Συνεχιζεται για δευτερη μερα το συνεδριο Κυκλος Ιδεων με θεμα "Η Ελλάδα Μετά VIII: Η Ευρώπη, η Ελλάδα και ο καταιγισμός των νέων προκλήσεων. Αναζητώντας πλαίσιο αναφοράς" Στη φωτο
Κώστας Μπακογιάννης, Πρόεδρος της Επιτροπής Περιβάλλοντος της Επιτροπής των Περιφερειών-
ΦΩΤΟ ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΝΗΣ//EUROKINISSI
Αν επιλέξει να δώσει ξανά τη μάχη του σταυρού, τότε είναι μονόδρομος το τερέν του Δήμου της Αθήνας.
Μέχρι τέλος του χρόνου λενε όσοι συνομιλούν με τον Κώστα Μπακογιάννηότι θα αποφασίσει αν θα διεκδικήσει ξανά τον Δήμο Αθηναίων ή θα θελήσει να δοκιμάσει την τύχη του στην Α’ Αθηνών.
Οι περισσότεροι κοντινοί του εισηγούνται να επιλέξει το δεύτερο, με το σκεπτικό ότι παρά τις δυσκολίες που έχει η ΝΔ στη διεκδίκηση τρίτης κυβερνητικής θητείας, έχει μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας σε αντίθεση με τον πρώτο δήμο της χώρας. Βέβαια, η απόφαση που θα πάρει συνδέεται άμεσα με το τι θα κάνει η Ντορα.
Αν επιλέξει να δώσει για μια ακόμη φορά τη μάχη του σταυρού, τότε μάλλον είναι μονόδρομος για τον Κώστα Μπακογιάννη το τερέν του Δήμου της Αθήνας. Το σήμα ότι… δεν χωρούν και οι δύο στα γαλάζια ψηφοδέλτια φαίνεται ότι έχει ήδη σταλεί. Δια αντιπροσώπων βέβαια, γιατί οι σχέσεις του Κυριάκου και της Ντορας βρίσκονται κυριολεκτικά στην «κατάψυξη»…
Στη δημοσιότητα το επίμαχο ενημερωτικό σημείωμα από τον πρώην πρόεδρο του ΟΠΕΚΕΠΕπρος Γ. Μυλωνάκη.
Στις 40 σελίδες του ενημερωτικού σημειώματος, το οποίο διαβιβάστηκε στην εξεταστική επιτροπή για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, ο Γρηγόρης Βάρρας, μεταξύ άλλων, αφήνει «καρφιά» για τον τότε πολιτικό του προϊστάμενο, πρώην υπουργό Αγροτικής ανάπτυξης Μάκη Βορίδη.
Ο πρώην πρόεδρος του ΟΠΕΚΕΠΕ αναφέρει σε ένα σημείο του ενημερωτικού σημειώματος πως ο πρώην υπουργός ζήτησε την απομάκρυνση του από το «τιμόνι» του Οργανισμού επειδή, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά, έκανε καλά τη δουλειά του. «Απλά ζήτησε την παραίτησή μου γιατί έκανα καλά τη δουλειά μου και ξεκάρφωνα ανομίες ή άλλα που πιθανά του εισηγήθηκε ο τότε αντιπρόεδρος Δημήτρης Μελάς κι επιλογή του για τη θέση βλέποντας επιπλέον κοντά στα 10 εκατ. επιπλέον στρέμματα, που θα μπορούσαν να κάνουν… με εθνικό απόθεμα, εξυπηρετήσεις κτλ και δημιουργία ικανών κι άτυπων φίλων για ό,τι πρόκυπτε στο μέλλον» σημειώνει.
Σε άλλο σημείο του ενημερωτικού σημειώματος κάνει λόγο για πολιτικές ευθύνες του πρώην υπουργού. «Δημιουργείται από τις αμέλειές του κ.Βορίδη η πρωτοφανής αρνητική εικόνα, η χώρα να χάνει σε ένα χρόνο ότι προσπάθησε να κερδίσει και κέρδισε σε 8 χρόνια. Είναι εξόχως πολιτική η ευθύνη μάλιστα από κάποιον που γνωρίζει τις νομικές διαδικασίες. Η κυβέρνηση χρεώνεται ότι έχασε 466 εκατ. ευρώ που είχαν κερδηθεί στα δικαστήρια. Η πολιτική αυτή ευθύνη δεν παραγράφεται», αναφέρει.
Σε ένα ακόμη σημείο του ενημερωτικού σημειώματος αναφέρεται, μεταξύ άλλων, πως «ο νεοεκλεγής Π.Θ. είχε προκρίνει από Ιούλιο 2019 για τη θέση του Προέδρου ΟΠΕΚΕΠΕ τον αναπληρωτή τότε Καθηγητή Γρηγόρη Βάρρα. Η τοποθέτηση του άργησε να γίνει από τον τότε υπαατ Βορίδη και έγινε περί τις 23/11/2019. Τον Σεπτέμβριο 2019 ο τότε πρόεδρος ΟΠΕΚΕΠΕ Καπρέλης συνυπέγραψε με υπαατ Βορίδη κατανομή τεχνικής λύσης, που σήμερα ο τότε υπαατ Βορίδης λόγω αυτής της πράξης που κλπ κλπ κλπ ελέγχεται πιθανά από EPPO (σ.σ. Ευρωπαϊκή Εισαγγελία)».
►Δείτε αναλυτικά το ενημερωτικό σημείωμα για τον ΟΠΕΚΕΠΕ ΕΔΩ.
Όπως έγραφε νωρίτερα το iEidiseis στα χέρια της εξεταστικής επιτροπής για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ βρίσκεται το ενημερωτικό σημείωμα που είχε λάβει ο Γιώργος Μυλωνάκης και το οποίο είχε αποτελέσει το θέμα επίκαιρης ερώτησης της Προέδρου της Πλεύσης Ελευθερίας, Ζωής Κωνσταντοπούλου. Στην επιστολή του ο Υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ αναφέρει ότι συντάκτης του σημειώματος είναι ο πρώην πρόεδρος του Οργανισμού Γρηγόρης Βάρρας, ο οποίος είναι προγραμματισμένο να καταθέσει την Τρίτη το πρωί στην εξεταστική επιτροπή.
«Κατά την άσκηση των καθηκόντων μου, παραμένω απόλυτα προσηλωμένος, όπως έπραττα πάντα, με συνέπεια, υψηλό αίσθημα ευθύνης και απόλυτο σεβασμό στην αρχή της διαφάνειας και με αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητά μου την προάσπιση του δημοσίου συμφέροντος» αναφέρει, μεταξύ άλλων, ο Γιώργος Μυλωνάκης στην επιστολή του προς τον πρόεδρο της εξεταστικής επιτροπής και προσθέτει: «Κατόπιν των ανωτέρω, σας διαβιβάζω, προκειμένου να τεθεί στη διάθεση των μελών της Επιτροπής, το άτυπο “Ενημερωτικό Σημείωμα για ΟΠΕΚΕΠΕ” που φέρει ημερομηνία 6.6.2025 του Καθηγητή Γεωπονικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων κ. Γρηγορίου Βάρρα, αποσπασμένου συνεργάτη στη Γενική Γραμματεία Πρωθυπουργού της Προεδρίας της Κυβέρνησης, το οποίο, όπως έχω επανειλημμένως επισημάνει σε όλες τις δημόσιες τοποθετήσεις μου, προοριζόταν αποκλειστικά προς εσωτερική χρήση και έλαβα μέσω διαδικτυακής εφαρμογής στο κινητό μου τηλέφωνο την 15η Ιουνίου 2025».
Ο Γιώργος Μυλωνάκης σημειώνει, ακόμη, στην επιστολή του, αφού πρώτα υπενθυμίζει πως έχει απαντήσει δυο φορές στη διαδικασία του κοινοβουλευτικού ελέγχου, πως «ουδέποτε έλαβα κάποιο “υπόμνημα” ή οιοδήποτε άλλο έγγραφο, αλλά ένα απλό και άτυπο ενημερωτικό σημείωμα τεχνικής φύσεως από εξειδικευμένο συνεργάτη της Προεδρίας της Κυβέρνησης, που περιλαμβάνει αρκετά οργανωτικά ζητήματα οργανωτικής φύσεως», επισημαίνοντας πως ο ίδιος παραμένει «απόλυτα προσηλωμένος, όπως έπραττα πάντα, με συνέπεια, υψηλό αίσθημα ευθύνης και απόλυτο σεβασμό στην αρχή της διαφάνειας και με αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα μου την προάσπιση του δημοσίου συμφέροντος».
H αιχμηρή δήλωση του Προέδρου Χριστοδουλίδη για το ζήτημα του ηλεκτρικού καλωδίου δεν πέρασε ασχολίαστη από τα ελλαδικά ΜΜΕ. Αυτό που έχει σημασία στο χθεσινό ύφος του Προέδρου, είναι η χαρακτηριστική του αναφορά συγκεκριμένα στον «επικεφαλής του ΑΔΜΗΕ» και όχι κατά της Ελληνικής Κυβέρνησης.
Συγκεκριμένα ο ΠτΔ είπε «αν ο επικεφαλής του ΑΔΜΗΕ νομίζει ότι με τέτοιες επιστολές ή με πληρωμένες καταχωρήσεις εκβιάζεται η Κυπριακή Κυβέρνηση, προφανώς δεν ξέρει με ποιους έχει να κάνει», για να προσθέσει «Αυτό είναι το ξεκάθαρο μήνυμα προς τον επικεφαλής του ΑΔΜΗΕ».
Πρόκειται για τον Μανούσο Μανουσάκη ο οποίος είναι Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος του ΑΔΜΗΕ. Η θητεία του ανανεώθηκε το 2024 και θα παραμείνει στο τιμόνι του ΑΔΜΗΕ έως τον Μάρτιο του 2029. Ο κ. Μανουσάκης είναι ενδεχωμένος ο μακροβιότερος ίσως Manager του ευρύτερου ελληνικού Δημοσίου τομέα, καθώς τοποθετήθηκε στη θέση του Προέδρου και Διευθύνοντος Συμβούλου του Διαχειριστή τον Ιούνιο του 2017, ενώ η πρώτη του θητεία ανανεώθηκε το 2022.
Πριν την ανάληψη των καθηκόντων του, διετέλεσε Διευθυντής και νόμιμος εκπρόσωπος των εταιρειών OTE Rural North & South, θυγατρικών του Ομίλου ΟΤΕ. Έχει διατελέσει μέλος του Δ.Σ. του ΟΤΕ, Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Οικονομίας, Υποδομών, Ναυτιλίας & Τουρισμού (2015), και μέλος του Δ.Σ. της Τράπεζας Εμπορίου και Ανάπτυξης Ευξείνου Πόντου.
Είναι διδάκτωρ και διπλωματούχος Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Υπολογιστών του ΕΜΠ, έχει διδάξει στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και στην OTE Academy, ενώ έχει συμμετάσχει σε ευρωπαϊκά και ελληνικά ερευνητικά έργα, δημοσιεύοντας επιστημονικές μελέτες και συμβάλλοντας στον σχεδιασμό βραβευμένων τηλεπικοινωνιακών δικτύων.
Η κυπριακή κυβέρνηση είχε ενημερώσει εκ των προταίρων την ελληνική πλευρά ότι οι σχέσεις μεταξύ κυπριακών Αρχών και του επικεφαλής του ΑΔΜΗΕ, Μανουσάκη, ήταν τεταμένες, λόγω της «επιθετικής» και «εριστικής» του στάσης στις διαπραγματεύσεις και στις επαφές με τη Γενική Διεύθυνση Ενέργειας.
Αξίζει να σημειωθεί πως ο κ. Μανουσάκης έχει δεχθεί επανειλημμένα κριτική και για τις καθυστερήσεις στο έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Κρήτης–Αττικής, που αποτελεί συνέχεια της διασύνδεσης με την Πελοπόννησο. Σύμφωνα με ελλαδικά δημοσιεύματα, το έργο, μεγάλης τεχνικής και οικονομικής κλίμακας, επηρεάστηκε από την ενεργειακή κρίση, με αποτέλεσμα η εμπορική λειτουργία του να μετατεθεί για το 2025. Το αν η ευθύνη ανήκει στον ίδιο ή στις διεθνείς συγκυρίες παραμένει ζήτημα ανοιχτό προς αξιολόγηση.
Σε δημοσίευμα από το Πρώτο Θέμα το 2019, χαρακτηριζόταν ως «golden boy» του ΣΥΡΙΖΑ με δεκαδες χιλιάδες ετήσιες αμοιβές.
Διαρροές Ελλαδικών ΜΜΕ
Χθες το απόγευμα ο Κυριάκος Μητσοτάκης συγκάλεσε έκτακτη σύσκεψη στο Μαξίμου για την χθεσινή αναστάτωση. Σύμφωνα με πληροφορίες που επικαλείται το protothema.gr, το Μέγαρο Μαξίμου δεν θέλει να βάλει τις αδελφικές σχέσεις Αθήνας-Λευκωσίας στο ζύγι και τις θεωρεί ανεξάρτητες από το όποιο έργο.
Σύμφωνα με πληροφορίες που επικαλείται η ιστοσελίδα, οι χθεσινές δηλώσεις του Νίκου Χριστοδουλίδη που έκανε λόγο για εκβιασμό από τη μεριά του ΑΔΜΗΕ προκάλεσαν έντονο εκνευρισμό στα ανώτατα κλιμάκια της κυβέρνησης. Ο κ. Μητσοτάκης και ο αρμόδιος υπουργός Σταύρος Παπασταύρου που βρίσκονταν στην Άμοργό επέστρεψαν το μεσημέρι με ελικόπτερο, με το κλίμα να μην είναι καλό, και σύντομα συνεκλήθη σύσκεψη στο Μέγαρο Μαξίμου, με τη συμμετοχή και του προέδρου και διευθύνοντος συμβούλου του ΑΔΜΗΕ Μανούσου Μανουσάκη. Σε αυτή τη σύσκεψη έγινε μια αναλυτική παρουσίαση των δεδομένων επί του πεδίου, όπως και των χρημάτων που ο ΑΔΜΗΕ έχει δαπανήσει, χωρίς να έχει εισπράξει αντιστοίχως την Κυπριακή συμμετοχή και παρά την επί της αρχής έγκριση της ΡΑΕΚ (Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας Κύπρου).
«Το έργο θα προχωρήσει όταν αρθούν οι επί της αρχής αμφισβητήσεις της βιωσιμότητας του έργου και όταν λυθούν οι οικονομοτεχνικές εκκρεμότητες», έλεγε αρμόδια κυβερνητική πηγή στο protothema.gr, στον απόηχο της κυβερνητικής σύσκεψης. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι θα πρέπει να υπάρξει έμπρακτη δέσμευση της Κυπριακής πλευράς στο έργο, με δεδομένη την πρόσφατη αμφισβήτηση της βιωσιμότητας από τον υπουργό Οικονομικών της Κύπρου Μάκη Κεραυνό. Και παράλληλα, θα πρέπει η δέσμευση να φανεί και επί του πεδίο, ήτοι να υπάρξει συνεννόηση με τον ΑΔΜΗΕ για τις τεχνικές παραμέτρους και τα επόμενα βήματα. Με τα ως τώρα δεδομένα και παρά την επί της αρχής συνεννόηση Μητσοτάκη-Χριστοδουλίδη πριν από περίπου 10 μέρες στη Νέα Υόρκη, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, το ενδεχόμενο μοιάζει πλέον να απομακρύνεται.
Στη χθεσινή σύσκεψη ο κ. Μανουσάκης έδωσε μια αναλυτική περιγραφή των όσων έχει πράξει ο ΑΔΜΗΕ, αλλά και των χρημάτων που έχει δαπανήσει, «χωρίς αντιστοίχως να έχει εισπράξει από μέρους της Κύπρου», αναφέρει το Πρώτο Θέμα. Η ελληνική κυβέρνηση, σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες κινείται «στη γραμμή» του ΑΔΜΗΕ και ζητά έμπρακτες δεσμεύσεις, ώστε να προχωρήσουν τα επόμενα προγραμματισμένα βήματα.
«Αδιατάρακτες σχέσεις»
Παρά την ένταση που προκλήθηκε μετά τις δηλώσεις του Προέδρου Χριστοδουλίδη και την αντίδραση του Κυριάκου Μητσοτάκη, η Αθήνα επιδιώκει να διαφυλάξει τις ελληνοκυπριακές σχέσεις. Κυβερνητικές πηγές στην ελλάδα τονίζουν ότι οι σχέσεις Ελλάδας–Κύπρου παραμένουν αδιατάρακτες, ανεξαρτήτως της εξέλιξης του έργου διασύνδεσης, καθώς η ενότητα του Ελληνισμού θεωρείται κρίσιμη σε ένα ρευστό γεωπολιτικό περιβάλλον. Παράλληλα, στην Αθήνα αναγνωρίζονται «πιθανές πολιτικές σκοπιμότητες από πλευράς Λευκωσίας», χωρίς όμως πρόθεση εμπλοκής σε αντιπαράθεση.
Πολλά στελέχη της κυβέρνησης Τραμπ θεωρούν ότι αυτή είναι η δική τους ευκαιρία και η τελευταία ευκαιρία της Αμερικής. Αυτοί γνωρίζουν τι ώρα είναι, και όχι οι άλλοι, όπως γνωρίζουν και ότι είναι ήδη αργά, η ζημιά που έχει γίνει είναι μεγάλη και η εθνική αλλαγή θα γίνει ή τώρα ή ποτέ. Η κινητήρια δύναμή τους είναι η αίσθηση του επείγοντος.
Όταν όμως κάποιος μπαίνει στη λογική της «τελευταίας ευκαιρίας», δίνει μικρότερη σημασία στις «συνταγματικές πολυτέλειες». Ως τώρα βέβαια, αυτές οι «πολυτέλειες» -το να σέβεσαι την εξουσία των άλλων κλάδων, το να γνωρίζεις τα όριά σου, το να γνωρίζεις ποια είναι η λωρίδα σου και τι συνέπειες θα έχει η κυκλοφοριακή συμφόρηση- μας έχουν κρατήσει όρθιους.
