Πώς μοιάζει η Συρία ένα χρόνο μετά την πτώση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ‑Άσαντ — τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό — και ποιες είναι οι συστάσεις για το Ισραήλ;
INSS Insight Αρ. 2070, 14 Δεκεμβρίου 2025

INSS

Carmit Valensi, Amal Hayek

Στις 8 Δεκεμβρίου έγινε η επέτειος της πτώσης του καθεστώτος Ασαντ και της ανάδειξης της μεταβατικής κυβέρνησης υπό την ηγεσία του προέδρου Αχμέτ αλ‑Sharaa. Παρά το τζιχαντιστικό παρελθόν του, ο αλ‑Sharaa επιδιώκει να παρουσιαστεί ως εθνικός, πραγματιστής και κραταιός ηγέτης. Μέχρι στιγμής, η μεταβατική κυβέρνηση έχει προωθήσει μέτρα σταθεροποίησης και γρήγορων πολιτικών διαδικασιών, συμπεριλαμβανομένης της εγκαθίδρυσης τεχνοκρατικής κυβέρνησης και προσωρινού κοινοβουλίου, καθώς και μιας προσπάθειας ανοικοδόμησης του συριακού στρατού.

Ενώ ο αλ‑Sharaa έχει σημειώσει αξιοσημείωτες επιτυχίες στην επανόρθωση των εξωτερικών σχέσεων της Συρίας και έχει αποκτήσει διεθνή αναγνώριση, συμπεριλαμβανομένης της υποστήριξης των ΗΠΑ, στο εσωτερικό αντιμετωπίζει πολυάριθμες προκλήσεις: από διχασμούς λόγω θρησκευτικών εντάσεων και εκκλήσεις για αποσχιστικές κινήσεις, την παραμονή εξτρεμιστικών και τζιχαντιστικών ομάδων που αντιτίθενται στην πορεία του, έως μια σοβαρή οικονομική κρίση. Παρά τα πολλά ανοικτά ερωτήματα για τον χαρακτήρα και το μέλλον της Συρίας, αυτό το άρθρο εντοπίζει αναδυόμενες τάσεις από την προοπτική του πρώτου έτους του νέου καθεστώτος. Από την ισραηλινή σκοπιά, είναι προτιμότερο το Ισραήλ να προχωρήσει προς μια αμερικανικά υποστηριζόμενη συμφωνία ασφαλείας που να περιλαμβάνει σαφή μηχανισμούς παρακολούθησης και εγγυήσεις. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τη συνέχιση της τρέχουσας πολιτικής, η οποία αυξάνει την εχθρότητα και πολλαπλασιάζει την πιθανότητα τριβών μεταξύ Ισραήλ και Συρίας.

Η Εσωτερική Σφαίρα — Μεταξύ Προσπάθειας Σταθεροποίησης και Πιθανότητας Κατάρευσης
Ο Αχμέτ αλ‑Sharaa — επίσης γνωστός ως Abu Mohammad al‑Joulani — ο πρώην ηγέτης του τζιχαντιστικού κινήματος Jabhat al‑Nusra, παραμένει αμφιλεγόμενη μορφή. Η επικρατούσα αντίληψη στο Ισραήλ, αν και έχει μετριαστεί τους τελευταίους μήνες, είναι ότι ο αλ‑Sharaa είναι ένας «τζιχαντιστής με κοστούμι» και ότι η πραγματιστική εικόνα που προβάλλει προς τα έξω είναι απλώς μια πρόσοψη. Σε αντίθεση, η κυρίαρχη άποψη στις περισσότερες περιφερειακές χώρες και στην διεθνή κοινότητα υπό την ηγεσία των ΗΠΑ είναι ότι τα βήματα που έχει κάνει έως τώρα αντικατοπτρίζουν μια γνήσια προσπάθεια να σταθεροποιήσει τη Συρία και να την κυβερνήσει με μετριοπάθεια, εθνικό πνεύμα και κραταιότητα. (INSS)

Σε συνομιλίες που είχαν οι συγγραφείς του άρθρου με ερευνητές και ειδικούς που παρακολουθούν τον αλ‑Sharaa για χρόνια, άκουσαν επανειλημμένα ότι είναι πραγματιστής, λαϊκιστής και ρεαλιστής — περισσότερο από ό,τι φανατικός ιδεολόγος. Σύμφωνα με αυτούς, σε σύγκριση με τους κλασικούς τζιχαντιστές ισλαμιστές, από το 2017 ο αλ‑Sharaa και η οργάνωσή του Hayat Tahrir al‑Sham (HTS) έχουν περάσει μια σταδιακή διαδικασία αποριζοσπαστικοποίησης και προσαρμογής στις μοναδικές συνθήκες που προέκυψαν στο Ιντλίμπ για να επιβιώσουν και να εδραιώσουν τον έλεγχό τους. (Wikipedia)

