«Αν κάποιος μου έλεγε πριν ένα χρόνο, όταν ήμουν 59, ότι μου είχαν απομείνει πέντε χρόνια ζωής, θα είχα καταρρεύσει και θα αισθανόμουν ότι η μοίρα με εξαπάτησε. Τώρα η προοπτική πέντε ακόμη χρόνων με συγκλονίζει ως ένα αδύνατο δώρο», έγραψε ο Ντέιβιντ J. Λίντεν το 2021.
Μαθήματα που μου δίδαξε ο τελικός καρκίνος για το νου
Από τον Ντέιβιντ J. Λίντεν
Μια φωτογραφία μπλε ουρανού και λευκού περιστεριού
Ματ Αϊχ
30 Δεκεμβρίου 2021
Παρακάτω διαβαστε μια ενημέρωση από τον συγγραφέα της ιστορίας Ντέιβιντ J. Λίντεν, τον Οκτώβριο του 2025:
Το 2021, ο ογκολόγος μου μου είπε ότι μπορούσα να αναμένω πως θα πέθαινα μέσα σε έξι έως δεκαοκτώ μήνες. Αυτό δεν έγινε. Τώρα, μερικά χρόνια μετά, υποβάλλομαι σε αξονική κάθε έξι μήνες, και μέχρι στιγμής, οι τομογραφίες έχουν δείξει ο το υπόλοιπο όγκος στο τοίχωμα της καρδιάς μου δεν έχει αναπτυχθεί από την επέμβαση, ούτε έχει εξαπλωθεί σε άλλα όργανα. Οι άνθρωποι με ρωτούν γιατί πιστεύω ότι ζω ακόμη, και απαντώ ότι δεν το γνωρίζω πραγματικά, αλλά ότι πιστεύω πως τουλάχιστον ένα μέρος του μπορεί να αποδοθεί στην βαθιά και άνευ όρων αγάπη που λαμβάνω από τη σύζυγό μου, τη Ντίνα. Δεν το λέω ελαφρά. Δεν μιλώ μεταφορικά ή από κάποιο αίσθημα κοινωνικής ή πνευματικής υποχρέωσης. Αντιθέτως, το λέω με όλη τη σοβαρότητα, ως βιοϊατρικός ερευνητής. Πιστεύω ότι οι θετικές εμπειρίες που με περιβάλλουν, από τις οποίες η αγάπη της Ντίνας είναι η πιο εξέχουσα, ενεργοποιούν τον εγκέφαλό μου κατά τρόπο που τελικά βοηθά στην καταστολή της ανάπτυξης και της εξάπλωσης του καρκίνου μου. Είμαι τόσο γοητευμένος όσο και ενθαρρυμένος από το γεγονός ότι οι επιστήμονες αρχίζουν να κατανοούν τις συγκεκριμένες βιοχημικές και ηλεκτρικές οδούς μέσω των οποίων τα σήματα ρέουν από τον εγκέφαλο σε όγκους όπως ο δικός μου για να τροποποιήσουν την εξέλιξη του καρκίνου. Στην πραγματικότητα, το επόμενο βιβλίο μου, The Real Science of Mind/Body Medicine (Johns Hopkins University Press, 2027), θα εξετάσει αυτό ακριβώς το θέμα.
Όταν μια ρουτίνα υπερηχοκαρδιογράφημα αποκάλυψε μια μεγάλη μάζα δίπλα στην καρδιά μου, ο ραδιολόγος σκέφτηκε ότι μπορεί να ήταν μία διαφραγματοκήλη—ένα τμήμα του στομάχου μου να προεξέχει μέσα από το διάφραγμα για να πιέσει τον σάκο που περιέχει την καρδιά.»
«Κατέβα αυτό το κουτάκι με Diet Dr. Pepper και μετά ανέβα στο τραπέζι για ένα ακόμα υπερηχοκαρδιογράφημα, πριν σκάσουν όλες οι φυσαλίδες του αναψυκτικού στο στομάχι σου.»
