβαιώθηκε από αποφάσεις των Ηνωμένων Εθνών και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Ιστορικό Ιστορικό Πλαίσιο

Όταν η Κύπρος απέκτησε την ανεξαρτησία της από το Ηνωμένο Βασίλειο το 1960, ιδρύθηκε κοινή διοίκηση μεταξύ των Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Όμως, τα χρόνια 1963–1964 οι προτάσεις για τροποποίηση του συντάγματος αύξησαν την ένταση και οδήγησαν σε συγκρούσεις (Varnava, 2009). Το 1967, η στρατιωτική χούντα που ανέλαβε την εξουσία στην Ελλάδα υποστήριξε την πολιτική της «Ένωσης» (Enosis) της Κύπρου με την Ελλάδα. Στις 15 Ιουλίου 1974, μια ομάδα υποστηριζόμενη από τη χούντα πραγματοποίησε πραξικόπημα κατά του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Μακαρίου. Αυτό το πραξικόπημα αποτέλεσε τον κύριο αιτιολογικό λόγο που επικαλείται η Τουρκία για τη στρατιωτική επέμβασή της (Georgis, 2014).

Ο Ρόλος των Τουρκικών Παραστρατιωτικών Δομών και του Seferberlik Tetkik Kurulu

Από τη δεκαετία του 1950, η Τουρκία ίδρυσε παραστρατιωτικές οργανώσεις όπως το ΤΜΤ για να οργανώσει τους Τουρκοκύπριους. Το ΤΜΤ ιδρύθηκε το 1958 ενάντια στην ελληνόψυχη ένοπλη οργάνωση ΕΟΚΑ, οπλίζοντας τους Τουρκοκύπριους για να συντονίσει την αντίσταση (ELIAMEP, 1975). Το Seferberlik Tetkik Kurulu (ΣΤΚ) δημιουργήθηκε τη δεκαετία του 1950 στην Τουρκία, στο πλαίσιο των «stay‑behind» επιχειρήσεων του ΝΑΤΟ ενάντια στον κομμουνισμό και λειτούργησε ως μυστικό αντιστασιακό δίκτυο. Τη δεκαετία του 1960 δραστηριοποιήθηκε στην Κύπρο, συνεργαζόμενο με το ΤΜΤ (Georgis, 2014).

Η Εκπαίδευση του Esat Oktay στην Κύπρο

Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Yeni Yaşam, ο ερευνητής–συγγραφέας Aziz Şah αναφέρθηκε στην παρουσία και δράση της Özel Harp Dairesi (Γραφείο Ειδικών Πολέμων) στην εισβολή της Κύπρου λέγοντας: «Η Türkiye Türk Mukavemet Teşkilatı δεν είναι οργανισμός αντίστασης αλλά οργανισμός αντι-παρακράτους. Η Τουρκική Αριστερά έκλεισε τα μάτια στην Κύπρο, δεν το είδε ποτέ, το αντιμετώπισε ως “Πατρίδα της Κύρης”. Από την Κύπρο πέρασε ο Esat Oktay Yıldıran. Ο Yıldıran στο σωφρονιστικό κατάστημα της Diyarbakır προπαγάνδιζε “Πήρα το αίμα του Ελληνοκύπριου παιδιού στην Κύπρο”. Υπεύθυνοι για τις σφαγές του Kızıldere, Μaraş, Sivas, όπως ο Kemal Yamak, πέρασαν επίσης από την Κύπρο. Οι Sabri Yirmibeşoğlu, Engin Alan, Hasan Kundakçı, Doğan Beyazıt, Cumhur Evci, Korkut Eken πέρασαν από εδώ», είχε δηλώσει.