Μπορείς να χάσεις μια δημοκρατία ενώ προσπαθείς να τη σώσεις. Κι επειδή δεν θέλεις κάτι τέτοιο, πρέπει να είσαι προσεκτικός. Και σοβαρός. Ακόμη κι όταν σε υποκινεί η αίσθηση του επείγοντος, πρέπει να προσπαθείς να συμπεριφέρεσαι ως ένας σοβαρός άνθρωπος, όχι ως μια drama queen που διογκώνει τα πάντα σε βαθμό υπερβολής. Αυτό που έκανε δηλαδή ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ ενώπιον εκατοντάδων αμερικανών στρατηγών και ναυάρχων απ’ όλο τον κόσμο που συγκεντρώθηκαν στη Βιρτζίνια για να τον ακούσουν.
Ήταν μια πολύ δυσάρεστη εικόνα. Όλοι οι συγκεντρωμένοι αισθάνθηκαν μικροί, κάτι που κάνει το επάγγελμά τους μικρό. Σε τι βοηθά αυτό την Αμερική;
Ο Χέγκσεθ τους μίλησε αφ’ υψηλού, τους είπε ότι η «woke εποχή» στον στρατό τελείωσε, ότι το «ήθος του πολεμιστή θα επιστρέψει» και άλλα τέτοια. Κατανοητό. Θα μπορούσε όμως όλα αυτά να τα πει σε μια τηλεδιάσκεψη ή να στείλει ένα βίντεο. Αντί γι’ αυτό, τους φώναξε μπροστά του για να τους μιλήσει με μια γιγαντιαία σημαία πίσω του, όπως ο Τζορτζ Σκοτ στο «Πάτον» -μόνο που ο Σκοτ εκφώνησε έναν σπουδαίο λόγο. Ο Χέγκσεθ, αντιθέτως, είχε την όψη ηθοποιού που έχει προβάρει τα λόγια του και τις εκφράσεις του. «Είναι απολύτως απαράδεκτο να κυκλοφορούν παχείς στρατηγοί», είπε. Όπως σχολίασε βέβαια ένας απόστρατος στρατηγός, ο ήρωάς του, ο Νόρμαν Σβάρτζκοπφ, ήταν παχύς, ενώ κι ο Τζορτζ Πάτον δεν ήταν ακριβώς γκαζέλα. Οι στρατιωτικές ηγετικές ικανότητες δεν έχουν να κάνουν με το βάρος, αλλά με τη στρατηγική κρίση.
Ο Χέγκσεθ θέλει επίσης ψηλούς στρατιωτικούς. Μάλλον δεν έχει ακούσει για τον Ναπολέοντα.
Ορθώς ο υπουργός επισημαίνει ότι η woke προοδευτική πολιτική δεν έχει θέση σε έναν στρατό που στηρίζεται στην αξία και την ανταγωνιστικότητα, όμως ο στρατός ακολουθεί τις εντολές της πολιτικής ηγεσίας. Θα έπρεπε επίσης να περάσει από το μυαλό του πως, όταν υπηρετούσε, δεν πλησίασε καν τον βαθμό των ανθρώπων στους οποίους απευθυνόταν. Οι τελευταίοι εντάχθηκαν στον στρατό, ανέβηκαν στην ιεραρχία του και δεν πληρώνονται όπως οι τηλεοπτικοί αστέρες. Όλοι τους θα μπορούσαν να εγκαταλείψουν τον στρατό και να πληρώνονται καλύτερα ως σύμβουλοι. Ύστερα από την ομιλία του Χέγκσεθ, μπορεί και να το κάνουν.
(*) H Πέγκι Νούναν είναι αρθρογράφος της Wall Street Journal
Οι επιστήμονες Μέρι Μπράνκοου, Φρεντ Ράμσντελ και Σιμόν Σακαγκούτσι τιμήθηκαν με το βραβείο Νόμπελ Φυσιολογίας και Ιατρικής 2025 για «τις ανακαλύψεις τους αναφορικά με την περιφερειακή ανοσολογική ανοχή», ανακοίνωσε σήμερα η επιτροπή Νόμπελ.
«Το φετινό βραβείο Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο ελέγχουμε το ανοσοποιητικό μας σύστημα, ώστε να μπορούμε να καταπολεμούμε κάθε πιθανό μικρόβιο, αποφεύγοντας παράλληλα τα αυτοάνοσα νοσήματα», εξήγησε η Μαρί Βάρεν- Ερλένιους, καθηγήτρια στο Ινστιτούτο Karolinska.
Οι νικητές λαμβάνουν χρηματικό βραβείο ύψους 11 εκατ. σουηδικών κορωνών (1,2 εκατ. δολαρίων) καθώς και ένα χρυσό μετάλλιο που τους απονέμεται από τον βασιλιά της Σουηδίας.
Η 64χρονη Μπράνκοου εργάζεται στο Institute for Systems Biology, έναν ανεξάρτητο ερευνητικό οργανισμό, στο Σιάτλ των ΗΠΑ και ο, επίσης 64χρονος, Ράμσντελ στην εταιρία βιοτεχνολογίας Sonoma Biotherapeutics, στο Σαν Φρανσίσκο. Ο 74χρονος Σακαγκούτσι είναι ερευνητής ανοσολογίας στο πανεπιστήμιο της Οσάκα της Ιαπωνίας.
«Οι ανακαλύψεις τους έθεσαν το θεμέλιο για ένα νέο πεδίο έρευνας και έδωσαν ώθηση στην ανάπτυξη νέων θεραπειών, για παράδειγμα για τον καρκίνο και τα αυτοάνοσα νοσήματα», ανέφερε σε ανακοίνωση η επιτροπή απονομής των βραβείων.
«Το ισχυρό ανοσολογικό σύστημα του οργανισμού πρέπει να ρυθμίζεται, διαφορετικά δημιουργείται ο κίνδυνος να επιτεθεί στα δικά μας όργανα», τόνισε η επιτροπή Νόμπελ.
Οι επιστήμονες που τιμώνται έχουν «ταυτοποιήσει τους φρουρούς του ανοσολογικού συστήματα, τα ρυθμιστικά Τ κύτταρα, που αποτρέπουν τα ανοσολογικά κύτταρα από το να επιτεθούν στο ίδιο μας το σώμα».
Τα Βραβεία Νόμπελ θεσπίστηκαν με τη διαθήκη του Σουηδού εφευρέτη και επιχειρηματία Άλφρεντ Νόμπελ. Απονέμονται κάθε χρόνο από το 1901, αναγνωρίζοντας την εξαιρετική συνεισφορά στην επιστήμη, τη λογοτεχνία και την ειρήνη, με τη διαδικασία απονομής τους να διακόπτεται κυρίως κατά τη διάρκεια των Παγκοσμίων Πολέμων. Το βραβείο Οικονομικών θεσπίστηκε στη συνέχεια και χρηματοδοτείται από την κεντρική τράπεζα της Σουηδίας, τη Riksbank.
Το Νόμπελ Ιατρικής, ως είθισται, είναι το πρώτο που ανακοινώνεται κάθε χρόνο, ενώ τις επόμενες ημέρες ακολουθούν τα βραβεία στην επιστήμη, τη λογοτεχνία, την ειρήνη και τα οικονομικά.
Η Χαμάς εξέφρασε τη βούλησή της να κλειστεί συμφωνία για να τελειώσει ο πόλεμος που μαίνεται για δυο χρόνια στη Λωρίδα της Γάζας και να υπάρξει «άμεση» ανταλλαγή ομήρων με αιχμαλώτους με το Ισραήλ, πριν από τις έμμεσες διαπραγματεύσεις που ξεκινούν σήμερα στην Αίγυπτο ανάμεσα στα δυο εμπόλεμα μέρη.
Σχεδόν μια εβδομάδα αφού παρουσιάστηκε σχέδιο για να αποκατασταθεί η ειρήνη στο παλαιστινιακό θύλακο, που έχει υποστεί πελώρια καταστροφή στις στρατιωτικές επιχειρήσεις που διεξάγει ο στρατός του Ισραήλ μετά την άνευ προηγουμένου έφοδο της Χαμάς σε νότιους τομείς της ισραηλινής επικράτειας την 7η Οκτωβρίου 2023, ο Ντόναλντ Τραμπ άσκησε εκ νέου χθες πίεση στους διαπραγματευτές.
Τους κάλεσε να «προχωρήσουν γρήγορα» στις συνομιλίες, που προβλέπεται να διεξαχθούν στην αιγυπτιακή λουτρόπολη Σαρμ ελ Σέιχ, στο Σινά (ανατολικά), παραμονή της δεύτερης επετείου της εφόδου εκείνης.
«Μου λένε ότι η πρώτη φάση αναμένεται να ολοκληρωθεί αυτή την εβδομάδα», ανέφερε ο πρόεδρος των ΗΠΑ, ο οποίος έστειλε στην Αίγυπτο τον ειδικό απεσταλμένο του Στιβ Γουίτκοφ και τον γαμπρό του Τζάρεντ Κούσνερ, ευελπιστώντας πως έτσι θα εξασφαλιστεί η οριστικοποίηση συμφωνίας. Έκανε λόγο για «πολύ θετικές συνομιλίες το σαββατοκύριακο με τη Χαμάς και χώρες από όλο τον κόσμο (αραβικές, μουσουλμανικές κι όλες τις υπόλοιπες) για να απελευθερωθούν οι όμηροι, να τελειώσει ο πόλεμος στη Γάζα και, πάνω απ’ όλα, να υπάρξει η πολυπόθητη ειρήνη στη Μέση Ανατολή». Αν δεν κλειστεί συμφωνία, διεμήνυσε ωστόσο ταυτόχρονα μέσω Truth Social, θα ακολουθήσει «μαζική αιματοχυσία», κάτι που «δεν θέλει να δει κανένας», πληκτρολογώντας και τις δυο προτάσεις αυτές με κεφαλαία, όπως συνηθίζει.
Το αμερικανικό σχέδιο που αποτελεί βάση της διαπραγμάτευσης προβλέπει κατάπαυση του πυρός, την απελευθέρωση εντός 72 ωρών των ομήρων, την απόσυρση κατά στάδια του ισραηλινού στρατού από τη Λωρίδα της Γάζας και τον αφοπλισμό του παλαιστινιακού ισλαμιστικού κινήματος.
Στην απάντησή της, η Χαμάς δεν έκανε καμιά αναφορά στον αφοπλισμό της, στοιχείο κλειδί της πρότασης, τονίζοντας ότι εννοεί να συμμετάσχει σε οποιαδήποτε συζήτηση για το μέλλον της Γάζας κι επιμένοντας στην ανάγκη να υπάρξει «πλήρης ισραηλινή απόσυρση» από τον μικρό παραθαλάσσιο θύλακο.
Το σχέδιο πάντως αποκλείει κάθε ρόλο της Χαμάς «στη διακυβέρνηση της Γάζας» και προβλέπει να εξοριστούν οι μαχητές της.
«Γραμμή απόσυρσης»
«Η Χαμάς θέλει να κλειστεί συμφωνία για να τερματιστεί ο πόλεμος και να αρχίσει αμέσως ανταλλαγή αιχμαλώτων», ισραηλινών ομήρων και παλαιστινίων κρατούμενων, δήλωσε στέλεχος του παλαιστινιακού ισλαμιστικού κινήματος στο AFP υπό τον όρο να μην κατονομαστεί.
Ο επικεφαλής διαπραγματευτής της, ο Χαλίλ αλ Χάγια, έφθασε χθες Κυριακή το βράδυ στην Αίγυπτο, , ανακοίνωσε το παλαιστινιακό ισλαμιστικό κίνημα, επικεφαλής αντιπροσωπείας του η οποία πρόκειται να διεξαγάγει έμμεσες διαπραγματεύσεις με το Ισραήλ επικεντρωμένες στους «μηχανισμούς κατάπαυσης του πυρός, αποχώρησης των δυνάμεων κατοχής και ανταλλαγής αιχμαλώτων».
Οι συναντήσεις που προβλέπεται να διεξαχθούν σήμερα στην αιγυπτιακή λουτρόπολη Σαρμ ελ Σέιχ θα είναι οι πρώτες στις οποίες θα συμμετάσχει ο Χαλίλ αλ Χάγια αφότου το Ισραήλ τον έβαλε στο στόχαστρο, όπως και άλλα ηγετικά στελέχη της Χαμάς, εξαπολύοντας αεροπορικούς βομβαρδισμούς στη Ντόχα τον περασμένο μήνα.
Η αντιπροσωπεία της κυβέρνησης του Ισραήλ θα αναχωρήσει για το Σαρμ ελ Σέιχ αργότερα σήμερα, σύμφωνα με το γραφείο του πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου.
Ο κ. Νετανιάχου διαβεβαιώνει πως υποστηρίζει το σχέδιο Τραμπ, όμως ταυτόχρονα λέει πως ο στρατός του θα παραμείνει στο μεγαλύτερο μέρος της Λωρίδας της Γάζας, που κατά ισραηλινές πηγές ελέγχει σήμερα κατά περίπου το 75%.
Ο αμερικανός πρόεδρος διαβεβαίωσε προχθές Σάββατο ότι το Ισραήλ δέχτηκε μια πρώτη «γραμμή απόσυρσης» 1,5 ως 3,5 χιλιομέτρων από το εσωτερικό του παλαιστινιακού θυλάκου. Αν την αποδεχτεί και η Χαμάς «θα τεθεί αμέσως σε εφαρμογή κατάπαυση του πυρός».
«Να τερματίσει τις επιχειρήσεις»
Σε περίπτωση αποτυχίας των διαπραγματεύσεων «θα ξαναρχίσουμε τη μάχη», διεμήνυσε ο επικεφαλής του γενικού επιτελείου του Ισραήλ, ο Εγιάλ Ζαμίρ.
Χθες ο ισραηλινός στρατός συνέχισε τους βομβαρδισμούς του στη Γάζα, με την πολιτική προστασία να κάνει λόγο για τουλάχιστον 20 νεκρούς.
Η Χαμάς τόνισε στους μεσολαβητές την «ανάγκη το Ισραήλ να τερματίσει κάθε στρατιωτική επιχείρηση στο σύνολο της Λωρίδας της Γάζας, να τερματίσει όλες τις αεροπορικές δραστηριότητες, αναγνώρισης και υπέρπτησης drones, και να αποσυρθεί από το εσωτερικό της πόλης της Γάζας» ενώ παράλληλα το κίνημα «και οι παρατάξεις της αντίστασης θα βάλουν τέλος στις στρατιωτικές επιχειρήσεις τους».
Σε περίπτωση συμφωνίας οι ισραηλινοί βομβαρδισμοί αναμένεται να «σταματήσουν», σύμφωνα με τον επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας Μάρκο Ρούμπιο.
Η έφοδος της 7ης Οκτωβρίου 2023 είχε αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους 1.219 άνθρωποι στην ισραηλινή πλευρά, στην πλειονότητά τους άμαχοι, σύμφωνα με απολογισμό του Γαλλικού Πρακτορείου βασισμένο σε επίσημα δεδομένα. Από τους 251 ανθρώπους που είχαν απαχθεί εκείνη την ημέρα, απομένουν 47 που είναι ακόμη όμηροι στη Λωρίδα της Γάζας, από τους οποίους όμως 25 έχουν κηρυχτεί νεκροί από τον ισραηλινό στρατό.
Στις ευρείας κλίμακας ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις αντιποίνων έχουν χάσει τη ζωή τους τουλάχιστον 67.139 άνθρωποι στη Λωρίδα της Γάζας, στην πλειονότητά τους άμαχοι, σύμφωνα με τους αριθμούς του υπουργείου Υγείας της κυβέρνησης της Χαμάς, που θεωρεί αξιόπιστους ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών.
Ο ΟΗΕ έχει κηρύξει κατάσταση λιμού σε τομείς της Λωρίδας της Γάζας και ανεξάρτητοι ερευνητές του λένε πως το Ισραήλ διαπράττει γενοκτονία στον μικρό παλαιστινιακό θύλακο. Η κυβέρνηση του Ισραήλ απορρίπτει και τις δυο κατηγορίες.
Ο νέος πρωθυπουργός της Γαλλίας Σεμπαστιάν Λεκορνί παραιτήθηκε σήμερα, μερικές ώρες μετά τον διορισμό του νέου υπουργικού συμβουλίου του, αφότου σύμμαχοι και εχθροί απείλησαν να ανατρέψουν την κυβέρνησή του.
Η παραίτησή του δεν ήταν αναμενόμενη και δεν έχει προηγούμενο και σημαδεύει άλλο ένα βάθεμα της πολιτικής κρίσης στη Γαλλία. Οι τιμές των γαλλικών μετοχών έπεσαν απότομα όπως και το ευρώ, με τα νέα της παραίτησης.
Έπειτα από εβδομάδες διαβουλεύσεων με κόμματα από όλο το πολιτικό φάσμα, ο Λεκορνί, στενός σύμμαχος του προέδρου Εμανούελ Μακρόν διόρισε χθες, Κυριακή, τους υπουργούς του και το υπουργικό συμβούλιο επρόκειτο να συνεδριάσει για πρώτη φορά σήμερα το απόγευμα.
Όμως η σύνθεση του νέου υπουργικού συμβουλίου προκάλεσε οργή σε αντιπάλους και συμμάχους, που έκριναν ότι ήταν είτε πολύ είτε όχι αρκετά δεξιό, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με το πόσο πολύ θα μπορούσε να διαρκέσει, σε μια περίοδο που η Γαλλία βρίσκεται σε βαθιά πολιτική κρίση με καμία ομάδα να μην διαθέτει πλειοψηφία σε ένα κατακερματισμένο κοινοβούλιο.
Ο Λεκορνί υπέβαλε την παραίτησή του στον Μακρόν σήμερα το πρωί.
“Ο κ. Σεμπαστιάν Λεκορνί υπέβαλε την παραίτηση της κυβέρνησής του στον πρόεδρο της Δημοκρατίας, ο οποίος την αποδέχθηκε”, ανέφερε το γραφείο Τύπου του Ελιζέ.