Και το έκανα. Ωστόσο, οι εικόνες που προέκυψαν δεν έδειξαν το χαρακτηριστικό ίχνος από σκάσιμο φυσαλίδων στο στομάχι μου που θα υποστήριζε τη διάγνωση διαφραγματοκήλης. Λίγες εβδομάδες αργότερα, μια μαγνητική τομογραφία, η οποία προσφέρει πολύ καλύτερη ευκρίνεια, αποκάλυψε ότι η μάζα βρισκόταν στην πραγματικότητα μέσα στον περικαρδιακό σάκο και ήταν αρκετά μεγάλη—περίπου όσο ο όγκος εκείνου του κουτιού αναψυκτικού. Ακόμα κι έτσι, με αυτόν τον μεγάλο εισβολέα να πιέζει την καρδιά μου, δεν είχα απολύτως κανένα σύμπτωμα και μπορούσα να ασκούμε στο έπακρο. Ένιωθα υπέροχα.
Οι γιατροί μού είπαν ότι η μάζα ήταν πιο πιθανό να είναι τεράτωμα, ένα σύμπλεγμα κυττάρων που συνήθως δεν είναι κακοήθη. Η προοπτική τους ήταν αισιόδοξη. Διασκευάζοντας το μιούζικαλ South Pacific, ο καρδιολόγος μου είπε: «Θα πετάξουμε αυτό το πορτοκάλι έξω απ’ το στήθος σου και θα σε στείλουμε στον δρόμο σου».
Καθώς ανάρρωνα από την επέμβαση, ήρθε η αναφορά της ιστολογικής εξέτασης και τα νέα ήταν άσχημα—δεν ήταν τελικά ένα καλοήθες τεράτωμα, αλλά μια κακοήθης μορφή καρκίνου που λέγεται συναρθρικό σάρκωμα. Εξαιτίας της θέσης του, ενσωματωμένο στο τοίχωμα της καρδιάς μου, ο χειρουργός δεν μπορούσε να αφαιρέσει όλα τα καρκινικά κύτταρα. Αν το έκανε, η καρδιά μου δεν θα μπορούσε πλέον να αντλεί αίμα. Ο ογκολόγος μού είπε να περιμένω ότι θα ζούσα ακόμη έξι έως δεκαοκτώ μήνες. Ήμουν φλογερά έξαλλος με το σύμπαν. Καρκίνος της καρδιάς; Ποιος διάολος παθαίνει καρκίνο στην καρδιά;! Είναι αυτό κάποιο φριχτό μεταφορικό σχήμα; Αυτό είναι που θα με απομακρύνει από την αγαπημένη μου οικογένεια, τους πολύτιμους φίλους και συνεργάτες μου; Δεν μπορούσα απλώς να το δεχτώ. Ήμουν τόσο εξοργισμένος, που με δυσκολία έβλεπα μπροστά μου.
[Και τώρα έρχεται το σημείο όπου κλαίω καθώς πληκτρολογώ.] Πριν από πέντε χρόνια γνώρισα τη Ντίνα και ερωτευτήκαμε παράφορα. Δεν ήταν απλώς “χημεία”· ήταν περισσότερο σαν φυσική σωματιδίων—μια αποκάλυψη των υποατομικών ιδιοτήτων της αγάπης. Η Ντίνα με έχει αναδείξει με την αγνή και άνευ όρων στοργή της, την καλοσύνη, την ομορφιά, την αισιοδοξία και την οξεία της ευφυΐα. Είναι η καλύτερη σύζυγος που θα μπορούσε να επιθυμήσει κανείς, και πολύ ανώτερη απ’ ό,τι αξίζω. Το να την αφήσω πίσω θα είναι το πιο δύσκολο κομμάτι αυτής της φρικτής κατάστασης.