Οι Αποκαλύψεις του Sabri Yirmibeşoğlu

Ο Sabri Yirmibeşoğlu, συνταξιούχος Τούρκος στρατηγός και πρώην επικεφαλής της Özel Harp Dairesi, σε συνέντευξή του στο Habertürk το 2010, παραδέχθηκε μια αμφιλεγόμενη πράξη για την Κύπρο. Εξηγώντας τις μεθόδους της Özel Harp Dairesi είπε: «Για να ενισχύσουμε την αντίσταση του λαού, προκαλούνται σαμποτάζ σε ορισμένες αξίες ώστε να μοιάζουν ότι είναι έργο του εχθρού. Για παράδειγμα, καίγεται ένα τζαμί. Στην Κύπρο κάψαμε τζαμί εμείς». Είναι γνωστό ότι τέτοιες ενέργειες, στο πλαίσιο της στρατηγικής του ψυχρού πολέμου, χρησιμοποιήθηκαν για να εξαγριώσουν τον λαό και να οργανώσουν την αντίσταση. Το 1962, μετά τις βομβιστικές επιθέσεις στα τζαμιά Bayraktar και Ömerge στην Κύπρο, η εφημερίδα Cumhuriyet, γνωστή για τον αντιπολιτευτικό της χαρακτήρα, διερεύνησε τα γεγονότα, αλλά οι ιδιοκτήτες της Ahmet Muzaffer Gürkan και Ayhan Hikmet δολοφονήθηκαν επειδή προσπάθησαν να αποκαλύψουν τις βομβιστικές ενέργειες. Οι αποκαλύψεις αυτές επιβεβαιώνουν τους ισχυρισμούς ότι το ΣΤΚ πραγματοποίησε παρόμοιες προβοκάτσιες και στην Κύπρο (Habertürk, 2010). Συγκεκριμένα, ότι το ΣΤΚ οργάνωσε βομβιστικές ενέργειες σε τζαμιά και άλλους χώρους για να εξαγριώσει τους Τουρκοκύπριους ενάντια στους Ελληνοκύπριους, αυξάνοντας έτσι την οργή και πυροδοτώντας συγκρούσεις. Αυτές οι προβοκάτσιες προκάλεσαν λιντσαρίσματα και σφαγές εναντίον ελληνοκυπριακών κοινοτήτων, δημιουργώντας το έδαφος για την επιχείρηση του 1974. Οι επιθέσεις που οργανώθηκαν από το ΤΜΤ και το ΣΤΚ προκάλεσαν ανθρώπινες απώλειες μεταξύ των αμάχων στα ελληνοκυπριακά χωριά (Amnesty International, 1976).

Η «Υπέροχη» Επιχείρηση της Διεύθυνσης Ειδικού Πολέμου: Η Σφαγή της Μπανιέρας

Ο Τούρκος στρατηγός των Ειδικών Δυνάμεων, Sabri Yirmibeşoğlu, είχε δηλώσει: «Η 6η-7η Σεπτεμβρίου ήταν έργο της Ειδικής Πολεμικής Μονάδας. Και ήταν μια υπέροχη οργάνωση. Πέτυχε και τον σκοπό της…». Ο Yirmibeşoğlu, σε άλλο σημείο της ίδιας συνέντευξης, περιέγραφε με καμάρι πώς βομβάρδισαν οι ίδιοι τα τζαμιά τους στην Κύπρο. Φυσικά, όποιος ήταν ικανός να κάνει αυτά, θα έκανε τα πάντα για να καταλάβει την Κύπρο. Η εφημερίδα Hürriyet δημοσίευσε: «Τη νύχτα της 24ης Δεκεμβρίου 1963, οι Έλληνες πραγματοποίησαν επιδρομή στο σπίτι του Ταγματάρχη Nihat İlhan στη Λευκωσία. Οι Έλληνες επιτιθέμενοι εκτέλεσαν με καταιγισμό σφαιρών, μέσα στην μπανιέρα όπου είχαν κρυφτεί, τους τρεις γιους του Nihat İlhan, Kutsi, Murat και Hakan, καθώς και τη σύζυγό του Mürüvvet.»

Ο Τουρκοκύπριος δημοσιογράφος Levent Şener, το 2015, στην εφημερίδα Afrika που κυκλοφορεί στην Κύπρο, έγραψε ένα άρθρο με θέμα τη «σφαγή της μπανιέρας». Το άρθρο είχε γραφεί με μεγάλο θάρρος και ο έμπειρος δημοσιογράφος εξηγούσε με τα εξής λόγια ποιος ήταν ο πραγματικός λόγος πίσω από τη σφαγή που συγκλόνισε όλο τον κόσμο: Ο Şener έγραφε: «Η σφαγή στο μπάνιο… Τρία παιδιά με ματωμένες πιτζάμες στη μπανιέρα… Και η μητέρα τους… Υπάρχει άνθρωπος που να μην συγκινείται από αυτό; Αν υπάρχει, δεν μπορεί να λογίζεται για άνθρωπος. Η πιο πικρή, πιο τραγική ανάμνηση των Χριστουγέννων του 1963… Αυτή η φωτογραφία έκανε τον γύρο του κόσμου… Όλα τα μεγάλα διεθνή μέσα την παρουσίασαν ως “βαρβαρότητα των Ελλήνων στην Κύπρο”… Όλοι προσπάθησαν με αυτή τη φωτογραφία να αποδείξουν “τις επιθέσεις και τις σφαγές των Ελλήνων κατά των Τουρκοκυπρίων”. Μετατρέψαμε το σπίτι όπου συνέβη η σφαγή σε “Μουσείο Βαρβαρότητας”… Πήγαμε όλους τους μαθητές μας εκεί και τους διηγηθήκαμε τη “βαρβαρότητα των Ελλήνων”. Και ακόμα συνεχίζουμε να το κάνουμε.»