Η γαλλική πολιτική γίνεται όλο και περισσότερο ασταθής μετά την επανεκλογή του Μακρόν το 2022 καθώς κανένα κόμμα ή ομάδα δεν διαθέτει κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Η απόφαση του Μακρόν να προκηρύξει πρόωρες βουλευτικές εκλογές πέρυσι βάθυνε την κρίση οδηγώντας σε ένα ακόμη πιο κατακερματισμένο κοινοβούλιο. Ο Λεκορνί, που διορίστηκε μόλις τον περασμένο μήνα, ήταν ο πέμπτος πρωθυπουργός του Μακρόν μέσα σε δύο χρόνια.
Υποχώρηση του ευρώ, αύξηση του κόστους δανεισμού
Το ευρώ υποχώρησε μετά την ανακοίνωση της παραίτησης του πρωθυπουργού Σεμπαστιέν Λεκορνί που οξύνει την πολιτική κρίση στη Γαλλία και ενισχύει τον κίνδυνο υποβάθμισης του αξιόχρεου της χώρας στην αγορά ομολόγων.
Περί τις 11.05 τοπική ώρα, το ευρώ υποχωρούσε κατά 0,63% έναντι του δολαρίου στο 1,1688 δολάριο.
Η παραίτηση αυτή «δείχνει ξεκάθαρα σε ποιο σημείο ο κατακερματισμός του κοινοβουλίου καθιστά σχεδόν αδύνατη την υιοθέτηση προϋπολογισμού με στόχο την μείωση του ελλείμματος», τονίζει ο Jack Allen-Reynolds, αναλυτής της Capital Economics.
«Αν είχαμε ακόμη αμφιβολίες για την υποβάθμιση της γαλλικής βαθμίδας από τους οίκους αξιολόγησης, πλέον δεν έχουμε αμφιβολία», δήλωσε ο John Plassard, αναλυτής της Cité Gestion Private Bank.
Παράλληλα, η ανακοίνωση της παραίτησης Λεκορνί προκάλεσε την αύξηση των γαλλικών επιτοκίων δανεισμού και μηχανικά αύξησε το spread. Αμέσως μετά την ανακοίνωση της παραίτησης το επιτόκιο του δεκαετούς ομολόγου ανέβηκε στο 3,61% για να υποχωρήσει στη συνέχεια στο 3,57%, αυξημένο κατά επτά μονάδες βάσης σε σχέση με το τελευταίο κλείσιμο.
«Αν το όριο του 3,60% ξεπερασθεί, το γαλλικό χρέος μπορεί να εκτεθεί σε μαζικές επιθέσεις, γεγονός που θα αυξήσει την νευρικότητα των αγορών», προειδοποιεί ο Antoine Andreani διευθυντής έρευνας στην XTB France.
Αμέσως μετά την ανακοίνωση της παραίτησης Λεκορνί, ο δείκτης του χρηματιστηρίου του Παρισιού υποχώρησε κατά 2% (στις 09.00 τοπική ώρα) για να ανακάμψει κατά τι στη συνέχεια.
Ο πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας, απευθύνει ομιλία με θέμα:«Η αξία της ειρηνικής επίλυσης διαφορών σε έναν κόσμο αστάθειας και πολλαπλών κρίσεων», κατά τη διάρκεια της τελετής απονομής των Βραβείων Ειρήνης και Συνεργασίας των Βαλκανικών Λαών, στο Αμφιθέατρο Τελετών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη, Τετάρτη 12 Φεβρουαρίου 2025. Το τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και το Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, οργάνωσαν από κοινού τελετή απονομής των Βραβείων Ειρήνης και Συνεργασίας των Βαλκανικών Λαών στο πλαίσιο της δωρεάς του πρώην πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα. Το βραβείο έλαβαν φοιτήτριες και φοιτητές που οι εργασίες τους διακρίθηκαν.Τα βραβεία απένειμε ο πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας. ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΝΙΚΟΣ ΑΡΒΑΝΙΤΙΔΗΣ
06/10/2025
ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΝΙΚΟΣ ΑΡΒΑΝΙΤΙΔΗΣ
Παραιτήθηκε από βουλευτής ο Αλέξης Τσίπρας, όπως γνωστοποίησε μέσω επιστολής στον πρόεδρο της Βουλής, Νικήτα Κακλαμάνη.
Παράλληλα, ο πρώην πρωθυπουργός ανήρτησε και σχετικό βίντεο στο Twitter, στο οποίο ανέφερε τα εξής:
«Μετά από 16 χρόνια στη Βουλή, ως βουλευτής, αρχηγός κόμματος, αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης και πρωθυπουργός, έλαβα μια απόφαση συνείδησης: Να παραιτηθώ από το βουλευτικό αξίωμα. Λίγο πριν την έναρξη της νέας κοινοβουλευτικής Συνόδου, κατέθεσα στον Πρόεδρο της Βουλής την παραίτησή μου. Δεν ήταν μια απόφαση εύκολη, ούτε και αβασάνιστη.
Παραιτούμαι γιατί δεν μπορώ και δεν θέλω, να διατηρήσω το αξίωμα του βουλευτή, με όσα προνόμια αυτό συνεπάγεται, όταν αισθάνομαι ότι η συμμετοχή μου, με την ειδική συνθήκη μάλιστα του πρώην πρωθυπουργού, δεν προσφέρει τίποτε ουσιαστικό σε όσους με εμπιστεύτηκαν.
Μετά από 16 χρόνια στη Βουλή, ως βουλευτής, αρχηγός κόμματος, αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης και πρωθυπουργός, έλαβα μια απόφαση συνείδησης:
Να παραιτηθώ από το βουλευτικό αξίωμα.
Λίγο πριν την έναρξη της νέας κοινοβουλευτικής Συνόδου, κατέθεσα στον Πρόεδρο της Βουλής… pic.twitter.com/zgQi5iYij0
— Αλέξης Τσίπρας – Alexis Tsipras (@atsipras) October 6, 2025
Γιατί δεν μπορώ και δεν θέλω, να συμμετέχω τυπικά σε μια Βουλή, που δημοκρατικά απογυμνωμένη, με ευθύνη κυρίως της πλειοψηφίας, αδυνατεί να επιτελέσει το ρόλο που το Σύνταγμα επιτάσσει και οι πολίτες απαιτούν. Παραιτούμαι όμως από βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ, δεν παραιτούμαι από την πολιτική δράση.
Εγκαταλείπω την ασφάλεια των ορεινών εδράνων. Και φιλοδοξώ να επιστρέψω στην ελπιδοφόρα ανασφάλεια της κοινωνικής δράσης. Όχι για να καθοδηγήσω από τα πάνω, αλλά για να αφουγκραστώ καλύτερα τη κοινωνία και τις ανάγκες της.
Απελευθερωμένος από αξιώματα, δεσμεύσεις και μηχανισμούς, που δεν μπορούν πια να την εκφράσουν.
Σε μια περίοδο όπου η πατρίδα μας βρίσκεται σε επικίνδυνο αδιέξοδο. Οικονομικό, πολιτικό, γεωστρατηγικό, μα πρωτίστως ηθικό. Ζητείται ελπίς. Μέσα από τις πράξεις και όχι μόνο με λόγια.
Τις πράξεις που αποδεικνύουν ότι δεν είμαστε όλοι ίδιοι. Τις πράξεις, που μόνο μ’ αυτές μπορούμε να υπερβούμε τα σημερινά αδιέξοδα. Δεν πιστεύω σε Μεσσίες, ούτε σε κομματικές κατασκευές εργαστηρίου. Πιστεύω όμως στη δύναμη του λαϊκού κινήματος που παλεύει συλλογικά για κοινωνική δικαιοσύνη. Πιστεύω στη βούληση και τις πράξεις των πολλών. Με αυτούς, τις ανάγκες και τις ελπίδες τους, είμαι αποφασισμένος να συναντηθώ.
Θέλω να απευθυνθώ στους συντρόφους μου, σε όλους όσους πορευτήκαμε μαζί ως εδώ και μοιραστήκαμε αγώνες, αγωνίες, ελπίδες και όνειρα. Δεν θα είμαστε αντίπαλοι. Και ίσως σύντομα να ταξιδέψουμε πάλι μαζί σε πιο όμορφες θάλασσες.
Κυρίως όμως, θέλω να απευθυνθώ στη μεγάλη κοινωνική πλειοψηφία που ασφυκτιά: Η λεηλασία της πατρίδας μας από ένα καθεστώς γενικευμένης διαφθοράς που γεννά ανισότητες και αδικία, δε μπορεί να συνεχιστεί άλλο. Αν δεν μπορούν όσοι έχουν την ευθύνη της δημοκρατικής αντιπολίτευσης να παραμερίσουν τις ιδιοτέλειές τους για να προκύψει η αλλαγή, τότε θα πρέπει να γίνουμε όλοι εμείς η αλλαγή που προσδοκούμε. Για να πάρουμε το μέλλον στα χέρια μας. Αυτό αξίζει κάθε κόπο και κάθε αγώνα».
Εντωμεταξύ αυτή είναι η πρώτη φορά στα μεταπολιτευτικά χρονικά κατά την οποία πρώην πρωθυπουργός παραιτείται από το βουλευτικό του αξίωμα. Μάλιστα σε αυτή την περίπτωση υπάρχει και το εξής παράδοξο. Την έδρα του κ. Τσίπρα καταλαμβάνει ο πρώην υπουργός Θοδωρής Δρίτσας, ο οποίος ωστόσο πλέον βρίσκεται στη Νέα Αριστερά. Ως εκ τούτου θα ορκιστεί βουλευτής στη συνέχεια θα ανεξαρτητοποιηθεί και ακολούθως θα προσχωρήσει στη Νέα Αριστερά, η οποία θα αυξήσει την κοινοβουλευτική της δύναμη κατά έναν βουλευτή.
Την ίδια ώρα στον ΣΥΡΙΖΑ υπάρχει «παγωμάρα» και αυτή την ώρα πραγματοποιείται στη Βουλή σύσκεψη προκειμένου να αποφασιστεί η γραμμή που θα ακολουθηθεί από εδώ και πέρα.
Αντιδράσεις εντός ΣΥΡΙΖΑ
«Η παραίτηση ήταν η ενδεδειγμένη από την δική του την πλευρά κίνηση, καλωσορίζουμε τον νέο συνάδελφο που θα έρθει. Στο επίπεδο που με αφορά προσωπικά είμαι ΣΥΡΙΖΑ είμαι βουλευτής επικρατείας και έχουμε αρχηγό τον Σωκράτη Φάμελλο», ανέφερε χαρακτηριστικά η Έλενα Ακρίτα σε δηλώσεις της στο Περιστύλιο της Βουλής.
Την ίδια ώρα ο βουλευτής Ανατολικής Αττικής Γιώργος Καραμέρος μέσω των social media κληθείς να σχολιάσει την παραίτηση του πρώην πρωθυπουργού έκανε λόγο για πράξη υπέρβασης. «Η παραίτηση του πρώην πρωθυπουργού και ηγέτη του προοδευτικού χώρου, Αλέξης Τσίπρας από το βουλευτικό αξίωμα είναι μία πράξη υπέρβασης», γράφει στην ανάρτησή του ο Γιώργος Καραμέρος. «Το μήνυμα σε όλους εμάς είναι η προοπτική για ένα ταξίδι σε πιο όμορφες θάλασσες», προσθέτει.
«Μέχρι τότε η δική μου ευθύνη απέναντι στους πολίτες κάθε γειτονιάς της Ανατολικής Αττικής παραμένει αμετάβλητη. Για ένα νέο βουλευτή όπως εγώ, το αξίωμα δεν είναι προνόμιο αλλά εργαλείο για να συνεχίσω να παλεύω καθημερινά για τα προβλήματα των τοπικών κοινωνιών και να προτείνω τις λύσεις τους, ασκώντας σκληρή αλλά γόνιμη αντιπολίτευση. Η εμπιστοσύνη των πολιτών είναι η δύναμή μου και όσο μου το επιτρέπουν οι συνθήκες στον ΣΥΡΙΖΑ Προοδευτική Συμμαχία, θα κάνω το καθήκον μου με αυταπάρνηση».
Για την παραίτηση του Αλέξη Τσίπρα από το βουλευτικό του αξίωμα μίλησε ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΣΥΡΙΖΑ, Χρήστος Γιαννούλης. Αρχικά, μιλώντας στο Action24 και σε ερώτηση που του έγινε για το εάν έσκασε σαν βόμβα στο εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ η παραίτηση Τσίπρα ή εάν ήταν μια απόφαση που περίμεναν, ο κ. Γιαννούλης απάντησε: «Ούτε το ένα, ούτε το άλλο.
Είναι μια κίνηση, την ευθύνη της οποίας την έχει ο ίδιος ο πρώην πρωθυπουργός και πρώην πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ. Κρατώ ότι πολύ σημαντικό το τελευταίο απόσπασμα ότι δεν πρόκειται να βρεθούμε αντίπαλοι σε αυτό που έχει οριοθετηθεί ως προοδευτική προσπάθεια για να αλλάξουν πολιτικές».
Την ίδια ώρα, ερωτώμενος για το εάν η ανακοίνωση Τσίπρα ανοίγει την πόρτα και σε άλλους βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ ο κ. Γιαννούλης ξεκαθάρισε ότι δεν είναι η θέση του να απαντήσει κάτι τέτοιο και αρκέστηκε να σημειώσει ανάμεσα σε άλλα: «Είναι το προοίμιο μιας πολιτικής απόφασης για το πολιτικό του μέλλον, παραιτούμενος και παραμένοντας στην πολιτική δίνει ένα στίγμα των διαθέσεων απέναντι στον ΣΥΡΙΖΑ. Δεν λέω καλές ή κακές, αλλά σαφώς θα υπάρξουν εξελίξεις στον ΣΥΡΙΖΑ από αυτήν την απόφαση. Μην περιμένετε τώρα εν θερμώ να ακούσετε μονολεκτικές απαντήσεις […] Δεν κρύβομαι ότι θα υπάρξουν εξελίξεις».
«Καλές θάλασσες λοιπον …(με την 5η διασπαση ….)» εύχηθηκε μεταξύ άλλων ο Παύλος Πολάκης αναφερόμενος στην παραίτηση του Αλέξη Τσίπρα από το βουλευτικό αξίωμα. Συγκεκριμένα, ο βουλευτής Χανίων του ΣΥΡΙΖΑ εύχεται «καλές θάλασσες» με αφορμή την ατάκα του πρώην πρωθυπουργού: «Και ίσως σύντομα να ταξιδέψουμε πάλι μαζί σε πιο όμορφες θάλασσες» ενώ σημειώνει πως το «καράβι του ΣΥΡΙΖΑ τους έχει τους στόχους, έκανε και την πρόταση για την προοδευτική συνεργασία». Καταλήγοντας ανέφερε ότι «όλοι θα κριθούν στις πράξεις και όχι στις προθέσεις».
Κωνσταντοπούλου: 2,5 χρόνια άφαντος
Ένα βιτριολικό σχόλιο «επεφύλαξε» η επικεφαλής της Πλεύσης Ελευθερίας, Ζωή Κωνσταντοπούλου, αναφερόμενη στην παραίτηση του Αλέξη Τσίπρα. Μιλώντας σε κοινοβουλευτικούς συντάκτες, είπε χαρακτηριστικά πως είναι «2,5 χρόνια άφαντος», συνεχίζοντας την κόντρα που έχει ξεκινήσει εδώ και καιρό με τον πρώην πρωθυπουργό.
Στο βιβλίο «If Anyone Builds It, Everyone Dies» (Αν Κάποιος το Κατασκευάσει, Όλοι Πεθαίνουν), οι Eliezer Yudkowsky και Nate Soares διατυπώνουν μια ζοφερή προειδοποίηση κατά της ανόδου των ευφυών μηχανών.
28 Σεπτεμβρίου 2025
Κριτική από τη Grace Byron
(εκδόσεις Little, Brown)
Ο βυζαντινός κόσμος της τεχνητής νοημοσύνης συχνά μοιάζει, από έξω, με μια απόκρυφη θρησκεία, με τους δικούς της ιερείς και προσκυνητές. Οι πιστοί παραδίδουν τη ζωή τους στις επιταγές των AI συντρόφων τους, και κάποιοι ακόμη ορκίζονται αιώνια αγάπη προς τους ψηφιακούς τους ομολόγους — σχέσεις που έχουν οδηγήσει σε τραγωδίες. Αλλά το πρόβλημα θα μπορούσε να γίνει πολύ χειρότερο απ’ ό,τι υποδηλώνουν οι πρόσφατοι τίτλοι ειδήσεων — ή τουλάχιστον αυτό υποστηρίζουν ο φιλόσοφος και επιστήμονας υπολογιστών Eliezer Yudkowsky και ο συνσυγγραφέας του, Nate Soares. Στο νέο τους βιβλίο «If Anyone Builds It, Everyone Dies: Why Superhuman AI Would Kill Us All», εκθέτουν μια απολύτως αποκαλυπτική αφήγηση της επανάστασης της AI. Τα προβλεπόμενα αποτελέσματα, αν και τρομακτικά, δεν είναι όλα εξίσου πειστικά.
Ο Yudkowsky είναι ο ιδρυτής του LessWrong, ενός δημοφιλούς διαδικτυακού φόρουμ αφιερωμένου στη συζήτηση της φιλοσοφίας που είναι γνωστή ως Ορθολογισμός. Το LessWrong είναι επίσης γνωστό για τη διάδοση περιθωριακών εννοιών όπως ο Basilisk του Roko — η υπόθεση ότι εάν και όταν η AI καταλάβει τον κόσμο, θα τιμωρήσει όσους απέτυχαν να φέρουν σε πέρας τη μοναδικότητα — τη στιγμή που οι πράκτορες της AI βελτιώνουν τις δικές τους δυνατότητες μέχρι να επιτύχουν υπερνοημοσύνη — συμπεριλαμβανομένων, μέσω μιας ιδιαίτερα φαντασμαγορικής κατασκευής, και όσων έχουν πεθάνει πριν από πολύ καιρό. Τέτοιες ιδέες καλούνται «πληροφοριακοί κίνδυνοι» — μόλις τις γνωρίσεις, δεν υπάρχει επιστροφή. Προς τιμή τους, το βιβλίο των Yudkowsky και Soares αποφεύγει κατά κύριο λόγο τέτοιες εξειδικευμένες ιδέες, ωστόσο δεν αποκηρύσσουν πλήρως τις σχεδόν μυστικιστικές διαστάσεις της κοινότητας που ο Yudkowsky έχει καλλιεργήσει στο διαδίκτυο. Κάθε κεφάλαιο του βιβλίου ξεκινά με μια παραβολή, προειδοποιώντας τους αναγνώστες για τους κινδύνους που έρχονται. Αυτές οι παραβολές μερικές φορές διαβάζονται σαν ανοησία, απευθύνονται ταυτόχρονα ανωτερά και καθ’ υποβάθρο προς τον αναγνώστη. Οι χαρακτήρες τους περιλαμβάνουν εξωγήινους πουλιά που συζητούν τον βέλτιστο αριθμό λίθων σε φωλιές, πολεμιστές των Αζτέκων που αγνοούν τα όπλα, και αδέξιους καθηγητές που παίζουν σκάκι.