Μέχρι τη στιγμή αυτής της διάγνωσης, πριν από έξι μήνες, ήμουν ο πιο τυχερός άνθρωπος στην πόλη. Τα δίδυμα παιδιά μου, ο Τζέικομπ και η Νάταλι, υπήρξαν πηγή απόλαυσης επί 25 χρόνια. Είχα την τύχη να ακολουθήσω μια μακρά καριέρα στην ακαδημαϊκή επιστήμη, με την ελευθερία να κυνηγώ τις δικές μου ιδέες, κάτι που είναι ένα δώρο μοναδικό. Οι καλοί μου φίλοι είναι μια σταθερή πηγή χαράς και διασκέδασης. Με κάθε λογικό μέτρο, είχα μια υπέροχη ζωή, γεμάτη αγάπη, δημιουργικότητα και περιπέτεια.
Μπορεί να πεθαίνω, αλλά παραμένω κολλημένος με την επιστήμη, και έτσι σκέφτομαι τι μου έχει διδάξει η προετοιμασία για τον θάνατο σχετικά με τον ανθρώπινο νου. Το πρώτο πράγμα, το οποίο είναι προφανές στους περισσότερους αλλά έπρεπε να μου επιβληθεί με δύναμη, είναι ότι είναι δυνατό, ακόμη και εύκολο, να βρίσκεσαι ταυτόχρονα σε δύο φαινομενικά αντιφατικές ψυχικές καταστάσεις. Είμαι ταυτόχρονα εξοργισμένος με τον τελικό μου καρκίνο και βαθιά ευγνώμων για όλα όσα μου έχει προσφέρει η ζωή. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με μια παλαιά ιδέα στη νευροεπιστήμη ότι βρισκόμαστε σε μία ψυχική κατάσταση κάθε φορά: Είμαστε είτε περίεργοι είτε φοβισμένοι—είτε «μάχομαι ή τρέπομαι σε φυγή» είτε «ξεκουράζομαι και χωνεύω», ανάλογα με κάποια συνολική ρύθμιση του νευρικού συστήματος. Αλλά οι ανθρώπινοι εγκέφαλοί μας είναι πιο σύνθετοι απ’ αυτό, και έτσι μπορούμε εύκολα να βιώνουμε πολλαπλές περίπλοκες, ακόμη και αντιφατικές, γνωστικές και συναισθηματικές καταστάσεις.
Αυτό με οδηγεί σε μια δεύτερη διαπίστωση: Η βαθιά αλήθεια του να είσαι άνθρωπος είναι ότι δεν υπάρχει αντικειμενική εμπειρία. Οι εγκέφαλοί μας δεν είναι φτιαγμένοι για να μετρούν την απόλυτη αξία οποιουδήποτε πράγματος. Ό,τι αντιλαμβανόμαστε και αισθανόμαστε είναι χρωματισμένο από προσδοκία, σύγκριση και περίσταση. Δεν υπάρχει καθαρή αίσθηση, μόνο συμπεράσματα βασισμένα σε αισθήσεις. Τριάντα λεπτά πετούν σαν αστραπή όταν συνομιλείς με έναν καλό φίλο, αλλά φαίνονται ατελείωτα όταν περιμένεις στην ουρά σε δημόσια υπηρεσία. Η παχυλή αύξηση που πήρες στη δουλειά μοιάζει καλή, μέχρι να μάθεις ότι ο συνάδελφός σου πήρε τη διπλάσια. Ένα χάδι από το ταίρι σου κατά τη διάρκεια μιας στοργικής και συνδεδεμένης στιγμής είναι θερμό και ευχάριστο, αλλά το ίδιο άγγιγμα στη μέση ενός έντονου καβγά μοιάζει ενοχλητικό και αυθαίρετο, στα όρια της παραβίασης.
Αν κάποιος μου έλεγε πριν ένα χρόνο, όταν ήμουν 59, ότι μου απομένουν πέντε χρόνια ζωής, θα είχα καταρρεύσει και θα ένιωθα ότι με ξεγέλασε η μοίρα. Τώρα η προοπτική πέντε ακόμη ετών με συγκλονίζει ως ένα αδύνατο δώρο. Με πέντε ακόμη χρόνια, θα μπορούσα να περάσω ωραίες στιγμές με όλους τους ανθρώπους μου, να ολοκληρώσω κάποιο σημαντικό έργο και να μπορώ ακόμη να ταξιδεύω και να απολαμβάνω τη γλυκύτητα της ζωής. Το νόημα είναι ότι, στο μυαλό μας, δεν υπάρχει αντικειμενική αξία, ακόμη και για κάτι τόσο θεμελιώδες όσο πέντε χρόνια ζωής.