Όσον αφορά τη φύση του τρέχοντος καθεστώτος και την κατεύθυνση στην οποία οδηγεί τη Συρία, μέχρι στιγμής δεν έχει παρατηρηθεί σαφής τάση θεσμικής ισλαμοποίησης. Το καθεστώς επιτρέπει τον θρησκευτικό συντηρητισμό, και πράγματι αυτό είναι πιο εμφανές στη σημερινή Συρία (θρησκευτικές εκδηλώσεις, διαγωνισμοί απομνημόνευσης του Κορανίου, δημόσιες προσευχές, ενθάρρυνση παραδοσιακής ενδυμασίας), αλλά προς το παρόν χωρίς καταναγκασμό. Εκφράσεις θρησκευτικότητας προέρχονται «από τα κάτω», από τμήματα του συντηρητικού σουνιτικού κοινού και όχι απαραίτητα από κατευθυντήρια εντολή του καθεστώτος. Όταν αξιωματούχοι προσπάθησαν να προωθήσουν ισλαμικές νόρμες, συχνά αντιμετώπισαν λαϊκή αντίθεση που τελικά τους ανάγκασε να υπαναχωρήσουν. Αυτό συνέβη, για παράδειγμα, όταν επιχειρήθηκε η επιβολή πιο μετριμμένου ενδυματικού κώδικα σε δημόσιες παραλίες ή η εισαγωγή περισσότερου θρησκευτικού περιεχομένου στα σχολικά εγχειρίδια υπό τον προηγούμενο υπουργό Παιδείας.

Από την ανάληψη της εξουσίας, η μεταβατική κυβέρνηση έχει εφαρμόσει μια σειρά από μέτρα σταθεροποίησης με σκοπό να καταστεί δυνατή η ορθή διακυβέρνηση μετά από μια δεκαετία βίας και πολέμου: τη σύσταση τεχνοκρατικής κυβέρνησης, τη σύνταξη προσωρινής συνταγματικής διακήρυξης, την έναρξη εθνικού διαλόγου για συμφιλίωση και την εκκίνηση μιας σταδιακής διαδικασίας μεταβατικής δικαιοσύνης με στόχο τη ρύθμιση του καθεστώτος των δημοσίων υπαλλήλων και στρατιωτικών από την εποχή του Άσαντ. Η κυβέρνηση έχει εργαστεί για την ανασυγκρότηση θεσμών και έχει καταφέρει να βελτιώσει ελαφρώς τον ρυθμό και την ποιότητα παροχής βασικών υπηρεσιών, όπως η ηλεκτροδότηση, η ύδρευση, η υγειονομική περίθαλψη και η εκπαίδευση. Σε ορισμένες περιοχές έχουν εισαχθεί πιλοτικά προγράμματα περιφερειακών συμβουλίων, αν και προς το παρόν λειτουργούν μόνο εν μέρει και άτυπα.

Τον Οκτώβριο, το καθεστώς διεξήγαγε έμμεσες εκλογές για το κοινοβούλιο (το Λαϊκό Συμβούλιο). Από τις 210 κοινοβουλευτικές έδρες, περίπου τα δύο τρίτα επιλέχθηκαν από επαρχιακά εκλεκτορικά σώματα, ενώ το υπόλοιπο ένα τρίτο (70 έδρες) πρόκειται να διοριστεί απευθείας από τον προσωρινό πρόεδρο. Οι γενικές εκλογές, ωστόσο, έχουν προγραμματιστεί να διεξαχθούν σε τέσσερα έως πέντε χρόνια, με την αιτιολόγηση ότι απαιτείται περισσότερος χρόνος για τη σταθεροποίηση των μηχανισμών διακυβέρνησης και την εξασφάλιση αξιόπιστου πληθυσμιακού δείγματος.