Η Φωτογραφία της Σφαγής

Ο Şener αναφέρει πως θεωρούν ότι ο δημιουργός αυτής της εμβληματικής φωτογραφίας είναι «ο δημοσιογράφος από την Τουρκία Ömer Samih Coşar» και προσθέτει: «Ο Ömer Samih Coşar, ειδικός στην Κύπρο και ανταποκριτής της εφημερίδας Milliyet, δρούσε περισσότερο ως ενεργός Τούρκος πράκτορας πληροφοριών παρά ως δημοσιογράφος.» Μέσα στο άρθρο του, ο δημοσιογράφος Şener δημοσίευε νέες φωτογραφίες και υπέβαλε τα εξής ερωτήματα για να απαντηθούν:

«Σήμερα, δημοσιεύουμε μια φωτογραφία της σφαγής στο μπάνιο που δεν έχει δημοσιευτεί ποτέ ξανά. Για πρώτη φορά στον Τύπο και παγκοσμίως. Ελπίζουμε αυτή η φωτογραφία να συμβάλει στη διαλεύκανση της αλήθειας. Παρατηρήστε καλά τη φωτογραφία και το μπάνιο. Υπάρχει κηλίδα αίματος στη μπανιέρα; Όχι. Πού είναι τα πτώματα; Έξω από τη μπανιέρα, δίπλα της. Αν \[τα θύματα] είχαν δολοφονηθεί μέσα στη μπανιέρα, θα έμοιαζαν έτσι;

«Πρώτο ερώτημα:

Δεν είναι περίεργο που η μητέρα είναι στον πάτο και τα παιδιά από πάνω της; Μια μητέρα που τρέχει να προστατεύσει τα παιδιά της, δεν θα προσπαθούσε να τα σκεπάσει και να τα προστατεύσει;

«Δεύτερο ερώτημα:

Λέγεται πως ο εγκέφαλος του πυροβολημένου παιδιού εκτινάχθηκε και κόλλησε στον τοίχο. Για να συμβεί αυτό, πρέπει να γίνει πυροβολισμός από κοντινή απόσταση, με το όπλο στο πηγούνι. Όμως ο Ταγματάρχης İlhan δήλωσε πως έπλυνε ο ίδιος τα πτώματα των παιδιών του και κανένα δεν είχε πυροβοληθεί στο κεφάλι. Τότε γιατί συνεχίζουν να λένε αυτό το ψέμα για τον εγκέφαλο που κόλλησε στον τοίχο;

Τρίτο ερώτημα:

Υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι η σφαγή δεν έγινε στο μπάνιο. Υπάρχουν και φωτογραφίες τραβηγμένες εκτός μπάνιου. Ποιος μετέφερε τα πτώματα στο μπάνιο; Και γιατί το έκανε;»

Τέταρτο ερώτημα:

Υπάρχουν πολλές εκδοχές της εμβληματικής προπαγανδιστικής φωτογραφίας. Φωτογραφίες που δείχνουν τα παιδιά στη μπανιέρα σε διαφορετικές θέσεις. Ποιος σκηνοθέτησε αυτές τις εικόνες; Δεν θέλετε να μάθετε ποιοι ήταν τόσο αποκρουστικοί ώστε να χειρίζονται τα πτώματα παιδιών για προπαγανδιστικούς σκοπούς;

Πέμπτο ερώτημα:

Υπάρχουν επιζώντες από τη σφαγή. Μερικοί ζουν ακόμα. Όμως, για κάποιον λόγο, δεν μιλούν καθόλου για αυτό. Γιατί; Ποιον φοβούνται; Αν μιλήσουν, θα βρουν τον μπελά τους; Τους απείλησαν; Και αυτό ένα μυστήριο. Έχετε δει ποτέ Τουρκοκύπριο να φοβάται να μιλήσει για μια σφαγή που διέπραξαν οι Ρωμιοί; Εγώ δεν έχω δει ποτέ.

Έκτο ερώτημα:

Η σφαγή της μπανιέρας εμφανίστηκε στα τοπικά μέσα ενημέρωσης τρεις ημέρες μετά το συμβάν. Εκείνη την εποχή υπήρχαν μόνο δύο εφημερίδες: η «Φωνή του Λαού» και ο «Bozkurt». Άλλες ειδήσεις δημοσιεύονταν αμέσως – γιατί άργησε τόσο η δημοσίευση της σφαγής;

Δεν γνωρίζουμε αν θα βρεθεί κάποιος να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα, ή αν θα υπάρξει κάποιος που να παραδεχτεί τις πράξεις του, όπως ο Ειδικοδυνάμιτης Sabri Yirmibeşoğlu. Προς το παρόν δεν υπάρχουν απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, αλλά βλέπουμε πως τα σκαλοπάτια που οδήγησαν στην εισβολή της Κύπρου στις 20 Ιουλίου 1974 χτίστηκαν προσεκτικά, βήμα προς βήμα, από τη Διεύθυνση Ειδικού Πολέμου της Τουρκίας.