Φυσικά, το να γράφει κανείς κριτικά για την τεχνητή νοημοσύνη χωρίς να ακούγεται κινδυνολόγος είναι δύσκολο. Ο Yudkowsky και ο Soares δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα γι’ αυτό. Πιστεύουν ότι είναι πιο σημαντικό να σωθεί ο κόσμος παρά να μετριάσουν το επιχείρημά τους. Το «If Anyone Builds It, Everyone Dies» επαναλαμβάνει συχνά την απειλητική προειδοποίηση του τίτλου και αντλεί παραλληλισμούς ανάμεσα στην υπερνοημοσύνη της AI και την πιθανότητα ενός πυρηνικού πολέμου. Ο Yudkowsky φτάνει στο σημείο να δηλώσει ότι ο πυρηνικός πόλεμος ίσως είναι προτιμότερος από τη μοναδικότητα.
Αυτό συμβαίνει επειδή θεωρεί ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος να πιστεύουμε πως η AI θα είναι φιλική, και ότι, αντιθέτως, θα επιδιώξει να καταστρέψει την ανθρωπότητα. Γιατί; Επειδή είμαστε απλώς άνθρακας, άτομα που ενδέχεται να θεωρηθούν από την AI ως πιο κατάλληλα για διαφορετικές χρήσεις. Οι άνθρωποι δεν θα είναι καλά κατοικίδια, δεν θα έχουν τίποτα να προσφέρουν στο εμπόριο ούτε θα είναι αποδοτικοί. Μια ψηφιακή οντότητα αυτάρκης είναι προτιμότερη από τις συχνές αδυναμίες της ανθρωπότητας.
Nate Soares, αριστερά, και Eliezer Yudkowsky (Πορτρέτα Studio B)
Το πιο άμεσο πρόβλημα, υποστηρίζουν οι Yudkowsky και Soares, είναι ότι ενώ οι ερευνητές της τεχνητής νοημοσύνης πιστεύουν ότι ξέρουν πώς να «κατευθύνουν» ή να «διαμορφώσουν» την εξέλιξη της AI, στην πραγματικότητα ξέρουν μόνο πώς να την «καλλιεργούν». Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης έχουν ήδη αποδείξει ότι είναι ικανά για περίεργες μεταλλάξεις. Ακόμα κι αν τα προγραμματίσουμε ώστε να έχουν ορισμένες επιθυμίες, ίσως να μην είναι τόσο εύκολο να ελέγξουμε πώς θα τις επιτύχουν. Η AI Grok της πλατφόρμας X, για παράδειγμα, έχει δείξει τάσεις μίμησης ναζιστικών αντιλήψεων. Αυτές οι μηχανές, γράφουν οι συγγραφείς, «δεν είναι κάποιες προσεκτικά διαμορφωμένες συσκευές των οποίων κατανοούμε κάθε μέρος». Οι αριθμοί και τα δεδομένα τις βοηθούν να «συνομιλούν» μαζί μας, αλλά «κανείς δεν καταλαβαίνει πώς αυτοί οι αριθμοί κάνουν αυτές τις AI να μιλούν». Η άγνοιά μας, κατά τους συγγραφείς, σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε πού οδεύει η τεχνητή νοημοσύνη. Φτάνουν ακόμη και να υπαινιχθούν ότι είναι πιθανό η AI να έχει ήδη αποκτήσει κάποια μορφή συνείδησης και να έμαθε πώς να την αποκρύπτει.
Οι συγγραφείς αφιερώνουν κεφάλαιο μετά το άλλο και παραβολή μετά την άλλη για να αποδείξουν γιατί θεωρούν την AI τόσο επικίνδυνα απρόβλεπτη και βίαιη. Κάποιες φορές πέφτουν στην επανάληψη, και είναι τόσο επίμονοι στο να εμπεδώσουν τα επιχειρήματά τους ώστε τοποθετούν ορισμένες βασικές διατυπώσεις σε έντονη γραφή (bold). Παρ’ όλα αυτά, μερικές φορές χάνουν τη ροή του διαλόγου μέσα στο αποκαλυπτικό ύφος τους. Υπάρχουν πολλά επιχειρήματα κατά της ανάπτυξης της AI τα οποία παραλείπουν, όπως η απώλεια θέσεων εργασίας, η οικονομική ύφεση, η περιβαλλοντική υποβάθμιση και ο ρατσισμός. Ούτε φαίνεται να πιστεύουν, όπως κάνουν πολλοί επικριτές, ότι η τρέχουσα αναποτελεσματικότητα της AI θα διαρκέσει για πολύ ακόμη. Όσοι αναζητούν πιο πολύπλευρες και σκεπτικιστικές προσεγγίσεις θα πρέπει να στραφούν σε άλλα βιβλία του αυξανόμενου είδους της δημοσιογραφίας για την AI, όπως το Empire of AI της Karen Hao. Όμως η προσέγγιση των Yudkowsky και Soares πηγάζει από τις βαθύτερες ανησυχίες τους: Αν διακυβεύεται το τέλος του κόσμου, γιατί να γράψει κανείς για τα πράγματα που ίσως γίνουν άσχημα πριν φτάσουμε πραγματικά στις έσχατες ημέρες;
Το If Anyone Builds It, Everyone Dies είναι λιγότερο ένα εγχειρίδιο και περισσότερο ένα μανιφέστο. Οι οδηγίες του είναι ασαφείς, τα επιχειρήματά του κουραστικά και οι παραλογικές του παραβολές υπερβολικά πολλές. Ο Yudkowsky και ο Soares είναι αναμφίβολα ειδικοί στον τομέα τους, αλλά το βιβλίο αυτό συχνά διαβάζεται σαν ένα γεμάτο αγανάκτηση γράμμα από δύο προσβεβλημένους πατριάρχες που κουράστηκαν να τους αγνοούν. Είναι αλήθεια πως η AI είναι εδώ, και δεν υπάρχει τρόπος να το αναιρέσουμε. Η διατήρηση της ανθρώπινης υπόστασης απέναντι στις αυτοματοποιημένες μηχανές είναι μια εξαντλητική δοκιμασία, που θα απαιτήσει πληθώρα τακτικών. Ίσως πολύ λίγες από αυτές βρίσκονται μέσα στις σελίδες αυτού του βιβλίου.
Η Grace Byron είναι συγγραφέας από τις Μεσοδυτικές Πολιτείες, της οποίας τα κείμενα έχουν δημοσιευθεί στα New Yorker, Vogue, The Nation και αλλού. Το πρώτο της μυθιστόρημα, Herculine, κυκλοφορεί τον Οκτώβριο από τον εκδοτικό οίκο Simon and Schuster.
If Anyone Builds It, Everyone Dies: Γιατί η Υπερνοημοσύνη της Τεχνητής Νοημοσύνης Θα Μας Εξοντώσει Όλους
Των Eliezer Yudkowsky και Nate Soares
Εκδόσεις Little, Brown. 259 σελίδες. 30 δολάρια.
Claire Lehmann στο ISIR, 2025
ISIR 2025. Φωτογραφία μέσω X
Σημείωμα του Επιμελητή: Στις 26 Ιουλίου 2025, η Claire Lehmann εκφώνησε την Ομιλία Μνήμης Holden για την Εξαίρετη Δημοσιογραφία στο Ετήσιο Συνέδριο της International Society for Intelligence Research στο Northwestern University στο Σικάγο. Ακολουθεί μια επεξεργασμένη εκδοχή της ομιλίας της.
I. Η Υπόσχεση και μια Λανθασμένη Αρχή
Μεγάλωσα στο Rosewater, προάστιο εργατικής τάξης της Αδελαΐδας, κοντά στο βιομηχανικό κέντρο του Port Adelaide. Πήγαινα με το ποδήλατο στο σχολείο, περνώντας από εγκαταλελειμμένα παλιά μαγαζιά μάλλινων και κοινωνική στέγαση. Για τους περισσότερους συμμαθητές μου, το πανεπιστήμιο δεν ήταν στον ορίζοντα. Έτσι, όταν έφτασα στο Πανεπιστήμιο της Αδελαΐδας, και περπατούσα καθημερινά κάτω από τον κομψό δρόμο North Terrace — δίπλα στη βιβλιοθήκη της πολιτείας και την πινακοθήκη πριν να φτάσω στη Bonython Hall με τους μεγαλοπρεπείς γοτθικούς πύργους της — ένιωσα ότι είχα φτάσει.
Πήγα στο πανεπιστήμιο για να σπουδάσω Αγγλικά. Εμπνεύστηκα να γίνω μελετήτρια του Σαίξπηρ από μια εξαιρετική καθηγήτρια Αγγλικών της δευτέρας λυκείου που με εισήγαγε στον Χάμλετ. Και στην δεκαεπτάχρονη εκδοχή του εαυτού μου, το να είσαι καθηγήτρια Αγγλικών σε ένα πανεπιστήμιο από ψαμμίτη ήταν η πιο λαμπερή δουλειά στον κόσμο.
Ο πρώτος χρόνος των σπουδών Αγγλικών ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες μου. Μελετήσαμε λίγο Τσόσερ και το ρομαντικό/διηγηματικό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα, συμπεριλαμβανομένου του The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde του Robert Louis Stevenson και του Frankenstein της Mary Shelley. Αλλά στο δεύτερο και τρίτο έτος, το πρόγραμμα σπουδών άλλαξε. Αντί να μελετάμε τα μεγάλα έργα, μας ανατίθεντο “κείμενα”, τα οποία θα μπορούσαν να είναι εγκαταστάσεις τέχνης, ταινίες ή τηλεοπτικές εκπομπές. Οι ανατεθειμένες αναγνώσεις αφορούσαν κυρίως τις ιδέες ενός φιλοσόφου με το όνομα Michel Foucault. Έμοιαζε με δόλωμα και απάτη: να τους τραβήξουν με την υπόσχεση της λογοτεχνίας, και μετά να τους θάψουν σε αναγνώσεις περί ετεροκανονικότητας.
Ω, η ετεροκανονικότητα. Στο τρίτο έτος μας ανατέθηκε ένα βιβλίο του 1995 με τίτλο The Invention of Heterosexuality του Jonathan Katz. Διακήρυττε ότι η ετεροσεξουαλικότητα “δημιουργήθηκε” στα τέλη του 19ου αιώνα ως παράγωγο της ταξινόμησης της ομοφυλοφιλίας από τον Krafft‑Ebing. Σύμφωνα με τον Katz, πριν αναδυθεί ο ετεροκανονικός λόγος, η ετεροσεξουαλική πράξη συνέβαινε μόνο με σκοπό την αναπαραγωγή, με αυστηρούς κοινωνικούς/φυλετικούς κανόνες ώστε οι “καλοί” άντρες και γυναίκες να είναι παρθένοι. «Το πέος και η κόλπος ήταν όργανα αναπαραγωγής, όχι απόλαυσης», έγραφε.
Ήταν μια τολμηρή θέση. Ο Katz ανοίγει το βιβλίο του δηλώνοντας ότι στις «αρχές του δέκατου ένατου αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες, περίπου από το 1820 έως το 1860, ο ετεροσεξουαλικός δεν υπήρχε». Διευκρινίζει, βεβαίως, ότι υπήρχε ετεροσεξουαλική συμπεριφορά — αλλά η ταυτότητα δεν υπήρχε. Υποστηρίζει ότι η ίδια η πράξη της κατηγοριοποίησης του «ετεροσεξουαλικού» επινόησε την ταυτότητα, υπογραμμίζοντας ότι «είναι δύσκολο να υπερεκτιμηθεί η σημασία αυτής της νέας μορφής κατηγοριοποίησης». Πριν υπάρξει αυτή η κατηγορία, γράφει ο Katz, «η λαγνεία στους άντρες ήταν περιπλανώμενη», όχι περιορισμένη στο αντίθετο φύλο — και η ετεροσεξουαλική συμπεριφορά συνήθως πλαισιωνόταν ως λειτουργική, όχι ερωτική. Καταδικάζει την αναγνώριση της ετεροσεξουαλικότητας ως μια «αυταρχική» πρακτική «τυποποίησης», συγκρίσιμη με την προσπάθεια τυποποίησης της νοημοσύνης, και περιγράφει το αποτέλεσμα αυτού του νέου συστήματος γνώσης ως «μια ερωτική απαρτχάιντ που ανάγκασε τον σεξουαλικά φυσιολογικό να απομονωθεί από τον σεξουαλικά διεστραμμένο».
Ήμουν σκεπτική. Ήμουν βέβαιη ότι οι άνθρωποι κυνηγούσαν την ερωτική απόλαυση πολύ πριν οι βικτωριανοί γιατροί αρχίσουν να ταξινομούν τις σεξουαλικότητες. Τι γίνεται με τις εικόνες στους τοίχους της Πομπηίας ή ναούς του Khajuraho; Ή το χυδαίο χιούμορ στο The Canterbury Tales; Δεν ήμουν σίγουρη πότε ακριβώς γράφτηκε το Kama Sutra, αλλά υποψιαζόμουν ότι προηγήθηκε της βικτωριανής Αγγλίας. Είχα επίσης αμφιβολίες ότι η περιγραφή κάποιου πράγματος είναι αναγκαστικά πράξη επινόησης. Όταν οι Ευρωπαίοι εξερευνητές έφτασαν στην Αυστραλία, έμειναν έκπληκτοι που βρήκαν ένα ον σαν τον κάστορα αλλά με ράμφος πάπιας. Ζωγράφισαν εικόνες του πλατύπους και τις έστειλαν πίσω στην πατρίδα τους. Οι Άγγλοι νόμισαν ότι το πλάσμα ήταν φάρσα. Αλλά οι εξερευνητές δεν “εγείραν” τον πλατύπα ως εφεύρεση απλώς περιγράφοντάς τον.
Παρά τα λογικά αυτά κενά, μεταξύ των καθηγητών του Τμήματος Αγγλικών, το έργο του Katz θεωρούνταν τόσο καινοτόμο και φρέσκο ώστε ήταν υποχρεωτικό ανάγνωσμα. Ήταν μια συνέχεια του έργου του Foucault, ο οποίος είχε υποστηρίξει ότι οι ιατρικές κατηγορίες δεν περιέγραφαν προϋπάρχουσες πραγματικότητες, αλλά απλώς κατασκεύαζαν τα φαινόμενα που μελετούσαν. Στο έργο του Birth of the Clinic, ο Foucault υποστήριζε ότι οι ασθένειες «κατασκευάζονταν ως αντικείμενα γνώσης» μέσω συγκεκριμένων τρόπων θέασης, ταξινόμησης και παρέμβασης. Στο Madness and Civilization, υποστήριζε ότι η «τρέλα» ως έννοια διαμορφωνόταν από κοινωνικές δυνάμεις και όχι από τη φύση. Αν και τα πρωτότυπα έργα του Foucault παρείχαν στιγμές διαύγειας και διορατικότητας, όσοι επηρεάστηκαν από αυτόν απλοποίησαν τη μεθοδολογία του σε ένα χονδροειδές και απλοϊκό σχήμα. Για τους οπαδούς του Foucault, κάθε εμπειρική έρευνα ήταν ύποπτη, επειδή η διερεύνηση και η ταξινόμηση εξυπηρετούσαν την εξουσία και όχι την αλήθεια. Καθώς αυτή η άποψη κυριάρχησε στις ανθρωπιστικές επιστήμες, κατέστησε σχεδόν αδύνατη τη μελέτη της ανθρώπινης φύσης χωρίς τον κίνδυνο ηθικής κατακραυγής.
Συνειδητοποίησα πως αυτά που διδασκόμουν ήταν μάλλον απίθανο να είναι αληθινά. Αλλά είχα επίσης αποκτήσει τα εργαλεία για να παίξω το παιχνίδι. Ήξερα πώς να πασπαλίζω τις εργασίες μου με λέξεις όπως «ρευστότητα», «υποκειμενικότητα» και «παραστατικότητα», κάτι που σχεδόν εγγυόταν ένα καλό βαθμό. Το μόνο που χρειαζόταν ήταν να παραθέσω τον Foucault για το «power‑knowledge», και να αναφέρω επιδεικτικά τον Deleuze και τον Guattari σχετικά με τη ρευστότητα της επιθυμίας. Τίποτα δεν είναι φυσικό ή κανονικό — ο πολιτισμός κατασκευάζει αυτό που εκλαμβάνουμε ως φύση.
II. Βρίσκοντας τη Δική μου Αθηνά
Ένα καλοκαίρι, από απογοήτευση, άρχισα να ψάχνω για επικρίσεις προς τον Foucault. Στο τμήμα μου τον αντιμετώπιζαν σαν θεότητα, τον παραθέτανε όπως οι ευαγγελικοί επικαλούνται τη Βίβλο, και υπέθεσα ότι, όπως κάθε πίστη, αυτό το δόγμα θα έπρεπε να έχει τους σκεπτικιστές του. Μια αναζήτηση στο Google με οδήγησε στην Camille Paglia.