Η τελευταία διαπίστωση της κατάστασής μου είναι πιο λεπτή, αλλά είναι και η πιο σημαντική. Παρόλο που μπορώ να προετοιμαστώ για τον θάνατο με κάθε είδους πρακτικό τρόπο—τακτοποιώντας τα οικονομικά μου, ενημερώνοντας τη διαθήκη μου, γράφοντας συστατικές επιστολές για να στηρίξω τους εκπαιδευόμενους στο εργαστήριό μου αφότου φύγω—δεν μπορώ να φανταστώ τη συνολικότητα του θανάτου μου ή τον κόσμο χωρίς εμένα μέσα του με κανέναν βαθύ ή ουσιαστικό τρόπο. Το μυαλό μου γλιστράει στην επιφάνεια του επικείμενου θανάτου μου χωρίς να εμπλέκεται πραγματικά. Δεν νομίζω ότι αυτό είναι προσωπική αποτυχία. Αντιθέτως, είναι απλώς το φυσικό αποτέλεσμα του να έχεις έναν ανθρώπινο εγκέφαλο.
Ο τομέας της νευροεπιστήμης έχει αλλάξει σημαντικά στα 43 χρόνια από τότε που εντάχθηκα σε αυτόν. Μου είχαν διδάξει ότι ο εγκέφαλος είναι ουσιαστικά αντιδραστικός: Ερεθίσματα προσκρούουν στα αισθητήρια όργανα (μάτια, αυτιά, δέρμα κ.λπ.), αυτά τα σήματα μεταφέρονται στον εγκέφαλο, πραγματοποιείται λίγη επεξεργασία, λαμβάνονται ορισμένες νευρωνικές αποφάσεις και κατόπιν αποστέλλονται παλμοί μέσω των νεύρων στους μυς, οι οποίοι συσπώνται ή χαλαρώνουν για να παραγάγουν συμπεριφορά με τη μορφή κίνησης ή ομιλίας. Τώρα γνωρίζουμε ότι, αντί απλώς να αντιδρά στον εξωτερικό κόσμο, ο εγκέφαλος αφιερώνει πολύ από τον χρόνο και την ενέργειά του στο να κάνει ενεργά προβλέψεις για το μέλλον—κυρίως για τις αμέσως επόμενες στιγμές. Θα με χτυπήσει εκείνη η μπαγκέτα του μπέιζμπολ που πετάει στον αέρα; Είναι πιθανό να πεινάσω σύντομα; Είναι εκείνος ο ξένος που πλησιάζει φίλος ή εχθρός; Αυτές οι προβλέψεις είναι βαθιά ριζωμένες, αυτόματες και υποσυνείδητες. Δεν μπορούν να απενεργοποιηθούν με απλή δύναμη θέλησης.
Και επειδή οι εγκέφαλοί μας είναι οργανωμένοι ώστε να προβλέπουν το άμεσο μέλλον, αυτό προϋποθέτει ότι πράγματι θα υπάρξει άμεσο μέλλον. Με αυτόν τον τρόπο, οι εγκέφαλοί μας είναι καλωδιωμένοι εκ φύσεως για να μας εμποδίζουν να φανταστούμε τη συνολική διάσταση του θανάτου.