Στάδια της Επιχείρησης

Η επιχείρηση που ξεκίνησε στις 20 Ιουλίου 1974 θεωρείται παρέμβαση αντίθετη με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών (ELIAMEP, 1975). Η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε σε δύο φάσεις:

1. Πρώτη Φάση (20–22 Ιουλίου 1974):

Ο τουρκικός στρατός αποβιβάστηκε στις ακτές της Κερύνειας και δημιούργησε προγεφύρωμα στον βορρά. Οι συγκρούσεις επικεντρώθηκαν κυρίως σε ελληνοκυπριακά χωριά γύρω από την Κερύνεια. Με την υποστήριξη του ΤΜΤ, οι τουρκικές δυνάμεις στόχευσαν ελληνοκυπριακούς οικισμούς και υπήρξαν απώλειες αμάχων (Georgis, 2014).

2. Δεύτερη Φάση (14–16 Αυγούστου 1974):

Μετά την αποτυχία των διαπραγματεύσεων της Γενεύης, ο τουρκικός στρατός προχώρησε προς τις περιοχές της Αμμοχώστου και της Καρπασίας και έθεσε υπό έλεγχο το 36% του νησιού. Οι περιοχές αυτές αποτέλεσαν τη βάση για τη σημερινή Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου (ΤΔΒΚ). Η κατοχή κατέστησε τη διχοτόμηση του νησιού μόνιμη (ELIAMEP, 2020).

Ανθρώπινες Απώλειες και Ο Ρόλος των Παραστρατιωτικών Δομών

Η επιχείρηση άφησε καταστροφικές ανθρωπιστικές συνέπειες στους Ελληνοκυπρίους. Περίπου 3.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν και 1.619 αγνοούνται· ανάμεσά τους περιλαμβάνονται άμαχοι, στρατιώτες και αιχμάλωτοι (Georgis, 2014). Αναφέρθηκαν σφαγές αμάχων στα χωριά Άσσια (Πασάκιοϊ) και Μάραθα· για παράδειγμα, στο Μάραθα τεκμηριώθηκε ο φόνος 84 αμάχων (ELIAMEP, 1975). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αποδέχθηκε αποδείξεις ότι Τούρκοι στρατιώτες και μαχητές του ΤΜΤ βίασαν Ελληνοκύπριες και βασάνισαν αιχμαλώτους (ΕΔΑΔ, 1996).

Το ΤΜΤ και το ΣΤΚ διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στις απώλειες αμάχων. Οι επιθέσεις του ΤΜΤ κατά ελληνοκυπριακών χωριών, ήδη από τη δεκαετία του 1960, ενίσχυσαν τις εντάσεις και κορυφώθηκαν στην επιχείρηση του 1974. Το ΣΤΚ, μέσω βομβιστικών επιθέσεων σε μέρη όπως το Τζαμί Bayraktar, υποκίνησε τους Τούρκους πολίτες εναντίον των Ελληνοκυπρίων, με αποτέλεσμα να αυξηθεί η οργή στην τουρκική κοινότητα και να προκληθούν επιθέσεις αντιποίνων σε ελληνοκυπριακά χωριά (ELIAMEP, 2020). Η Διεθνής Αμνηστία ανέφερε ότι το ΤΜΤ οργάνωσε επιθέσεις εναντίον Ελληνοκυπρίων αμάχων και ότι αυτές οι ενέργειες όξυναν το μίσος μεταξύ των δύο κοινοτήτων (Amnesty International, 1976).

Ο δημοσιογράφος Şener Levent, στα άρθρα και τις δηλώσεις του στην εφημερίδα Afrika, υποστηρίζει ότι η επιχείρηση του 1974 αποτέλεσε μια συστηματική πολιτική καταστροφής κατά της ελληνοκυπριακής κοινότητας. Ο Levent επισημαίνει πως οι σφαγές στα ελληνοκυπριακά χωριά δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική επιχείρηση, αλλά μια στρατηγική για την εξάλειψη της ελληνοκυπριακής ταυτότητας. Τονίζει ότι το ζήτημα των αγνοουμένων και το τραύμα των εκτοπισμένων Ελληνοκυπρίων αποτελούν τα μεγαλύτερα εμπόδια για την ειρήνη στο νησί. Επιπλέον, αναφέρει πως οι πολιτικές κατοχής της Τουρκίας και οι παραστρατιωτικές δομές της χειραγώγησαν την τουρκοκυπριακή κοινότητα, καταστρέφοντας την εμπιστοσύνη μεταξύ των δύο κοινοτήτων (Levent, 2018).

Ο Aziz Şah, στις μελέτες του για την ανθρωπιστική και πολιτιστική καταστροφή της επιχείρησης του 1974, τονίζει ειδικά το τραύμα που υπέστη η ελληνοκυπριακή κοινότητα και την καταστροφή της πολιτιστικής της κληρονομιάς. Ο Şah υποστηρίζει ότι οι σφαγές που διέπραξαν ο τουρκικός στρατός και το ΤΜΤ στα ελληνοκυπριακά χωριά και η καταστροφή πολιτιστικών μνημείων ήταν μέρος μιας συστηματικής προσπάθειας εξάλειψης της ελληνοκυπριακής παρουσίας στο νησί. Τονίζει ότι η αδυναμία επίλυσης του ζητήματος των αγνοουμένων καθιστά την κοινωνική ειρήνη στο νησί αδύνατη και ότι η διεθνής κοινότητα δεν έχει ασχοληθεί επαρκώς με αυτό το θέμα (Şah, 2020).