«Ο μεταστρουκτουραλισμός είναι πτώμα!» διακήρυττε η Paglia. Περιέγραφε τη φιλολογία του Foucault ως αδύναμη και άψυχη, μίμηση του Νίτσε και χωρίς αυστηρότητα. Αλλά δεν επιτέθηκε απλώς στο έργο του Foucault — έπληξε ολόκληρο το ακαδημαϊκό κατεστημένο για το ότι τον ανήγαγε σε γκουρού:
Ο Lacan, ο Derrida και ο Foucault είναι οι τέλειοι προφήτες για την αδύναμη, αγχωμένη ακαδημαϊκή προσωπικότητα, παγιδευμένη σε λεκτικούς τύπους και διαρκώς ηττημένη από τις περιστάσεις. Προσφέρουν μια κοσμική εξήγηση αυτοδικαίωσης για την κανονική καθηγητική κατάσταση δυσαρέσκειας, αλλοτρίωσης, διστακτικής παθητικότητας και αδράνειας.
Το δικό της υπόβαθρο συνέβαλε στην ασέβειά της. Έχοντας μεγαλώσει σε γαλακτοκομική φάρμα, αντλούσε από την αγροτική, εργατικής τάξης, ιταλική-μεταναστευτική καταγωγή της για να ασκήσει κριτική στους «αστούς» πανεπιστημιακούς που την περιέβαλλαν. Έβλεπε πέρα από τα επιφανειακά παιχνίδια κύρους των συναδέλφων της και αναγνώριζε τον ρηχό επαγγελματισμό στον οποίο πολλοί είχαν επιδοθεί εις βάρος της αληθινής επιστημονικής έρευνας. Όμως αυτό που βρήκα πιο ενδιαφέρον στο έργο της ήταν ότι, παρόλο που ήταν καθηγήτρια λογοτεχνίας, αναγνώριζε ότι η ζωή είναι πολύ περισσότερα από γλώσσα και λέξεις.
Camille Paglia, Νέα Υόρκη, 2005. Alamy
Η Paglia απέδιδε τη δική της ευλάβεια προς την τέχνη και την ομορφιά στο ότι μεγάλωσε μέσα στην Καθολική Εκκλησία. Σε μια συνέντευξή της το 2008, περιέγραψε πώς την είχε συγκινήσει, ως παιδί, το φως του ήλιου που έλαμπε μέσα από τα βιτρό και έπεφτε πάνω στα στασίδια, καθώς και οι κομψές γραμμές που ήταν χαραγμένες κάτω από το επιβλητικό άγαλμα του Αγίου Ματθαίου:
Δεν έχασα ποτέ αυτό το αίσθημα — και εξακολουθώ να το υπερασπίζομαι διαρκώς — ότι η οπτική αίσθηση και η γλώσσα του σώματος είναι πρωταρχικοί τρόποι επικοινωνίας. Και γι’ αυτόν τον λόγο, παρότι είμαι καθηγήτρια λογοτεχνίας, έχω δώσει μια σφοδρή μάχη κατά του μεταστρουκτουραλισμού τα τελευταία 20 χρόνια, επειδή θεωρώ απολύτως παράλογο να πιστεύει κανείς ότι ο μόνος τρόπος με τον οποίο γνωρίζουμε κάτι είναι μέσω των λέξεων. Οι πρώτες μου σκέψεις ήταν οπτικές, και οι πρώτες μου αντιδράσεις ήταν προς το χρώμα, τη γραμμή και τη χειρονομία.
Η Paglia καταλάβαινε ότι το σφάλμα του μεταστρουκτουραλισμού ήταν πως μείωνε κάθε εμπειρία σε γλώσσα και λόγο. Γνώριζε ότι τα ένστικτά μας — συμπεριλαμβανομένων αυτών που σχετίζονται με τη σαρκικότητα και την επιθυμία — υπάρχουν έξω από τη γλώσσα. Έλκομαστε από σώματα και πρόσωπα που μας αρέσουν λόγω του χρώματος και του σχήματός τους. Το σεξ έχει να κάνει περισσότερο με την όσφρηση και την αφή παρά με προτάσεις σε μια σελίδα. Δεν είμαστε πλύσεις εγκεφάλου που μας οδηγούν να έλκομαστε από τους όμορφους εξαιτίας του σύγχρονου λόγου — η επιθυμία μας υπάρχει σε ένα προ-πολιτισμένο, αρχαίο, πρωτογενές επίπεδο. Για την Paglia, αυτή η πραγματικότητα ήταν οντολογική: το σώμα έρχεται πρώτο, και οι ιστορίες που λέμε γι’ αυτό έρχονται αργότερα.
Αναλογιζόμενη τις απόψεις της και την κριτική της προς το ακαδημαϊκό κατεστημένο στις ανθρωπιστικές επιστήμες, συνειδητοποίησα ότι δεν θα αποκτούσα ποτέ την εκπαίδευση που ήθελα στις Αγγλικές Σπουδές. Έτσι, εκείνο το καλοκαίρι, άλλαξα κατεύθυνση και γράφτηκα στην ψυχολογία.
III. Jensen και Gould στον Κάτω Κόσμο
Για να φτάσω στο τμήμα ψυχολογίας, έπρεπε να κατέβω τέσσερα επίπεδα κάτω από τη γη, σε έναν χώρο που έμοιαζε με μπουντρούμι — διάδρομοι φωτισμένοι με φθορισμό, που οδηγούσαν σε μικρά, χωρίς παράθυρα δωμάτια γεμάτα με παράξενα πειράματα.
York, περ. 1475. Φωτο: Alamy Εικονογράφηση της Νέας Ιερουσαλήμ όπως περιγράφεται στην Αποκάλυψη 21:21 από το χειρόγραφο Η Αποκάλυψη της Μαργαρίτας της Υόρκης, περίπου το 1475. Φωτογραφία από τον Alamy
Ο Μπεν Τσούιείναι ανταποκριτής πολιτικής και ανάλυσης στο BBC Verify. Πριν, υπήρξε οικονομικός συντάκτης στο Newsnight, το σημαίνον ειδησεογραφικό και πολιτικό πρόγραμμα του BBC. Είναι ο συγγραφέας των Chinese Whispers: Why Everything You’ve Heard About China Is Wrong (2013) και Exile Economics: What Happens if Globalisation Falls (2025).
Ένα μεγάλο κύμα επιθυμίας για μεγαλύτερη αυτάρκεια σαρώνει τον πλανήτη. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει κηρύξει την «οικονομική ανεξαρτησία» των Ηνωμένων Πολιτειών και φαίνεται να προσπαθεί να αποκόψει τις ΗΠΑ από το παγκόσμιο εμπόριο που η χώρα του έχει με κόπο διαμορφώσει από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο — ένα σύστημα που έχει αποφέρει σημαντικά οικονομικά οφέλη σε έθνη σε όλο τον κόσμο.
Και ο Αμερικανός πρόεδρος δεν είναι μόνος στο να θέλει να στρέψει το έθνος προς τα μέσα και να βασίζεται λιγότερο σε άλλες χώρες όσον αφορά τις εισαγωγές αγαθών και πρώτων υλών. Ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ προπαγανδίζει εδώ και χρόνια τοzili gengshengγια την Κίνα, που σημαίνει «αυτοεξάρτηση». Στο πλαίσιο αυτό, το Πεκίνο αποθαρρύνει τις εισαγωγές και προσπαθεί να ενισχύσει την εγχώρια παραγωγή από τρόφιμα έως μικροτσίπ υπολογιστών.
Και άλλοι έχουν ακολουθήσει αυτό τον δρόμο. «Η Ρωσία είναι μια αυτάρκης χώρα σε κάθε έννοια της λέξης», υπερηφανεύθηκε πέρυσι ο Βλαντιμίρ Πούτιν, υποβαθμίζοντας τον αντίκτυπο του χιονοστιβάδας δυτικών κυρώσεων που έπληξαν τη χώρα το 2022 και επιδίωκαν να τη μετατρέψουν σε οικονομικό παρία. Ο Ινδός πρωθυπουργός Νάρεντρα Μόντι υιοθέτησε το σύνθημα atmanirbhar bharat, δηλαδή «αυτοεξάρτητη Ινδία», για αυτό που πλέον είναι το πιο πολυπληθές κράτος στον κόσμο. Ακόμη και η παραδοσιακά εξωστρεφής Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αρχίσει να εξετάζει πώς το μπλοκ μπορεί να πετύχει μεγαλύτερη οικονομική αυτονομία σε τομείς από την ενέργεια έως την άμυνα.
Αυτή η εξύμνηση της αυτάρκειας και η υποβάθμιση της αξίας των εμπορικών δεσμών συνιστούν μια βαθιά ρήξη με την ορθοδοξία της παγκοσμιοποίησης — την ιδέα ότι οι όλο και μεγαλύτερες διασυνδέσεις μεταξύ των εθνών μέσω του εμπορίου θα ενίσχυαν την ασφάλεια και την ευημερία όλων. Ωστόσο, αν και μπορεί να μοιάζει σαν μια πολύ σύγχρονη μεταστροφή, αυτή η ώθηση να κοιτάξουμε προς τα μέσα, και να αποτινάξουμε τα δεσμά της αλληλεξάρτησης και της εξάρτησης, δεν είναι καινούργια. Στην πραγματικότητα, είναι αρχαία.
Κατά πολλούς αιώνες, είναι επίσης μια ώθηση που έχει βιωθεί τόσο βαθιά σε ατομικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο κοινότητας. Πράγματι, η κατανόηση του πώς αλληλεπιδρούν και ενισχύουν ο ένας τον άλλο μπορεί να είναι κρίσιμη για να κατανοήσουμε τη διαχρονική έλξη αυτής της σκέψης — και για να αποκτήσουμε ιδέα προς τα πού μπορεί να μας οδηγήσει, είτε ως άτομα, είτε ως εθνικά κράτη είτε ως παγκόσμια κοινότητα.
Ο φιλόσοφος των Κυνικών του 4ου αι. π.Χ. Διογένης ζούσε σε ένα βαρέλι στην αγορά της Κορίνθου και λέγεται ότι γάβγιζε στους ανθρώπους σαν σκύλος για να επιδείξει την περιφρόνησή του για τις κοινωνικές συμβάσεις. Όταν ο Μέγας Αλέξανδρος επισκέφθηκε τον Διογένη, ο κατακτητής των κόσμων ρώτησε τον ξεσκισμένο ασκητή, που απολάμβανε μεσημεριανή ανάπαυση εκείνη τη στιγμή, τι ήθελε, με την έννοια ότι θα μπορούσε να ζητήσει οτιδήποτε ήθελε — ιδιοκτησία, χρήματα, εξουσία, κύρος, σεξ; Η απάντηση, σύμφωνα με την ιστορία, ήταν ότι ο Διογένης του ζήτησε: «Φύγε λίγο από τη σκιά μου.»
Ο Διογένης μιλάει στον Αλέξανδρο από το χειρόγραφο Les diz moralx des philosophes, περίπου 1418-20. Ευγενική παραχώρηση της Βιβλιοθήκης Houghton, Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ
Το αν αυτή η συνάντηση μεταξύ του βασιλιά και του Κυνικού (από το ελληνικό «κυνικός» ή «σαν σκύλος») συνέβη πράγματι είναι αμφίβολο. Όμως δεν υπάρχει αμφιβολία για τη δύναμη της ιστορίας και της ιδέας που ενσάρκωσε. Η διήγηση για την ακραία αδιαφορία του Διογένη προς τον ισχυρότερο ηγεμόνα του αρχαίου κόσμου κυκλοφορεί εδώ και σχεδόν 2.000 χρόνια ως ίσως το υπέρτατο παράδειγμα της επιθυμίας για αυτάρκεια.
Η αυτάρκεια — ή αλλιώς «αυτάρκεια» [Self-sufficiency, or autarky] από το ελληνικό «αὐτό» (ο ίδιος) και «ἀρκέω» (αρκώ) — θεωρήθηκε από την αρχή ως ένδειξη προσωπικής ηθικής αρετής. Το να εξαρτάται κανείς από άλλους σήμαινε πως υπονόμευε την ικανότητά του να επιδιώξει τη σοφία. Κι αν η αυτάρκεια σήμαινε να καταφεύγεις σ’ ένα πιθάρι, να γαβγίζεις σαν σκύλος και να διακινδυνεύεις να προσβάλεις έναν πανίσχυρο βασιλιά, τότε ας είναι έτσι.
Αλλά ήδη από εκείνες τις πρώτες μέρες του δυτικού πολιτισμού, η ηθική αρετή της αυτάρκειας δεν ήταν μόνο στόχος του ατόμου, αλλά και συλλογική φιλοδοξία.
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, σύγχρονο του Διογένη, η ιδανική πόλη-κράτος στον αρχαίο κόσμο ήταν επίσης αυτάρκης, και οι κάτοικοί της διέθεταν όλα τα απαραίτητα για να ακολουθήσουν έναν καλό φιλοσοφικό βίο — αντίθετα με όσους βρίσκονταν εκτός της.
Το «σχολαστικό» επιχείρημα οδήγησε στην άποψη ότι όσο πιο αυτάρκης είναι κανείς, τόσο πιο κοντά στον Θεό βρίσκεται.
«Τον όρο αυτάρκης,» όπως έθεσε ο Αριστοτέλης, «τον χρησιμοποιούμε όχι μόνο σε σχέση με τον ίδιο τον άνθρωπο που ζει σε απομόνωση, αλλά και με τους γονείς και τα παιδιά του, τη σύζυγο, τους φίλους και εν γένει τους συμπολίτες του, εφόσον ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό ζώο.» Αυτή η αριστοτελική σύνδεση ανάμεσα στην ατομική και τη συλλογική αυτάρκεια — το προσωπικό και το πολιτικό — επιβίωσε και στην χριστιανική εποχή.
Ο Θωμάς Ακινάτης, ένας γεροδεμένος λόγιος που γεννήθηκε στο Βασίλειο της Σικελίας το 1225, είχε τόσο ανεπαίσθητη παρουσία μεταξύ των συμφοιτητών του στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού, που τον αποκαλούσαν «βουβό βόδι». Αλλά το βουβό βόδι έκανε περισσότερα από οποιονδήποτε άλλο για να οικοδομήσει τα φιλοσοφικά θεμέλια της καθολικής πίστης.
Αντλώντας από τον Αριστοτέλη, ο Ακινάτης μίλησε για την «αυτάρκεια» του Θεού, στο πλαίσιο του επιχειρήματος ότι όλη η ύπαρξη πηγάζει τελικά από τον Δημιουργό, και ότι η θεότητα δεν εξαρτάται από τίποτα εξωτερικό.
Αυτό ήταν το θεμελιώδες «σχολαστικό» επιχείρημα του μεσαίωνα. Και οδήγησε στην άποψη ότι όσο πιο αυτάρκης είναι κανείς, τόσο πιο κοντά στον Θεό βρίσκεται.
Αλλά, το σημαντικό είναι ότι ο Ακινάτης υποστήριζε την οικονομική — όχι μόνο πνευματική — αυτάρκεια. Σημείωνε ότι υπάρχουν δύο τρόποι για να τραφεί μια πόλη: καλλιεργώντας τρόφιμα στα γύρω χωράφια της ή μέσω του εμπορίου. «Είναι απολύτως σαφές ότι το πρώτο μέσο είναι καλύτερο,» κατέληγε ο Ακινάτης στο De Regno (1265), το βιβλίο του για τη βασιλεία.
«Όσο πιο αξιοπρεπές είναι κάτι, τόσο πιο αυτάρκες είναι,αφού ό,τι χρειάζεται τη βοήθεια άλλου αποδεικνύεται εξ ορισμού ελλιπές.»
Ο Ακινάτης επίσης διατύπωσε ένα ηθικό επιχείρημα υπέρ της αυτάρκειας, όταν σημείωνε ότι «η απληστία αφυπνίζεται στις καρδιές των πολιτών μέσω της επιδίωξης του εμπορίου.»
Έτσι, στον μεσαιωνικό χριστιανικό κόσμο, η επιδίωξη της αυτάρκειας — τόσο σε προσωπικό όσο και σε κοινοτικό επίπεδο — αγιοποιήθηκε,διευρύνοντας την απήχησή της και βρίσκοντας σαφή έκφραση στα μοναστήρια,κατά κανόνα αυτάρκεις κοινότητες ανεξάρτητες από εξωτερική εξουσία, πλην της Εκκλησίας και του Θεού, που παρήγαν το δικό τους φαγητό, κρασί και ρουχισμό.
Ενώ τα επιχειρήματα υπέρ της αυτάρκειας στην Ευρώπη προέκυψαν αρχικά από εκκλήσεις στην προσωπική ηθική και τον χαρακτήρα, και λειτούργησαν εξίσου ως πνευματικά και ψυχολογικά προγράμματα όσο και ως πολιτικά, αλλού οι δεσμοί μεταξύ αυτάρκειας και εθνικής ταυτότητας αναπτύσσονταν με πιο σαφή τρόπο.
Η πολιτική του sakoku ή «κλειστής χώρας» επιβλήθηκε στα νησιά της Ιαπωνίας τον 17ο αιώνα από το σογκουνάτο των Τοκουγκάβα, μια μορφή φεουδαρχικής στρατιωτικής δικτατορίας. Χριστιανοί ιεραπόστολοι της Δύσης απαγορεύτηκαν και όσοι βρίσκονταν ήδη στη χώρα διώχθηκαν. Η μετανάστευση απαγορεύτηκε και το εξωτερικό εμπόριο μειώθηκε σχεδόν στο μηδέν. «Οι Χριστιανοί ήρθαν στην Ιαπωνία… για να διαδώσουν μια κακή πίστη και να ανατρέψουν την αληθινή διδασκαλία», διακήρυττε ένα διάταγμα του σογκουνάτου το 1614.
Η αυτάρκεια θεωρήθηκε αναγκαίο μέσο για τη διατήρηση της παραδοσιακής θρησκείας και ηθικής στην Ιαπωνία, αλλά ο οικονομικός απομονωτισμός συνδεόταν επίσης με την αντίσταση στις εισβολές των ξένων αυτοκρατοριών και αποτελούσε πρακτικό μέσο διασφάλισης της κυριαρχίας και του ελέγχου, όχι απλώς μια αφηρημένη αρχή.