Αν μου επιτρέπεται να εικάσω—και υποστηρίζω ότι σε έναν ετοιμοθάνατο πρέπει να δίνεται τέτοια ελευθερία—θα υποστήριζα ότι αυτός ο βασικός γνωστικός περιορισμός δεν περιορίζεται σε όσους από εμάς προετοιμαζόμαστε για τον επικείμενο θάνατο, αλλά είναι μάλλον ένα ευρέως διαδεδομένο σφάλμα που έχει βαθιές επιπτώσεις για τη διαπολιτισμική πρακτική της θρησκευτικής σκέψης. Σχεδόν κάθε θρησκεία έχει την έννοια της μεταθανάτιας ζωής (ή το γνωστικό της ισοδύναμο, τη μετενσάρκωση). Γιατί υπάρχουν ιστορίες μεταθανάτιας ζωής/μετενσάρκωσης σε όλο τον κόσμο; Για τον ίδιο λόγο που δεν μπορούμε να φανταστούμε πραγματικά τον δικό μας θάνατο: επειδή οι εγκέφαλοί μας είναι δομημένοι πάνω σε μια εσφαλμένη προϋπόθεση—ότι πάντα θα υπάρχει η επόμενη στιγμή για να προβλεφθεί. Δεν μπορούμε παρά να φανταζόμαστε ότι η συνείδησή μας συνεχίζει να υπάρχει. Παρόλο που δεν έχουν όλες οι θρησκείες ρητές ιστορίες μεταθανάτιας ζωής/μετενσάρκωσης (ο Ιουδαϊσμός αποτελεί αξιοσημείωτη εξαίρεση), οι περισσότερες από τις μεγάλες θρησκείες του κόσμου έχουν, όπως το Ισλάμ, ο Σιχισμός, ο Χριστιανισμός, ο Ταοϊσμός, ο Ινδουισμός και, ενδεχομένως, ακόμη και ο Βουδισμός. Πράγματι, μεγάλο μέρος της θρησκευτικής σκέψης παίρνει τη μορφή μιας συναλλαγής: Ακολούθησε αυτούς τους κανόνες στη ζωή και θα ανταμειφθείς στη μεταθανάτια ζωή ή με ευνοϊκή μορφή μετενσάρκωσης ή με την ένωση με το θείο. Πώς θα ήταν οι θρησκείες του κόσμου αν οι εγκέφαλοί μας δεν ήταν οργανωμένοι ώστε να φαντάζονται ότι η συνείδηση συνεχίζει να υπάρχει; Και πώς θα είχε αυτό αλλάξει τις ανθρώπινες κουλτούρες μας, που έχουν τόσο έντονα διαμορφωθεί από τις θρησκείες και τις συγκρούσεις μεταξύ τους;
Καθώς συλλογίζομαι αυτά τα ερωτήματα, στοχάζομαι και τη δική μου κατάσταση. Δεν είμαι άνθρωπος της πίστης, αλλά καθώς προετοιμάζομαι για τον θάνατο, έχω αποκτήσει νέο σεβασμό για την επίμονη και ευρεία απήχηση των ιστοριών μεταθανάτιας ζωής/μετενσάρκωσης και για τις τελικά νευροβιολογικές τους ρίζες. Δεν είμαι σίγουρος αν, τελικά, η πίστη σε ιστορίες μεταθανάτιας ζωής/μετενσάρκωσης είναι χαρακτηριστικό ή σφάλμα της ανθρώπινης νόησης, αλλά αν είναι σφάλμα, είναι ένα σφάλμα για το οποίο νιώθω συμπάθεια. Στο κάτω κάτω, πόσο υπέροχα παράξενο θα ήταν να επιστρέψω ως θαλάσσιος ελέφαντας ή ταινία; Και τι ξεχωριστή απόλαυση θα ήταν να ξαναδώ τη Ντίνα και τα παιδιά μου μετά τον θάνατό μου.
Ντέιβιντ J. Λίντεν
Ο Ντέιβιντ J. Λίντεν είναι καθηγητής νευροεπιστήμης στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Johns Hopkins και στο Ινστιτούτο Ανακάλυψης Νευροεπιστήμης Kavli. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του είναι το Unique: The New Science of Human Individuality.
The Atlantic
*Ο Νίκος Βαρσακέλης είναι καθηγητής στο Οικονομικό τμήμα του ΑΠΘ και διετέλεσε Αντιπρύτανης του ίδιου Πανεπστημίου