Ο καθηγητής Baskın Oran, στα γραπτά του για τις απελάσεις των Ελλήνων το 1964, επισημαίνει ότι το Κυπριακό δεν περιορίζεται μόνο στο νησί, αλλά ότι η Τουρκία ακολούθησε μια συστηματική πολιτική πίεσης κατά των Ελλήνων στην εξωτερική της πολιτική. Ο Oran υποστηρίζει ότι οι απελάσεις των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης το 1964 ήταν προέκταση των εντάσεων στην Κύπρο και αποτελούν αντανάκλαση των εθνικιστικών προσεγγίσεων της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής. Θεωρεί πως οι απελάσεις αυτές αποτέλεσαν προετοιμασία για την επιχείρηση του 1974 (Oran, 2019).

Ο Ragıp Zarakolu, στα άρθρα του για τις τουρκικές πολιτικές έναντι των μειονοτήτων και τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, χαρακτηρίζει την επιχείρηση του 1974 ως συστηματική προσπάθεια εθνοκάθαρσης κατά της ελληνοκυπριακής κοινότητας. Ο Zarakolu υποστηρίζει ότι η επιχείρηση δεν ήταν μόνο στρατιωτική παρέμβαση, αλλά και στρατηγική εξάλειψης της ελληνοκυπριακής ταυτότητας. Αναφέρει ότι ο τουρκικός στρατός και το ΤΜΤ συμμετείχαν σε σφαγές αμάχων με σκοπό να εξαφανίσουν την ελληνοκυπριακή κοινότητα από το νησί. Τονίζει ότι το ζήτημα των αγνοουμένων και το τραύμα των εκτοπισμένων αποτελούν τα μεγαλύτερα εμπόδια για την ειρήνη στην Κύπρο. Επιπλέον, δηλώνει πως οι πολιτικές κατοχής της Τουρκίας στο νησί παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο και πως η διεθνής κοινότητα δεν έχει επιδείξει επαρκές ενδιαφέρον για το ζήτημα.

Ο Zarakolu υποστηρίζει ότι οι τουρκικές πολιτικές κατά των μειονοτήτων αποτελούν ιστορική συνέχεια, από τη Γενοκτονία των Αρμενίων του 1915 έως τις απελάσεις των Ελλήνων το 1964 και την επιχείρηση του 1974 (Zarakolu, 2010· 2014). Περίπου 160.000 Ελληνοκύπριοι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους στον βορρά και μετανάστευσαν προς τον νότο. Αυτό αντιστοιχεί σε περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού του νησιού και δημιούργησε μια τεράστια προσφυγική κρίση (ELIAMEP, 2020). Η Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες επισήμανε ότι η πλειονότητα των εκτοπισμένων δεν επέστρεψε ποτέ στα σπίτια της και ότι αυτό βάθυνε τη διαίρεση στο νησί (UNHCR, 1975).

Η Κατοχή των Ελληνοκυπριακών Εδαφών

Η επιχείρηση οδήγησε στην κατοχή μεγάλου μέρους των ελληνοκυπριακών εδαφών και οικισμών στο βόρειο τμήμα του νησιού. Οι περιοχές αυτές είχαν μεγάλη οικονομική, πολιτιστική και ιστορική σημασία:

Περιοχή Κερύνειας:

Η Κερύνεια, με έντονη ελληνοκυπριακή παρουσία, αποτέλεσε τον πρώτο στόχο της επιχείρησης. Με την υποστήριξη του ΤΜΤ, ο τουρκικός στρατός κατέλαβε την περιοχή. Χιλιάδες Ελληνοκύπριοι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και η δημογραφική σύνθεση της περιοχής μεταβλήθηκε (Georgis, 2014).

Αμμόχωστος και Βαρώσια:

Η Αμμόχωστος, και ιδιαίτερα η περιοχή των Βαρωσίων, ήταν σημαντικό κέντρο για τους Ελληνοκύπριους. Μετά την επιχείρηση, τα Βαρώσια εγκαταλείφθηκαν και μετατράπηκαν σε «πόλη φάντασμα». Οι Ελληνοκύπριοι ιδιοκτήτες εμποδίστηκαν να επιστρέψουν στα ακίνητά τους (ELIAMEP, 2020). Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων καταδίκασε την Τουρκία για παραβίαση του δικαιώματος στην ιδιοκτησία στην υπόθεση Loizidou κατά Τουρκίας (ΕΔΑΔ, 1996).

Περιοχή Καρπασίας:

Η Καρπασία, με πλειοψηφία ελληνοκυπριακών χωριών, εγκαταλείφθηκε μετά την κατοχή. Η ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής υπέστη ζημιές (Georgis, 2014). Αναφέρθηκε ότι η Τουρκία μετέφερε περίπου 100.000 εποίκους στον βορρά, πράξη που παραβιάζει τις Συμβάσεις της Γενεύης (ELIAMEP, 2020).