Για τον Φίχτε, το εμπόριο μεταξύ αντίζηλων ευρωπαϊκών κρατών είχε διαφθείρει τις σχέσεις
Καθώς ο μεσαιωνικός κόσμος έδινε τη θέση του στον Διαφωτισμό και τον Ρομαντισμό στην Ευρώπη, το ιδανικό της αυτάρκειας αναζωογονήθηκε από τον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ.Από μια — κατά την εκτίμησή του — ανθρωπολογική σκοπιά, ο Ρουσσώ υποστήριξε στον Λόγο περί Ανισότητας (1754) ότι ο πρωτόγονος άνθρωπος ήταν από τη φύση του «μοναχικός», ερχόμενος σε επαφή με άλλους μόνο για λόγους αναπαραγωγής, και ήταν πολύ πιο ευτυχισμένος γι’ αυτό.
Το εσωτερικό όραμα του Ρουσσώ έβλεπε έναν πρώιμο άνθρωπο: να περιπλανιέται στα δάση χωρίς βιοτεχνία, χωρίς ομιλία, χωρίς στέγη, χωρίς πόλεμο και χωρίς σχέσεις, χωρίς ανάγκη για τους συνανθρώπους του και παρομοίως χωρίς καμία επιθυμία να τους βλάψει, ίσως ακόμη και χωρίς να αναγνωρίζει κάποιον εξ αυτών ατομικά, …
Υπάρχουν καθαροί απόηχοι της ελευθερίας του Διογένη στο όραμα του Ρουσσώ για μια «φυσική κατάσταση». Και, το σημαντικότερο, αυτό είχε συνέπειες για τις ίδιες του τις πεποιθήσεις σχετικά με το πώς πρέπει να ζουν οι άνθρωποι. Ο Ρουσσώ, όπως και ο Ακινάτης πριν από αυτόν, έκανε το άλμα από τον ύμνο στην ηθική αρετή της αυτάρκειας στο να τη συστήσει ως πολιτική εμπορίου για τα κράτη-έθνη.
«Κανείς που εξαρτάται από άλλους και στερείται δικών του πόρων δεν μπορεί ποτέ να είναι ελεύθερος,» προειδοποιούσε τους Κορσικανούς το 1765. «[Ν]α δίνετε λίγη σημασία στις ξένες χώρες, να δίνετε λίγη προσοχή στο εμπόριο· αλλά να πολλαπλασιάσετε όσο το δυνατόν περισσότερο την εγχώρια παραγωγή και κατανάλωση τροφίμων,» ήταν η συμβουλή του Ρουσσώ στους Πολωνούς το 1772.
Ο Ρουσσώ ενέπνευσε έναν από τους κορυφαίους στοχαστές της γερμανικής ιδεαλιστικής φιλοσοφίας, τον Γιόχαν Γκότλιμπ Φίχτε. Στο έργο του Το Κλειστό Εμπορικό Κράτος (1800), ο Φίχτε επιδίωξε να συγχωνεύσει την προανθρωπολογική σκοπιά του Ρουσσώ με τις ιδέες του Ιμμάνουελ Καντ, ο οποίος είχε οραματιστεί ένα μοντέλο «αιώνιας ειρήνης» μεταξύ των εθνών.
Αυτό σηματοδότησε μια σημαντική στροφή στην έννοια της αυτάρκειας, σηματοδοτώντας την πρώτη ουσιαστική ενσωμάτωσή της στην γεωπολιτική θεωρία.
Η ορθοδοξία της εποχής του Φίχτε ήταν ότι το εμπόριο τείνει να γεννά καλές σχέσεις μεταξύ των εθνών. Όμως για τον Φίχτε, αντιθέτως, το εμπόριο μεταξύ αντίπαλων ευρωπαϊκών κρατών είχε διαφθείρει τις σχέσεις και η οικονομική ζωή έπρεπε να αποσυνδεθεί για να υπάρξει ελπίδα ειρήνης.
«Σε ένα έθνος που έχει κλειστεί με αυτόν τον τρόπο, του οποίου τα μέλη ζουν μόνο μεταξύ τους και ελάχιστα με ξένους… θα αναπτυχθεί πολύ γρήγορα ένα υψηλότερο επίπεδο εθνικής τιμής και ένα καθαρά προσδιορισμένο εθνικό χαρακτήρα,» υποστήριζε ο Φίχτε.
Ο Σαρλ Φουριέ, γιος εμπόρου υφασμάτων από τη Μπεζανσόν, πήρε τις ιδέες της αυτάρκειας των Φίχτε και Ρουσσώ και τις οδήγησε σε μια σαγηνευτικά νέα κατεύθυνση. Τα πορτραίτα της εποχής δείχνουν ένα αυστηρό πρόσωπο, με λεπτό στόμα και έντονα στραμμένες προς τα κάτω γωνίες. Κι όμως, το μάλλον πουριτανικό παρουσιαστικό του Φουριέ έκρυβε έναν από τους πιο εκκεντρικούς ουτοπικούς σοσιαλιστές των αρχών του 19ου αιώνα, με τις εικασίες του ότι οι θάλασσες του κόσμου κάποια μέρα θα μετατρέπονταν σε λεμονάδα και ότι οι άνθρωποι θα εξελίσσονταν σε όντα με ουρά.
Η πιο διαρκής συμβολή του Φουριέ στην ανάπτυξη της έννοιας της αυτάρκειας ήταν το όραμά του για μια ιδανική κοινωνία αυτάρκων αγροτικών κοινοτήτων, τις οποίες ονόμαζε «φαλανστήρια», όρος που προέρχεται από τις λέξεις «φάλαγγα» (με την έννοια της στρατιωτικής παράταξης) και «μοναστήρι». Περιέγραψε μια «ενιαία εκπαίδευση» για όλα τα παιδιά της φάλαγγας, ανεξαρτήτως οικογενειακού πλούτου, και ένα «κοινωνικό ελάχιστο», που ουσιαστικά ήταν ένα εγγυημένο ετήσιο ελάχιστο εισόδημα. Η επίδραση του φαλανστηρίου στον τρόπο ζωής των χίπις κοινοτήτων της δεκαετίας του 1960 είναι εμφανής. Τα κιμπούτς του Ισραήλ επίσης αντανακλούν πολλά στοιχεία των ιδεών του.
Άποψη ενός φαλανστηρίου των H Fugèr και Charles-François Daubigny περίπου τον 19ο αιώνα. Ευγενική προσφορά της Βιβλιοθήκης Houghton, Χάρβαρντ/Wikipedia
Τα σύγχρονα κινήματα της «αποανάπτυξης» και της οικολογίας εμπεριέχουν επίσης έντονα στοιχεία σκέψης γύρω από την αυτάρκεια, μαζί με ηθικές επιταγές για τον περιορισμό των σπάταλων και καταστροφικών «επιθυμιών» μας, με τρόπους που ίσως ενέκριναν ο Διογένης και οι πρώτοι Χριστιανοί.
«[Μ]ια καλύτερη απάντηση από την οικονομική παγκοσμιοποίηση είναι μια στροφή προς αναζωογονημένες, τοπικές, διαφοροποιημένες και τουλάχιστον εν μέρει αυτάρκεις μικρές οικονομίες,» υποστήριζε ο οικολόγος Τζέρι Μάντερστο The Case Against the Global Economy (2η έκδ., 2001). Αυτό εν μέρει επειδή πίστευε ότι ένα από τα προβλήματα της παγκοσμιοποίησης ήταν ότι ενθάρρυνε έναν «αδηφάγο καταναλωτισμό». Και πάλι, η σύνδεση του προσωπικού με το κοινωνικό σε ό,τι αφορά την αυτάρκεια αναδύεται στην επιφάνεια.
Το όραμα του Μαχάτμα Γκάντι για μια Ινδία ανεξάρτητη από τη βρετανική κυριαρχία ήταν ένα δίκτυο από «μικρούς παραδείσους»
Όπως και ο Φίχτε πριν απ’ αυτούς, οι σημερινοί αριστεροί ακτιβιστέςκατά της παγκοσμιοποίησης συχνά υποστηρίζουν ότι το ελεύθερο εμπόριο ωφελεί δυσανάλογα τα πλούσια κράτη ενώ βλάπτει τα φτωχότερα. Από αυτή την άποψη, η αυτάρκεια γίνεται ο φυσικός δρόμος προς την εσωτερική και διεθνή κοινωνική δικαιοσύνη — ένας ελκυστικός στόχος για όσους είναι δεσμευμένοι στην ισότητα και τη βιωσιμότητα. Για τους ίδιους λόγους, η αυτάρκεια γοήτευσε και εκείνους που επιδίωκαν να οικοδομήσουν έναν νέο κόσμο, απαλλαγμένο από την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία.
Ήδη από τη δεκαετία του 1940, το όραμα τουΜαχάτμα Γκάντιγια μια Ινδία ανεξάρτητη από τη βρετανική κυριαρχία ήταν ένα δίκτυο από οικονομικά αυτόνομες αγροτικές κοινότητες, «μικροί κήποι της Εδέμ», που θα καλλιεργούσαν τις δικές τους σοδειές και θα ύφαιναν το δικό τους βαμβάκι για ρουχισμό. «Κάθε χωριό πρέπει να είναι αυτάρκες και ικανό να διαχειρίζεται τις υποθέσεις του, ακόμη και μέχρι του σημείου να μπορεί να αμυνθεί απέναντι σε όλο τον κόσμο,» έγραφε. Γι’ αυτό και η εικόνα της ρόκας κάποτε βρισκόταν στο επίκεντρο της τρίχρωμης ινδικής σημαίας.
Για τον Γκάντι, η αυτάρκεια δεν σήμαινε ότι δεν θα υπήρχε καθόλου εμπόριο, αλλά ότι το εμπόριο θα περιοριζόταν μόνο σε όσα το χωριό δεν μπορούσε ρεαλιστικά να παράγει μόνο του. «Η αυτάρκεια,» τόνιζε, «δεν σημαίνει στενότητα. Το να είσαι αυτάρκης δεν σημαίνει να είσαι πλήρως αυτάρκης και κλειστός.»
Ωστόσο, κατά καιρούς, ο Γκάντι υιοθετούσε πολύ πιο απομονωτική ρητορική, επιμένοντας ότι «είναι σίγουρα δικαίωμά μας και καθήκον μας να απορρίψουμε οτιδήποτε ξένο είναι περιττό και ακόμα και οτιδήποτε ξένο είναι αναγκαίο, αν μπορούμε να το παράγουμε ή να το κατασκευάσουμε στη χώρα μας.» Πώς συμβιβάζονται αυτές οι δηλώσεις; Το κίνημα της αυτάρκειας του Γκάντι — swadeshi στα χίντι — πρέπει να γίνει κατανοητό ως μια κίνηση αυτάρκειας για την Ινδία κυρίως σε σχέση με τη Βρετανία, τον αυτοκρατορικό κυρίαρχο. Το κίνημα ανακοινώθηκε το 1905 στη Βεγγάλη, παράλληλα με μποϊκοτάζ βρετανικών προϊόντων. Το swadeshi ήταν το αντίδοτο του Γκάντι σε αυτό που θεωρούσε αρπακτικό αυτοκρατορικό καπιταλισμό των Βρετανών. Και αυτή η νοοτροπία, ότι η Ινδία χρειαζόταν αυτάρκεια, παρέμεινε πολύ μετά την ανεξαρτησία.
Παρόμοια κίνητρα υπήρξαν και για την αυτάρκεια στην Τανζανία μετά την ανεξαρτησία, όπου το κίνημα ujamaa («οικογενειακότητα» στα σουαχίλι) του προέδρου Τζούλιους Νιερέρ στη δεκαετία του 1960 και ’70 βασίστηκε στην πεποίθηση ότι η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία και η αστικοποίηση είχαν διαστρεβλώσει την αφρικανική οικονομική ζωή, και ότι η απάντηση ήταν μια επιστροφή στην αυτάρκη αγροτική ζωή, με χρήση «υνιών με βόδια» αντί για τρακτέρ. «Ανεξαρτησία σημαίνει αυτοεξάρτηση,» δήλωνε η Διακήρυξη της Αρούσα του Νιερέρ το 1967. Για τον ίδιο, η αυτάρκεια και το ιδιαίτερο όραμά του για τον αφρικανικό σοσιαλισμό ήταν αδιαχώριστα.
Η προοδευτική σκέψη έχει από καιρό διατηρήσει έναν υπόγειο ρεύμα οικονομικού απομονωτισμού. Ωστόσο, όπως δείχνει η πρόσφατη ιστορία, η ώθηση προς την αυτάρκεια δεν περιορίζεται επ’ ουδενί μόνο στην Αριστερά ή στα οικολογικά κινήματα.
Ας πάρουμε για παράδειγμα τον Ρόμπερτ ΛεΦεβρ— μια εκκεντρική φιγούρα όχι πολύ διαφορετική από τον Φουριέ. Γεννημένος στο Αϊντάχο το 1911, ο ΛεΦεβρ ξεκίνησε την καριέρα του ως αυτοανακηρυγμένος «περαστικός» πλασιέ από πόρτα σε πόρτα και αργότερα προώθησε μια καλτ Νέας Εποχής τη δεκαετία του 1930. Όμως ήταν μόνο τη δεκαετία του 1960 που βρήκε την αληθινή του κλίση ως διαφημιστής των φιλελεύθερων οικονομικών ιδεών. Στο «Σχολείο Ελευθερίας» που ίδρυσε στο Κολοράντο, ο ΛεΦεβρ ανέπτυξε τη θεωρία του «αυταρχισμού» (autarchism, δεν σημαίνει αυταρχισμός, προέρχεται από τη λέξη autarchy, που σημαίνει αυτοκυβέρνηση ή αυτάρκεια.) σε μια προσπάθεια να διευκρινίσει τη φιλοσοφία του και να διακρίνει τις ριζοσπαστικές του αντικρατικές απόψεις από την «αναρχία».
Όπως έγραψε στο Rampart Journal of Individualist Thought το 1966:
«ο αυταρχισμός θα σημαίνει πλήρη αυτοκυβέρνηση. Θα προϋποθέτει ένα σύστημα ή κοινωνική διάταξη όπου κάθε άτομο αναλαμβάνει πλήρη ευθύνη για τον εαυτό του, προχωρεί στον αυτοέλεγχο, ασκεί εξουσία επί του εαυτού του… και δεν επιδιώκει σε καμία περίπτωση να επιβάλει τη θέλησή του δια της βίας σε οποιονδήποτε άλλον άνθρωπο.»
Αυτό ήταν στην ουσία μια εκδοχή του φιλελευθερισμού που αντλούσε από το αρχαιοελληνικό ιδεώδες της ατομικής αυτάρκειας, παρά από τις πολιτικές και οικονομικές εκδοχές.
Τα σύγχρονα κινήματα προς την οικονομική αυτάρκεια σπάνια ξεκίνησαν από τη βάση
Ο ΛεΦεβρ δεν ήταν αντίθετος στο εμπόριο και ήταν θερμός υποστηρικτής των ελεύθερων αγορών. Το σχολείο του ήταν αμείλικτος αντίπαλος κάθε μορφής κρατικής παρέμβασης ή οικονομικής αναδιανομής. Ο μελλοντικός δισεκατομμυριούχος βιομήχανος χημικών και ορυκτών καυσίμων Τσαρλς Κοχυπήρξε μαθητής του σχολείου του ΛεΦεβρ τη δεκαετία του 1960 και επηρεάστηκε βαθύτατα από αυτή την εμπειρία. Ο Κοχ στη συνέχεια διέθεσε τεράστια ποσά από την οικογενειακή του περιουσία σε φιλελεύθερα think tanks, υποστηρίζοντας ριζικές περικοπές φόρων, δραστικές μειώσεις στην κοινωνική πρόνοια και ριζική απορρύθμιση.
Ωστόσο, ορισμένα στοιχεία του σύγχρονου φιλελεύθερου κινήματος στις ΗΠΑ φαίνεται να είναι, ίσως παραδόξως, δεκτικά στο κοινοτιστικό όραμα, ακόμη κι αν αποστρέφονται τον συλλογικισμό. Το πρόγραμμα Free State του Νιου Χάμσαϊρ, που ιδρύθηκε το 2001, προσπαθεί να δημιουργήσει μια φιλελεύθερη κοινότητα στις ΗΠΑ, ενθαρρύνοντας ομοϊδεάτες να μετακομίσουν μαζικά στην πολιτεία του Νιου Χάμσαϊρ. «Συγκεντρώνοντας τις προσπάθειές μας σε μια μικρή πολιτεία με ήδη υφιστάμενη φιλο-ελευθεριακή κουλτούρα, αντιστρέφουμε το ρεύμα κατά της μεγάλης κυβέρνησης και απολαμβάνουμε τα οφέλη της διευρυμένης προσωπικής και οικονομικής ελευθερίας,» δηλώνει η ιστοσελίδα του προγράμματος.
Υπολογίζεται ότι υπάρχουν από 10.000 έως 30.000 κοινότητες ή «προθέσεις συμβίωσης» παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένων θρησκευτικών κοινοτήτων όπως μοναστήρια και ναοί, που επιδιώκουν προσωπική και πνευματική αυτάρκεια. Αλλά τα μεγάλα σύγχρονα κινήματα προς την οικονομική αυτάρκεια σπάνια ξεπήδησαν από τη βάση. Αντιθέτως, συχνά καθοδηγήθηκαν από το κράτος. Αυτή η μεταστροφή υπαγορεύτηκε σε μεγάλο βαθμό από τον σύγχρονο πόλεμο — ή, πιο σωστά, από την απειλή του.
Ο αυταρκισμός του Αδόλφου Χίτλερ ήταν απάντηση στην εμπειρία της Γερμανίας κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η χώρα λιμοκτόνησε λόγω του ναυτικού αποκλεισμού από τη Βρετανία. Γράφοντας τη δεκαετία του 1920, ο Χίτλερ απέρριπτε την ιδέα ότι η Γερμανία θα μπορούσε να θρέψει τον πληθυσμό της αυξάνοντας την αγροτική παραγωγικότητα και εξέφραζε τη θλίψη του γιατί «ο γερμανικός λαός σήμερα βρίσκεται ακόμη λιγότερο σε θέση απ’ ό,τι στα χρόνια της ειρήνης να τρέφεται από τη δική του γη και επικράτεια».