Ο Şener Levent δηλώνει ότι η πολιτιστική κληρονομιά των Ελληνοκυπρίων στις κατεχόμενες περιοχές καταστράφηκε συστηματικά, με ιδιαίτερη έμφαση στην καταστροφή εκκλησιών και ιστορικών μνημείων. Ο Levent υποστηρίζει ότι αυτή η καταστροφή είχε ως στόχο την εξάλειψη της ελληνοκυπριακής ταυτότητας και ότι οι πολιτικές κατοχής της Τουρκίας στο νησί συνεχίζονται κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου (Levent, 2018).

Ο Zarakolu υποστηρίζει ότι η πολιτιστική καταστροφή αποτελεί συστηματική προσπάθεια εξάλειψης της ελληνοκυπριακής ταυτότητας και ότι αυτή η καταστροφή είναι μέρος των ιστορικών πολιτικών της Τουρκίας κατά των μειονοτήτων. Ο Zarakolu επισημαίνει ότι αυτές οι ενέργειες παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο και ότι η πολιτιστική κληρονομιά των Ελληνοκυπρίων πρέπει να προστατευτεί (Zarakolu, 2010· 2014).

Διεθνείς Αποφάσεις και Η Στάση του Τουρκικού Κράτους

Η παρουσία της Τουρκίας στο νησί έχει χαρακτηριστεί ως κατοχή από τη διεθνή κοινότητα και αυτή η θέση έχει επιβεβαιωθεί με διάφορες αποφάσεις. Το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, με το Ψήφισμα 353 του 1974, επέκρινε τη στρατιωτική επέμβαση της Τουρκίας και ζήτησε την αποχώρηση ξένων δυνάμεων από την Κύπρο. Το Ψήφισμα 541 του 1983 έκρινε νομικά άκυρη την ανακήρυξη της «Τουρκικής Δημοκρατίας Βόρειας Κύπρου» (ΤΔΒΚ) και κάλεσε όλα τα κράτη να μην την αναγνωρίσουν. Το Ψήφισμα 550 του 1984 χαρακτήρισε τη στρατιωτική παρουσία της Τουρκίας στην Κύπρο ως κατοχή και επανέλαβε τη μη αναγνώριση της ΤΔΒΚ (UNSC, 1974· 1983· 1984).

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην υπόθεση Loizidou κατά Τουρκίας το 1996, επιβεβαίωσε ότι η Τουρκία παραβίασε το δικαίωμα στην ιδιοκτησία μέσω της κατοχής ελληνοκυπριακών ακινήτων στον βορρά (ΕΔΑΔ, 1996). Η Ευρωπαϊκή Ένωση χαρακτηρίζει τη Βόρεια Κύπρο ως «ευρωπαϊκό έδαφος υπό τουρκική κατοχή» και δεν αναγνωρίζει την ΤΔΒΚ.

Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, με τα Ψηφίσματα 353 και 360 του 1974, επέκρινε την επιχείρηση και ζήτησε την αποχώρηση των ξένων δυνάμεων από την Κύπρο (UNSC, 1974). Η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης καταδίκασε το 1976 τις ανθρωπιστικές συνέπειες της επιχείρησης και την προσφυγική κρίση (Council of Europe, 1976). Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων επιβεβαίωσε ότι η Τουρκία παραβίασε τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα στον βορρά (ΕΔΑΔ, 1996).

Σύγχρονες Αντανακλάσεις

Η κατοχή των ελληνοκυπριακών εδαφών στον βορρά, οι δημογραφικές αλλαγές και οι δραστηριότητες παραστρατιωτικών δομών καθιστούν τη λύση του Κυπριακού ιδιαίτερα δύσκολη. Η αποτυχία των συνομιλιών του Crans-Montana το 2017 απέδειξε ότι τα προβλήματα παραμένουν άλυτα (ELIAMEP, 2020).

Ο Şener Levent επισημαίνει ότι το τραύμα που προκάλεσε η επιχείρηση στην ελληνοκυπριακή κοινότητα εξακολουθεί να υφίσταται, ιδίως μέσω των προβλημάτων των αγνοουμένων και των προσφύγων. Ο Levent υποστηρίζει ότι οι πολιτικές κατοχής της Τουρκίας και οι παραστρατιωτικές δομές της κατέστρεψαν την εμπιστοσύνη μεταξύ των δύο κοινοτήτων και παρεμποδίζουν την ειρηνευτική διαδικασία (Levent, 2018).

Ο Aziz Şah αναφέρει ότι οι συνεχιζόμενες επιπτώσεις της κατοχής, ιδίως το τραύμα που βιώνουν οι οικογένειες των προσφύγων και των αγνοουμένων, καθιστούν αδύνατη την ειρήνη. Ο Şah υπογραμμίζει ότι η διεθνής κοινότητα δεν έχει αντιδράσει επαρκώς σε αυτές τις ανθρωπιστικές κρίσεις και ότι πρέπει να προστατευτεί η ελληνοκυπριακή πολιτιστική κληρονομιά (Şah, 2020).