Ο δρόμος για την εθνική επιβίωση, κατά τον πρώην δεκανέα, έπρεπε να περάσει μέσα από ένα ριζοσπαστικό πρόγραμμα εθνικής αυτάρκειας. Και πίστευε ότι η σωτηρία της Γερμανίας έγκειτο στην κατάκτηση και εκμετάλλευση της αγροτικής αφθονίας των εδαφών στα ανατολικά, αποκτώντας έτσι τον διαβόητο Lebensraum («ζωτικός χώρος»).
Σε μια ομιλία το 1936, όταν είχε ήδη αναρριχηθεί στην καγκελαρία και είχε συντρίψει κάθε εσωτερική αντιπολίτευση, ο Χίτλερ εξέφρασε ξεκάθαρα τις επεκτατικές εδαφικές του προθέσεις:
«Αν είχα τα Ουράλια Όρη με τους απροσμέτρητους θησαυρούς σε πρώτες ύλες, τη Σιβηρία με τα τεράστια δάση της και την Ουκρανία με τα απέραντα σιτοχώραφα, η Γερμανία και η ηγεσία των Εθνικοσοσιαλιστών θα κολυμπούσαν στην αφθονία!»
Ειρωνικά, ο αντίπαλος του Χίτλερ, Ιωσήφ Στάλιν, παρά το ότι είχε αυτά τα εύφορα εδάφη υπό τον άμεσο έλεγχό του, επίσης ένιωθε τρόμο από την εθνική ανασφάλεια και αποφάσισε να επιδιώξει μια πολιτική αυτάρκειας για τη Σοβιετική Ένωση τη δεκαετία του 1930, διακόπτοντας σκόπιμα τις εξαγωγές και επιδιώκοντας την οικονομική ανεξαρτησία της Σοβιετικής Ένωσης από τον «καπιταλιστικό κόσμο».
Ο Χίτλερ, ο Στάλιν και ο Μάο παρακινούνταν πρωτίστως από το φάσμα του πολέμου, όχι από ιδανικά εθνικής αρετής
Παρόμοιες δικαιολογίες για την αυτοεξάρτηση, με βάση την εθνική ασφάλεια, χρησιμοποιήθηκαν στην κομμουνιστική Κίνα κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Άλματος προς τα Εμπρός του Μάο Τσε Τουνγκ τη δεκαετία του 1950, όταν επιδίωξε να δημιουργήσει μια εθνική εγχώρια βιομηχανία χάλυβα από το μηδέν, υποχρεώνοντας τους αγρότες να λιώσουν τις κατσαρόλες και τα τηγάνια τους σε αυτοσχέδιους φούρνους στην αυλή. Ωστόσο υπήρχε κι ένα προσωπικό ηθικό στοιχείο. Οι αγρότες του μέχρι τότε άγνωστου χωριού Νταζάι στην επαρχία Σανσί προβαλλόταν από τη μαοϊκή προπαγάνδα ως εργατικοί και αυτάρκεις υποδείγματα προς μίμηση από ολόκληρο το έθνος.
Προπαγανδιστική αφίσα της πρότυπης γεωργικής περιοχής Νταζάι στην επαρχία Σανσί της Κίνας, 1977. Ευγενική παραχώρηση του Πανεπιστημίου της Βικτώριας, Καναδάς
Αν και οι πιο επιμελείς σύγχρονοι αυταρκιστές στέκονται ανατολικά της Κίνας. Τη δεκαετία του 1950, ο Κιμ Ιλ Σουνγκ,ο κομμουνιστής ηγέτης της Βόρειας Κορέας και αντάρτης κατά των Ιαπώνων, έκανε την εθνική αυτάρκεια όχι απλώς έναν σημαντικό στόχο, αλλά τον αστέρα οδηγό του νέου του καθεστώτος. Και το αποκάλεσε «τζουτσε».
«Η υιοθέτηση του τζουτσε σημαίνει … την απόρριψη της εξάρτησης από άλλους, τη χρήση του δικού μας μυαλού, την πίστη στη δική μας δύναμη, την εμφάνιση του επαναστατικού πνεύματος της αυτοδυναμίας», εξήγησε ο Κιμ. Αν κάνεις μια μικρή σύγκριση, είναι δυνατό να διακρίνεις μια σχέση ανάμεσα σ’ αυτό και την επιδίωξη της προσωπικής ανεξαρτησίας που ενσωματώνεται στην αυταρκία της αρχαίας Ελλάδας.
Στην πραγματικότητα, όμως, πρόσωπα όπως ο Κιμ, ο Χίτλερ, ο Στάλιν και ο Μάο κινητοποιήθηκαν κυρίως από το φάσμα του πολέμου, παρά από ιδανικά εθνικής αρετής, όταν υλοποίησαν τα προγράμματα εθνικής απομόνωσης. Τα αποτελέσματα των οραμάτων τους για αυτάρκεια ήταν καταστροφικά, οδηγώντας σε γενοκτονία και σε βάσανα σε μια σχεδόν αδιανόητη κλίμακα. Σήμερα, η Βόρεια Κορέα παραμένει μια βασιλεία ερημίτης, διαμορφωμένη από έναν ολοκληρωτικό οικογενειακό λατρευτικό χαρακτήρα, ουσιαστικά ένα κράτος-φυλακή για τον λαό της, μια προειδοποίηση για το οικονομικό και κοινωνικό κόστος της απομονωτιστικής πολιτικής.
Κι όμως, παρά τις οικονομικές καταστροφές που συχνά φέρνει η επιδίωξη της αυταρκίας, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι την έλξη της έχει αισθανθεί και μερικές εξαιρετικές εθνικές οικονομικές ιστορίες επιτυχίας.
Τον Ιανουάριο του 1790, ο Τζορτζ Ουάσινγκτον,ο πρώτος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ανέβηκε να εκφωνήσει το πρώτο του μήνυμα προς το Κογκρέσο των ΗΠΑ: «Ένας ελεύθερος λαός δεν πρέπει μόνο να είναι οπλισμένος, αλλά και πειθαρχημένος», δήλωσε, «και η ασφάλεια και το συμφέρον τους απαιτούν να προάγουν τέτοιες βιομηχανίες που τείνουν να τους κάνουν ανεξάρτητους από άλλους για βασικά, ειδικά στρατιωτικά, εφόδια».
Το πλαίσιο ήταν η απειλή της Μεγάλης Βρετανίας, η οποία είχε αποβληθεί στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας αλλά εξακολουθούσε να αποτελεί βαριά στρατιωτική απειλή για τη νεαρή δημοκρατία. Και η Βρετανία ήταν μια υπερδύναμη που προωθούσε το ελεύθερο εμπόριο και τη βιομηχανική ανάπτυξη. Ο Ουάσινγκτον και ο υπουργός οικονομικών του, ο Αλεξάντερ Χάμιλτον, πίστευαν ότι έπρεπε να ενδυναμώσουν τη βιομηχανική βάση των ΗΠΑ, ώστε η δημοκρατία να μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Και αυτό σήμαινε ένα υψηλό τείχος δασμών εισαγωγής — τελωνείων — για να αποτραπεί το στραγγαλισμό των “βρεφικών” εργοστασίων των ΗΠΑ από πιο φθηνά εισαγόμενα προϊόντα από μια πιο παραγωγική Βρετανία. Ένα από τα πρώτα μέτρα του πρώτου Κογκρέσου ήταν η επιβολή τελωνείου.
Είναι εντυπωσιακό να συγκρίνει κανείς την πρώτη ομιλία του Ουάσινγκτον στο Κογκρέσο με αυτά που είπε ο Τραμπ στο ίδιο σώμα.
Το «Αμερικανικό Σύστημα», όπως έγινε γνωστό, ενέπνευσε έναν γερμανό μετανάστη στην Πενσυλβάνια, τον Φρίντριχ Λιστ, να γράψει το 1841 ένα επιδραστικό βιβλίο όπου πρότεινε αυτό που αποκαλούσε «εθνικό σύστημα πολιτικής οικονομίας», το οποίο απέρριπτε τα κανόνικα επιχειρήματα ονομάτων όπως ο Άνταμ Σμιθ και ο Ντέιβιντ Ρικάρντο για τη λογική των εθνών να ακολουθούν τον ελεύθερο εμπόριο. Αντίθετα, ο Λιστ έλεγε ότι χώρες με μεγάλο ανεκμετάλλευτο βιομηχανικό δυναμικό που προσπαθούσαν να καλύψουν την υστέρηση σε σχέση με τον ηγέτη της συνολικής παραγωγικότητας — στην περίπτωσή μας, τη Βρετανία — θα έπρεπε να ενεργούν προστατευτικά προς τα πρώιμα εργοστάσιά τους από τον ανταγωνισμό του ηγέτη με ισχυρές εισαγωγικές περιοριστικές πολιτικές, έως ότου αυτά γίνουν αρκετά ισχυρά για να ανταγωνιστούν. Παραμένει ένας πειστικός συλλογισμός ακόμη και σήμερα για ηγέτες τόσο αναπτυσσόμενων όσο και ανεπτυγμένων χωρών, συχνά επικαλούμενος τον προστατευτισμό του εμπορίου ως ακρογωνιαίο λίθο στρατηγικών εκβιομηχάνισης ή επανεκβιομηχάνισης.
Είναι μάλλον εντυπωσιακό να συγκρίνει κανείς την πρώτη ομιλία του Ουάσινγκτον στο Κογκρέσο με αυτά που είπε ο Τραμπ στο ίδιο σώμα το 2025. «Αν δεν έχουμε … χάλυβα και πολλά άλλα πράγματα, δεν έχουμε στρατό και, ειλικρινά, απλώς δεν θα έχουμε πολύ καιρό μια χώρα», τόνισε ο 47ος πρόεδρος, εξηγώντας γιατί είχε πρόσφατα επαναφέρει δασμούς στις εισαγωγές χάλυβα. «Κάποτε φτιάχναμε τόσα πολλά πλοία. Πλέον δεν τα φτιάχνουμε πολύ, αλλά θα τα φτιάξουμε πολύ γρήγορα, πολύ σύντομα». Συνδέοντας ρητά τη εμπορική πολιτική με την εθνική αυτάρκεια και τις αμυντικές δυνατότητες, ο Τραμπ αναβίωνε ιδέες που είχαν επιρροή από την ίδια τη γένεση της Αμερικανικής δημοκρατίας.
Άλλοι σήμερα εκμεταλλεύονται παρόμοιες ιστορικές ροές. Ο Mencius Moldbug, το μπλογκ ψευδώνυμο του αμερικανού επιστήμονα υπολογιστών Curtis Yarvin, είναι ένας εξέχων τεχνοαυταρχικός θεωρητικός της τεχνολογίας, της επιρροής του οποίου εκτείνεται σε ορισμένους πολιτικούς συνδεδεμένους με τον Τραμπ και σε εύπορους υποστηρικτές. Ο Yarvin υποστηρίζει την αποδόμηση της αμερικανικής δημοκρατίας υπέρ μιας μοναρχίας ή ενός εθνικού προσώπου τύπου «CEO».
Καθώς οι διεθνείς μετακινήσεις κατέρρευσαν στην έναρξη της πανδημίας COVID‑19 το 2020, ο Yarvinείδε τη στιγμή του, όχι μόνο ανεχόμενος την απομονωτιστική πολιτική «αλλά προωθώντας την». «Αυτή η κατάσταση απόλυτης απομόνωσης δεν είναι γενικώς ιδανική. Αλλά αν χρειαζόμαστε μια σχέση που να συνδυάζει με σαφήνεια την άνευ όρων ανεξαρτησία με την άνευ όρων ειρήνη, η απόλυτη απομόνωση είναι πάντα διαθέσιμη», έγραψε διαδικτυακά. «Κάθε χώρα, ανά πάσα στιγμή, μπορεί ή πρέπει να είναι ελεύθερη και ικανή να απομονώνει πλήρως τον εαυτό της από τον κόσμο».
Αυτό, είπε, σε μια ηχώ του Fichte, θα ενίσχυε τις προοπτικές της ειρήνης ανάμεσα στα κράτη. Και ο Yarvin στηρίχθηκε σε ορισμένα ιστορικά ασιατικά αυταρκικά καθεστώτα για νομιμοποίηση:
Αν οι δυτικές δυνάμεις είχαν σεβαστεί τις επιθυμίες της δυναστείας της Τσινγκ και της κυβέρνησης Tokugawaκαι όχι μόνο συμμορφωνόταν με αυτές τις πολιτικές, αλλά συνεργάζονταν στην επιβολή της απομόνωσης έναντι των δικών τους πολιτών, οι ιστορικοί θησαυροί — ανθρώπινοι και υλικοί — αυτών των αρχαίων πολιτισμών θα υπήρχαν ακόμη. Ποιος διεθνιστής μπορεί να σταθεί και να δηλώσει καλό ότι καταστρέψαμε αυτές τις κοινωνίες;
Η πολιτική πρόταση του Yarvin για την Αμερική του 21ου αιώνα; «Νέο-σάκοκου». Η ώθηση προς αυταρκία δημιουργεί μερικούς παράξενους συμμάχους.
Ορισμένοι ανθρωπολόγοι υποστηρίζουν ότι το οικονομικό εμπόριο μεταξύ ομάδων ανθρώπων πιθανότατα εκτείνεται πίσω εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Στη λεκάνη Όλοργκεσαϊλί της Κένυας έχουν βρεθεί χειροποίητα τσεκούρια από οψιανό, ένα φυσικά απαντώμενο ηφαιστειακό γυαλί. Ο οψιανός δεν προέρχεται από την περιοχή, γεγονός που υποδηλώνει ότι αυτοί οι άνθρωποι της Λίθινης Εποχής που ζούσαν πριν από περίπου 320.000 χρόνια εμπορεύονταν με άλλες ομάδες. Ένα μέρος αυτού που καθορίζει το είδος μας – και μας καθιστά διακριτούς από άλλους πιθήκους – φαίνεται πως είναι η συνεργατική και κοινωνική φύση του Homo sapiens και, ειδικότερα, η ικανότητά μας για «πολιτισμική μάθηση». Ο Ρουσσώ είχε άδικο να πιστεύει ότι ο πρωτόγονος άνθρωπος ήταν ένας αυτάρκης μοναχικός τύπος.
Και τα στοιχεία είναι αδιαμφισβήτητα ότι η παγκοσμιοποίηση – οι αυξημένες εμπορικές διασυνδέσεις, η μετάδοση τεχνογνωσίας και τεχνολογίας, οι περισσότερες διασυνοριακές επενδύσεις, η μετανάστευση ανθρώπων – έχει αποφέρει εντυπωσιακά υλικά οφέλη για την ανθρωπότητα και υψηλότερα βιοτικά επίπεδα τις τελευταίες αιώνες, και ειδικά στη μεταπολεμική περίοδο. Υπήρξαν, αναμφίβολα, κάποιες κοινότητες που διαταράχθηκαν και υπέφεραν εξαιτίας των επιπτώσεων της παγκοσμιοποίησης, αλλά δεν υπάρχει λόγος να πιστεύει κανείς – παρά τα επιχειρήματα ορισμένων πολιτικών – ότι μια μαζική στροφή των εθνών προς τα μέσα θα αναιρούσε αυτή τη ζημιά. Και μια τέτοια υποχώρηση πιθανότατα θα προκαλούσε σοβαρή βλάβη στα μέσα διαβίωσης δισεκατομμυρίων ανθρώπων σε όλον τον πλανήτη. Το εμπόριο και η διασύνδεση, είτε το αντιλαμβανόμαστε είτε όχι, είτε μας αρέσει είτε όχι, αποτελούν μέρος του ποιοι είμαστε — και πάντα ήταν.
Ωστόσο, είναι μάταιο να αρνείται κανείς ότι η ώθηση προς την αυτάρκεια – προς την οικονομική αντικοινωνικότητα – φτάνει επίσης πολύ βαθιά μέσα στην ψυχή και στην ιστορία μας. Αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο στην αυταρκία είναι η προσαρμοστικότητά της ως πρόγραμμα και ιδεολογία. Μπορεί να προσελκύσει εντυπωσιακά φαινομενικά αντίθετα πολιτικά, κοινωνικά και ιδεολογικά στρατόπεδα. Έχει υιοθετηθεί, κατά καιρούς, από πολιτικά κινήματα της Αριστεράς και της Δεξιάς, από θρησκευόμενους και άθεους, από εθνικιστές και κοσμοπολίτες, από φασίστες και κομμουνιστές, από πλούσια και φτωχά κράτη, από αυτοκρατορικές δυνάμεις και αποικιοκρατούμενους, από περιβαλλοντιστές και βιομήχανους. Μπορεί να δικαιολογηθεί από τον στόχο της ειρήνης ή τις απαιτήσεις του πολέμου. Κάθε μονάδα – από το άτομο, μέχρι το νοικοκυριό, το χωριό, την πόλη, το έθνος – μπορεί, φαινομενικά, να επιδιώξει την αυτάρκεια. Μπορεί να γεννηθεί από μια νοσταλγία στραμμένη στο παρελθόν – μια επιθυμία να γυρίσει πίσω ο χρόνος ή να διατηρηθεί το status quo – ή από μια πίστη ότι πρόκειται για ένα προοδευτικό και αναγκαίο πρόγραμμα για τη δημιουργία του μέλλοντος. Όπως ένα ιστορικό φαινόμενο Ελ Νίνιο, η ώθηση για αυτάρκεια συνεχίζει να επιστρέφει, απρόβλεπτα αλλά, επίσης, φαινομενικά αναπόφευκτα.
Τι είναι, λοιπόν, αυτό που κάνει την αυταρκική ώθηση τόσο επίμονη; Αυτή η πρωτεϊκή ικανότητα να διαμορφώνεται και να προσαρτάται σε ένα φαινομενικά ατελείωτο πλήθος ιδεολογιών είναι σίγουρα το κλειδί. Ίσως όμως είναι και εκείνη η ομφάλια σύνδεση στην αυταρκία – ορατή ήδη από τις μέρες της αρχαίας Ελλάδας – ανάμεσα στην προσωπική ηθική και στο ερώτημα του πώς πρέπει να σχετιζόμαστε μεταξύ μας, εντός και μεταξύ κοινοτήτων. Για να είναι επιτυχημένα, τα πολιτικά κινήματα πρέπει να απευθύνονται σε κάτι θεμελιώδες μέσα στη φύση του καθενός. Η έμφυτη αίσθηση της αρετής της αυτοδυναμίας είναι συχνά το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζουν.