Ο καθηγητής Baskın Oran δηλώνει ότι το Κυπριακό, ως αποτέλεσμα των εθνικιστικών πολιτικών της Τουρκίας, προκάλεσε μόνιμες ανθρωπιστικές κρίσεις τόσο στο νησί όσο και στην ελληνική κοινότητα της Τουρκίας. Ο Oran θεωρεί τις απελάσεις του 1964 και την επιχείρηση του 1974 ως παραδείγματα της καταπιεστικής προσέγγισης της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής απέναντι στις μειονότητες (Oran, 2019).

Ο Ragıp Zarakolu χαρακτηρίζει την επιχείρηση ως απόπειρα εθνοκάθαρσης κατά της ελληνοκυπριακής κοινότητας και ως συνέχεια της ιστορικής πολιτικής της Τουρκίας κατά των μειονοτήτων. Ο Zarakolu επισημαίνει την ανεπαρκή αντίδραση της διεθνούς κοινότητας, τη μη επίλυση των ζητημάτων των αγνοουμένων και των προσφύγων, και την ανάγκη προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς των Ελληνοκυπρίων (Zarakolu, 2010· 2014).

Συμπέρασμα

Η Επιχείρηση της Τουρκίας στην Κύπρο το 1974 είχε ως αποτέλεσμα την κατοχή των ελληνοκυπριακών εδαφών στον βορρά του νησιού, την εκδίωξη 160.000 ανθρώπων και τον θάνατο περίπου 3.000 ατόμων. Παραστρατιωτικές δομές όπως το ΤΜΤ και το ΣΤΚ υποκίνησαν τους Τούρκους πολίτες κατά των Ελληνοκυπρίων και οργάνωσαν επιθέσεις σε ελληνοκυπριακά χωριά, προκαλώντας απώλειες αμάχων. Οι αποκαλύψεις του Sabri Yirmibeşoğlu δείχνουν ότι το ΣΤΚ διενήργησε προβοκάτσιες, όπως βομβιστικές επιθέσεις σε τζαμιά, για να ξεσηκώσει τους Τούρκους κατά των Ελληνοκυπρίων. Ο Şener Levent υποστηρίζει ότι η επιχείρηση υπήρξε συστηματική πολιτική εξόντωσης των Ελληνοκυπρίων και καταστροφής της πολιτιστικής τους κληρονομιάς. Ο Aziz Şah τονίζει την ανθρωπιστική και πολιτιστική καταστροφή της επιχείρησης και θεωρεί ότι οι πολιτικές εξάλειψης της ελληνοκυπριακής ταυτότητας παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο. Ο καθηγητής Baskın Oran θεωρεί την επιχείρηση και τις απελάσεις του 1964 ως τμήμα της τουρκικής πολιτικής κατά των μειονοτήτων. Ο Ragıp Zarakolu χαρακτηρίζει την επιχείρηση ως απόπειρα εθνοκάθαρσης κατά των Ελληνοκυπρίων, υπογραμμίζει την παραβίαση του διεθνούς δικαίου και επικρίνει την ανεπαρκή αντίδραση της διεθνούς κοινότητας. Η διεθνής κοινότητα, με αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, θεωρεί την παρουσία της Τουρκίας στο νησί ως κατοχή. Παρά όλες τις διεθνείς αποφάσεις και αντιδράσεις, η Τουρκική Δημοκρατία συνεχίζει να διατηρεί υπό κατοχή το 36% του νησιού.

Παρόλο που έχει περάσει πάνω από μισός αιώνας από τα γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στην Κύπρο, οι πληγές παραμένουν τόσο φρέσκες σαν να άνοιξαν μόλις χθες. Ο λόγος είναι η παντελής απουσία οποιασδήποτε μορφής λογοδοσίας για όσα συνέβησαν τότε, καθώς και η συνέχιση των προκλήσεων της Τουρκικής Δημοκρατίας στην Κύπρο ακόμη και σήμερα. Όσα συνέβησαν στην Κύπρο αποδεικνύουν πως χωρίς αντιπαράθεση με το παρελθόν, με τις σφαγές και τις γενοκτονίες, δεν μπορεί να γίνει ούτε ένα βήμα για την ειρήνη και τη συνύπαρξη. Επιπλέον, η ατιμωρησία αυτή ανοίγει τον δρόμο για νέες προκλήσεις, νέες σφαγές και νέες γενοκτονίες.

Χρήσιμο είναι να υπενθυμίσω δύο δολοφονίες που αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της κατάστασης. Πρώτον, η δολοφονία του προέδρου της Επιτροπής Κουρδο-Κυπριακής Αλληλεγγύης και τουρκολόγου Θεόφιλου Γεωργιάδη, μπροστά από το σπίτι του στη Λευκωσία στις 20 Μαρτίου 1994. Δεύτερον, η δολοφονία του Κύπριου δημοσιογράφου και συγγραφέα Κουτλού Ανταλί στις 6 Ιουλίου 1996, όταν ήταν 61 ετών, αφού είχε δεχθεί απειλές έπειτα από έρευνά του για ένοπλη επίθεση στο μοναστήρι του Αγίου Βαρνάβα στις 14 Μαρτίου 1996. Και οι δύο είχαν δεχθεί απειλές από την τουρκική παραστρατιωτική οργάνωση «Ταξιαρχίες Τουρκικής Εκδίκησης» και δολοφονήθηκαν από αυτές τις τουρκοεθνικιστικές παραστρατιωτικές δυνάμεις που υποστηρίζονταν από τη ΜΙΤ.

Οι δολοφονίες και οι προβοκάτσιες που οργάνωσαν η Διεύθυνση Ειδικού Πολέμου και η Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης (ΤΜΤ) μισό αιώνα πριν, δείχνουν πώς τέτοιες πρακτικές συνεχίζονται, με ακόμα πιο επικίνδυνο τρόπο, όταν δεν υπάρχει καμία αντιπαράθεση και καμία απόδοση ευθύνης. Γι’ αυτό, όπως λέμε πάντα, το αντίδοτο στις μονολιθικές, ρατσιστικές, σφαγιαστικές και γενοκτονικές προσεγγίσεις είναι η αντιπαράθεση με το παρελθόν, όποιο κι αν είναι το κόστος.

Κάθε άνθρωπος και κάθε συλλογικότητα που υπερασπίζεται τη συνύπαρξη, οφείλει να κάνει ό,τι περνάει από το χέρι του ώστε να υπάρξει αντιπαράθεση με τις σφαγές, τους εκτοπισμούς και τις προβοκάτσιες που συνέβησαν στην Κύπρο. Διαφορετικά, δεν είναι δυνατόν να μιλάμε για αδελφοσύνη, για συνύπαρξη ή για κοινό μέλλον.

Βρισκόμαστε στην 51η επέτειο της μαύρης ημέρας της εισβολής στην Κύπρο. Καταδικάζω και καταριέμαι για ακόμη μια φορά το κατοχικό τουρκικό κράτος. Τιμώ με σεβασμό και ευγνωμοσύνη όλες τις ψυχές που χάθηκαν σε εκείνες τις σκοτεινές ημέρες.

ΑΝΑΦΟΡΕΣ

1. Varnava, A. (2009). British Imperialism in Cyprus, 1878-1915: The Inconsequential Possession. Atina: Ekdotiki Athinon.

2. Georgis, G. (2014). Kıbrıs 1974: Bir Yunan Trajedisi. Atina: Ekdotiki Athinon.

3. ELIAMEP (1975). The Cyprus Issue: Historical Background. Atina: ELIAMEP Yayınları.

4. ELIAMEP (2020). Cyprus: A Frozen Conflict. Atina: ELIAMEP Yayınları.

5. Amnesty International (1976). Report on Cyprus Conflict. Londra: Amnesty International.

6. ICRC (2007). Missing Persons in Cyprus: A Humanitarian Issue. Cenevre: International Committee of the Red Cross.

7. UNHCR (1975). Cyprus: Refugee Crisis Report. Cenevre: United Nations High Commissioner for Refugees.

8. AİHM (1996). Loizidou v. Turkey. Strazburg: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi.

9. UNSC (1974). Resolution 353 and 360. New York: United Nations Security Council.

10. UNSC (1983). Resolution 541. New York: United Nations Security Council.

11. UNSC (1984). Resolution 550. New York: United Nations Security Council.

12. Council of Europe (1976). Report on the Situation in Cyprus.Strasbourg: Council of Europe Parliamentary Assembly.

13. Oran, B. (2019). 1964 Sürgünleri: Kıbrıs Meselesi mi, ‘Prensip’ Meselesi mi? İstanbullu Rumlar ve 1964 Sürgünleri, Türk Toplumunun Homojenleşmesinde Bir Dönüm Noktası.İstanbul: İletişim Yayınları.

14. Levent, Ş. (2018). Afrika Gazetesi Yazıları. Lefkoşa: Afrika Yayınları.

15. Şah, A. (2020). Kıbrıs’ta Kültürel Yıkım ve İnsani Krizler. Lefkoşa: Bağımsız Yayınlar.

16. Habertürk (2010). Sabri Yirmibeşoğlu’nun Açıklamaları. İstanbul: Habertürk Yayınları.

17. Zarakolu, R. (2010). Türkiye’de Azınlık Politikaları ve Kıbrıs. İstanbul: Belge Yayınları.

18. Zarakolu, R. (2014). Kıbrıs’ta Etnik Temizlik ve Türkiye’nin Azınlık Politikaları. İstanbul: Belge Yayınları.