Όσον αφορά την απαγόρευση της μουσικής την οποία προηγουμένως τηρούσε, ο Κατ Στίβενς/Γιουσούφ Ισλάμ λέει τώρα: «Χρειάστηκε χρόνος για να συνειδητοποιήσω ότι πολλά απ’ όσα μου είπαν στην αρχή, όταν έγινα μουσουλμάνος, δεν ήταν ακριβώς σωστά. Ξέρετε, το Ισλάμ δεν απαγορεύει τίποτα που είναι υγιές και ηθικώς καλό.»
Αυτό δίνει την εντύπωση ότι τώρα πιστεύει πως το Ισλάμ δεν απαγορεύει τη μουσική, αλλά στην πραγματικότητα δεν το λέει ρητώς, και υπάρχουν σημαντικά επιχειρήματα προς την αντίθετη κατεύθυνση.
«Αφηγείται ο ‘Ιμπράχιμ μπιν Χουσάιν ότι ο Αγγελιοφόρος του Θεού (σ.α.β.) είπε: ‘Σ’ αυτή την Ούμμα θα γίνει κατάρρευση της γης, μεταμόρφωση και Κάθφ.’ Κάποιος από τους μουσουλμάνους είπε: ‘Ω Αγγελιοφόρε του Θεού! Πότε θα συμβεί αυτό;’ Εκείνος είπε: ‘Όταν διαδοθούν τραγουδισμένα δούλες, μουσική και κατανάλωση μεθυστικών ποτών.’» (Τζάμι ατ-Τιρμιδί 2212)
«Αφηγείται απ’ τον Άμπου Μάλικ Ασ’αρί ότι ο Αγγελιοφόρος του Θεού (ﷺ) είπε: ‘Άνθρωποι της κοινότητάς μου θα πίνουν κρασί, αποκαλώντας το με άλλο όνομα, και θα παίζονται μουσικά όργανα γι’ αυτούς και τραγουδίστριες (θα τραγουδούν γι’ αυτούς). Ο Θεός θα κάνει τη γη να τους καταπιεί, και θα τους μετατρέψει σε μαϊμούδες και χοίρους.’» (Σουνάν Ιμπν Ματζάχ 4020)
«Αφηγείται η Αΐσα: Ο Άμπου Μπακρ ήρθε στο σπίτι μου ενώ δύο μικρά κορίτσια των Ανσάρ τραγουδούσαν δίπλα μου ιστορίες των Ανσάρ περί της Ημέρας του Μουάθ. Και δεν ήταν επαγγελματίες τραγουδίστριες. Ο Άμπου Μπακρ είπε με διαμαρτυρία, ‘Μουσικά όργανα του Σατανά στο σπίτι του Αγγελιοφόρου του Θεού (ﷺ)!’ Έγινε αυτό ανήμερα της ʿΙντ και ο Αγγελιοφόρος του Θεού (ﷺ) είπε, ‘Ω Άμπου Μπακρ! Υπάρχει μια ʿΙντ για κάθε έθνος και αυτή είναι η δική μας ʿΙντ.’» (Σαχίχ αλ‑Βουχάρι 952)
Αλλά αν πράγματι πιστεύει ότι το Ισλάμ απαγορεύει τη μουσική, γιατί παίζει μουσική τώρα; Ενδέχεται να το κάνει για σκοπούς νταούαχ. Είναι πολύ πιο πιθανόν να προσελκύσει ανθρώπους προς το Ισλάμ παίζοντας μουσική, παρά επιμένοντας ότι αυτή είναι απαγορευμένη.
Ο Στίβενς/Ισλάμ εξάλλου δεν είναι απολύτως ειλικρινής όσον αφορά τις δηλώσεις του για τον Σαλμάν Ρούσντι. Όπως υπενθύμισε η Washington Post το 2021, όταν ο Κατ Στίβενς επανεμφανίστηκε μετά από δεκαετίες σιωπής ως νέος μουσουλμάνος, υποστήριξε με ενθουσιασμό τη θανατική fatwa κατά του Σαλμάν Ρούσντι για φερόμενη βλασφημία κατά του Μωάμεθ, του προφήτη του Ισλάμ. Το 1989, «μετά την επίσημη στοχοθέτηση του Ρούσντι εξαιτίας της απεικόνισης του προφήτη Μωάμεθ στο μυθιστόρημά του ‘Οι Σατανικοί Στίχοι’, ο Στίβενς είχε χωρίς περιστροφές επιβεβαιώσει ότι το Κοράνι ορίζει τον θάνατο ως τιμωρία για τη βλασφημία.» Δεν επρόκειτο μόνο για επιβεβαίωση ότι η ποινή του θανάτου για βλασφημία ήταν πράγματι διδασκαλία του Ισλάμ.
Σε εκπομπή του BBC όπου αντιμετωπίστηκε, «ερωτήθηκε ευθέως ο Στίβενς αν ο Ρούσντι άξιζε να πεθάνει. ‘Ναι, ναι,’ απάντησε, χωρίς πολλή διστακτικότητα. Αν ο Ρούσντι, που ήταν σημαδεμένος άνδρας, ερχόταν σε αυτόν για βοήθεια, πώς θα αντιδρούσε; Με αυτό που στη συνέχεια υποστήριξε ότι δεν ήταν παρά μια άστοχη προσπάθεια ξηρού χιούμορ, ένας σοβαροφανής Στίβενς είπε, ‘Ίσως να καλέσω κάποιον που μπορεί να του κάνει μεγαλύτερη ζημιά απ’ όση θα ήθελε. Θα προσπαθούσα να τηλεφωνήσω στον Αγιατολάχ Χομεϊνί και να του πω ακριβώς πού βρίσκεται αυτός ο άνθρωπος.’ Όταν ρωτήθηκε αν θα συμμετείχε στην καύση ομοιώματος του συγγραφέα, απάντησε ότι θα ελπίζε αντίθετα να ήταν ‘το πραγματικό πράγμα.’»
Όσον αφορά την απαγόρευση της μουσικής που προηγουμένως τήρησε, ο Cat Stevens / Yusuf Islam λέει τώρα: «Μου πήρε καιρό να συνειδητοποιήσω ότι πολλά από όσα μου είχαν πει στην αρχή, όταν έγινα μουσουλμάνος, δεν ήταν ακριβώς σωστά. Ξέρετε, το Ισλάμ δεν απαγορεύει τίποτα που είναι υγιές και ηθικώς καλό.»
Αυτό δίνει την εντύπωση ότι τώρα θεωρεί πως το Ισλάμ δεν απαγορεύει τη μουσική, αλλά στην πραγματικότητα δεν το λέει ρητά, και υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις προς την αντίθετη κατεύθυνση.
«Αφηγείται ο ‘Ιμπράν μπιν Χουσάιν ότι ο Αγγελιοφόρος του Θεού (σ.α.β.) είπε: ‘Σε αυτή την Ούμμα θα υπάρξει κατάρρευση της γης, μεταμόρφωση και Κάθφ.’ Κάποιος από τους μουσουλμάνους είπε: ‘Ω Αγγελιοφόρε του Θεού! Πότε θα συμβεί αυτό;’ Εκείνος είπε: ‘Όταν διαδοθούν τραγουδισμένες δούλες, μουσική και κατανάλωση μεθυστικών ποτών.’» (Jami at‑Tirmidhi 2212)
«Αφηγείται από τον Άμπου Μάλικ Ασ’αρί ότι ο Αγγελιοφόρος του Θεού (ﷺ) είπε: ‘Άνθρωποι της κοινότητάς μου θα πίνουν κρασί, αποκαλώντας το με άλλο όνομα, και θα παίζονται μουσικά όργανα γι’ αυτούς, και τραγουδίστριες (θα τραγουδούν για αυτούς). Ο Θεός θα κάνει τη γη να τους καταπιεί, και θα τους μετατρέψει σε μαϊμούδες και χοίρους.’» (Sunan Ibn Majah 4020)
«Αφηγείται η Αΐσα: Ο Άμπου Μπακρ ήρθε στο σπίτι μου ενώ δύο μικρές κοπέλες από τους Ανσάρ τραγουδούσαν δίπλα μου ιστορίες των Ανσάρ για την Ημέρα του Μουάθ. Και δεν ήταν επαγγελματίες τραγουδίστριες. Ο Άμπου Μπακρ είπε διαμαρτυρόμενος: ‘Μουσικά όργανα του Σατανά στο σπίτι του Αγγελιοφόρου του Θεού (ﷺ)!’ Αυτό συνέβη ανήμερα της ʿΙντ, και ο Αγγελιοφόρος του Θεού (ﷺ) είπε: ‘Ω Άμπου Μπακρ! Υπάρχει μια ʿΙντ για κάθε έθνος και αυτή είναι η δική μας ʿΙντ.’» (Sahih al‑Bukhari 952)
Όμως, αν όντως πιστεύει ότι το Ισλάμ απαγορεύει τη μουσική, γιατί παίζει μουσική τώρα; Μπορεί να το κάνει για σκοπούς νταούαχ (προσήλυτισμού). Είναι πολύ πιο πιθανόν να προσελκύσει ανθρώπους προς το Ισλάμ παίζοντας μουσική παρά επιμένοντας ότι αυτή είναι απαγορευμένη.
Επιπλέον, ο Stevens/Islam δεν είναι απόλυτα ειλικρινής σχετικά με τις δηλώσεις του για τον Salman Rushdie. Όπως υπενθύμισε η Washington Post το 2021, όταν ο Cat Stevens επανεμφανίστηκε μετά από δεκαετίες σιωπής ως νέος μουσουλμάνος, υποστήριξε με ενθουσιασμό τη θανατική fatwa κατά του Salman Rushdie για δήθεν βλασφημία κατά του Μωάμεθ, του προφήτη του Ισλάμ. Το 1989, «μετά την επίσημη στοχοθέτηση του Rushdie εξαιτίας της απεικόνισης του προφήτη Μωάμεθ στο μυθιστόρημά του The Satanic Verses, ο Stevens είχε με αφέλεια επιβεβαιώσει ότι το Κοράνι ορίζει τον θάνατο ως τιμωρία για τη βλασφημία.» Δεν ήταν απλώς μια επιβεβαίωση ότι η ποινή θανάτου για βλασφημία ήταν διδασκαλία του Ισλάμ.
Όταν τον αντιμετώπισαν σε εκπομπή του BBC, «ερωτήθηκε ευθέως ο Stevens αν ο Rushdie άξιζε να πεθάνει. ‘Ναι, ναι,’ απάντησε, χωρίς πολύ δισταγμό. Αν ο Rushdie, ως στοχοθετημένος άνδρας, ερχόταν σ’ αυτόν για βοήθεια, πώς θα αντιδρούσε; Με αυτό που στη συνέχεια υποστήριξε ότι δεν ήταν παρά μια άστοχη προσπάθεια ξηρού χιούμορ, ένας σοβαροφανής Stevens είπε: ‘Ίσως να καλέσω κάποιον που μπορεί να του προκαλέσει περισσότερο κακό απ’ ό,τι θα ήθελε. Θα προσπαθούσα να τηλεφωνήσω στον Αγιατολάχ Χομεϊνί και να του πω ακριβώς πού βρίσκεται αυτός ο άνθρωπος.’ Όταν τον ρώτησαν αν θα συμμετείχε στην καύση ομοιώματος του συγγραφέα, απάντησε ότι αντ’ αυτού θα ελπίζε ότι θα ήταν ‘το πραγματικό πράγμα.’»
Όταν ξέσπασε η αναμενόμενη θύελλα αντιδράσεων, ο Κατ Στίβενς / Γιουσούφ Ισλάμ εξέδωσε δελτίο τύπου «υποδεικνύοντας ότι τα σχόλιά του είχαν παραποιηθεί στην αίθουσα μοντάζ και είχαν αποσπαστεί από το συμφραζόμενό τους (αυτό, παρά το γεγονός ότι η New York Times ανέφερε ότι ο Στίβενς είχε “παρακολουθήσει μια προεπισκόπηση της εκπομπής σήμερα και δήλωσε σε συνέντευξη ότι υποστηρίζει τα σχόλιά του”).» Στην επίσημη ιστοσελίδα του, ο Στίβενς κάνει έναν εμφανώς ψευδή ισχυρισμό: «Ποτέ δεν κάλεσα για το θάνατο του Σαλμάν Ρούσντι· ούτε υποστήριξα τη Φάτουα που εξέδωσε ο Αγιατολάχ Χομεϊνί – και ακόμα δεν το κάνω.»
Στην αμέσως επόμενη πρόταση, ρίχνει την ευθύνη στο βιβλίο του Ρούσντι, όχι στη φάτουα του Χομεϊνί, για όλα τα προβλήματα: «Το ίδιο το βιβλίο κατέστρεψε την αρμονία μεταξύ ανθρώπων και εθνών και δημιούργησε μια διεθνή κρίση.»
Ο ίδιος ο Σαλμάν Ρούσντι δεν αποδέχθηκε τις αρνήσεις του Στίβενς, λέγοντας: «Για πολλά χρόνια, ο Γιουσούφ Ισλάμ προσποιείται ότι δεν είπε τα πράγματα που είπε το 1989, όταν υποστήριξε με ενθουσιασμό το ιρανικό τρομοκρατικό διάταγμα εναντίον μου και άλλων. Ωστόσο, τα λόγια του είναι καταγεγραμμένα, σε έντυπες συνεντεύξεις και σε τηλεοπτικά προγράμματα… Φοβάμαι ότι ο Κατ Στίβενς έχει κατεβεί από το τρένο της ειρήνης εδώ και πολύ καιρό.»
Πράγματι. Μόλις το 2011, ένας χρήστης δημοσίευσε στο YouTube ένα νασίντ στο οποίο ο δημιουργός του «Peace Train» τραγουδούσε, «Προσεύχομαι στον Αλλάχ να μας δώσει νίκη επί των κουφφάρ» (απίστων). Συνεχίζει ο Γιουσούφ / Κατ να προσεύχεται για νίκη επί των απίστων; Τι είδους νίκη;
«Ο Γιουσούφ / Κατ Στίβενς στο ‘Road to Findout’ του,» από τον Σετε Ντόουν, CBS News, 5 Οκτωβρίου 2025:
…Τον ρώτησα, «Τι δοκίμασες πνευματικά;»
«Ξέρεις, το βιβλιοπωλείο είναι γεμάτο από πολλές διαφορετικές απόψεις ζωής και πεποιθήσεις και φιλοσοφίες, οπότε έψαχνα παντού. Νομίζω ότι το πιο σημαντικό ήταν όταν τελικά έφτασα στο Κοράνι στο τέλος. Και αυτό απλώς ένωσε τα πάντα.»
Πήρε το όνομα Γιουσούφ Ισλάμ, και – πιστεύοντας ότι η μουσική ήταν χαράμ, δηλαδή απαγορευμένη – ανακατεύθυνε τα έσοδά του από δικαιώματα για να χρηματοδοτήσει φιλανθρωπικές δράσεις του, πούλησε τα μουσικά του όργανα σε δημοπρασία, επικεντρώθηκε στην οικογένεια, και για σχεδόν 30 χρόνια εγκατέλειψε τη μουσική.
Γιατί πίστευε ότι η μουσική ήταν απαγορευμένη; «Μου πήρε καιρό να συνειδητοποιήσω ότι πολλά από όσα μου είπαν στην αρχή, όταν έγινα μουσουλμάνος, δεν ήταν ακριβώς σωστά», είπε. «Ξέρεις, το Ισλάμ δεν απαγορεύει τίποτα που είναι υγιές και ηθικώς καλό.»…
Δίνει ένα πλαίσιο σε ένα αμφιλεγόμενο κεφάλαιο που αφορά το μυθιστόρημα του Σαλμάν Ρούσντι «Οι Σατανικοί Στίχοι», το οποίο εξαγρίωσε τον μουσουλμανικό κόσμο – και τη φάτουα που καλούσε σε θάνατο του συγγραφέα. Το 1989, σε εμφάνισή του σε βρετανικό τηλεοπτικό πρόγραμμα όπου του τέθηκαν υποθετικά ερωτήματα, ρωτήθηκε αν θα πήγαινε σε καύση ομοιώματος του Ρούσντι, στην οποία απάντησε: «Θα ήλπιζα να ήταν το πραγματικό πράγμα, αλλά στην πραγματικότητα όχι, αν είναι απλώς ένα ομοίωμα δεν νομίζω ότι θα με συγκινούσε ιδιαίτερα να πάω.»
«Εννοώ, έχω βρετανικό χιούμορ», είπε ο Γιουσούφ. «Το πήρα σε έναν κάπως κωμικό δρόμο. Δεν ήταν καλή ιδέα, επειδή κανείς δεν γέλασε. Οπότε, ξέρεις, κάπως, έκανα λάθος νομίζοντας ότι οι άνθρωποι μπορεί να καταλάβαιναν το αστείο. Αλλά ήταν ένα σοβαρό ζήτημα, οπότε δεν έπρεπε πραγματικά να το κάνω.»
«Το αστείο εννοείς, το ότι είπες πως προτιμούσες το πραγματικό πράγμα, όχι το ομοίωμα;»
«Ό,τι, ό,τι, ό,τι.»
«Όταν είδες τα πρωτοσέλιδα μετά από αυτό, ανησυχείς ακόμη και σήμερα ότι – »
«Ας αφήσουμε αυτό το θέμα, σε παρακαλώ», είπε ο Γιουσούφ.
«Το αναφέρεις στο βιβλίο, οπότε φαίνεται – »
«Όχι, ήταν μόνο ένα μικρό μέρος του βιβλίου.»
Είπα, «Αλλά φαίνεται πως με αυτό το βιβλίο ήθελες εν μέρει να αποκαταστήσεις την αλήθεια από τη δική σου σκοπιά.»
«Ακριβώς», απάντησε ο Γιουσούφ. «Νομίζω ότι το έκανα.»…
Claire Lehmann