Φαίνεται ότι η Συρία δεν κινείται προς τη δημοκρατία, και ήδη διαφαίνονται σαφή πρότυπα εξαιρετικά συγκεντρωτικής διακυβέρνησης: εξάρτηση από πιστούς υποστηρικτές, έλλειψη πλουραλισμού, καθώς και γοργές πολιτικές διαδικασίες που δεν αντικατοπτρίζουν συμπερίληψη ή εκπροσώπηση και μοιάζουν σε μεγάλο βαθμό συμβολικές. Ιδίως οι κοινότητες των μειονοτήτων έχουν εκφράσει επικρίσεις για την έλλειψη διαφάνειας, τον διορισμό προσώπων του περιβάλλοντος του προέδρου και την ανεπαρκή εκπροσώπηση — για παράδειγμα, όσον αφορά τον τρόπο επιλογής του προέδρου, τη φύση της «Εθνικής Επιτροπής Συμφιλίωσης», τη σύνθεση της κυβέρνησης και τις εκλογές για το Λαϊκό Συμβούλιο. Ως εκ τούτου, η εσωτερική δυσπιστία παραμένει βαθιά, ειδικά λόγω της βίας που έχει διαπραχθεί κατά των μειονοτήτων στη χώρα, συμπεριλαμβανομένων και από δυνάμεις πιστές στον αλ‑Sharaa.

Η Οικοδόμηση του Νέου Συριακού Στρατού

Το νέο καθεστώς έχει ξεκινήσει μια διαδικασία ενσωμάτωσης ενόπλων ομάδων και πολιτοφυλακών στις δομές ασφαλείας και στρατού. Παρ’ όλα αυτά, ο «νέος συριακός στρατός» φαίνεται να λειτουργεί περισσότερο ως μια συνομοσπονδία ημιθεσμοθετημένων πολιτοφυλακών κάτω από κρατική ομπρέλα, παρά ως ένας ενοποιημένος εθνικός στρατός με σαφές μονοπώλιο στη χρήση βίας. Αν και το καθεστώς έχει εντάξει τις περισσότερες επαναστατικές παρατάξεις υπό την αιγίδα του Υπουργείου Άμυνας, έχει αφήσει σε κάθε ομάδα την εσωτερική της ιεραρχία, χωρίς συστηματική εναλλαγή αξιωματικών ή καλλιέργεια κοινής εθνικής-οργανωτικής ταυτότητας. Αυτή η προσέγγιση αποτρέπει τις συγκρούσεις μεταξύ παρατάξεων, αλλά ταυτόχρονα διατηρεί τη δυνατότητα κάθε ομάδας να λειτουργήσει αυτόνομα σε περίπτωση πολιτικής ή ασφαλιστικής κρίσης.

Παράλληλα, ο θεσμικός αποκλεισμός αξιωματικών και στρατιωτών που υπηρέτησαν στον πρώην συριακό στρατό — οι περισσότεροι εκ των οποίων είναι Αλαουίτες — από τις νέες δομές ασφαλείας δημιουργεί την προοπτική εμφάνισης τοπικών επαναστατικών σωμάτων. Στο πλαίσιο αυτό, οι εθνοτικές μειονότητες — Κούρδοι, Δρούζοι και Αλαουίτες — εξακολουθούν να βλέπουν το καθεστώς, το οποίο εκλαμβάνεται ως σουνιτικό-ισλαμιστικό, ως πιθανή απειλή. Οι βίαιες συγκρούσεις κατά των μειονοτήτων έχουν επιπλέον αποδυναμώσει τη νομιμοποίηση των θεσμών ασφαλείας και έχουν καταστήσει εξαιρετικά δύσκολη την ενσωμάτωση των κουρδικών δυνάμεων σε ένα κρατικό στρατιωτικό πλαίσιο.

Όσον αφορά τις στρατιωτικές δυνατότητες, ο συριακός στρατός βασίζεται κυρίως σε ελαφρύ πεζικό, καθώς το μεγαλύτερο μέρος του βαρέως οπλισμού του και η αεροναυτική του υποδομή καταστράφηκαν από ισραηλινά πλήγματα. Εξαρτάται από την προμήθεια όπλων, την εκπαίδευση και τους μισθούς των μαχητών, που χρηματοδοτούνται εν μέρει από εξωτερικούς παράγοντες — κυρίως την Τουρκία — και λειτουργεί χωρίς διαφάνεια ούτε αποτελεσματική πολιτική εποπτεία, ενώ σε καίριες θέσεις κυριαρχεί προσωπικό της HTS.

Ως εκ τούτου, η πραγματική ικανότητα της μεταβατικής κυβέρνησης να εγκαθιδρύσει πλήρη έλεγχο και διακυβέρνηση παραμένει περιορισμένη. Το καθεστώς ελέγχει άμεσα περίπου το 50% έως 60% της χώρας — κυρίως τον αστικό άξονα Δαμασκός–Χομς–Χάμα–Χαλέπι και τις περισσότερες μεγάλες πόλεις — όπου οι κρατικοί θεσμοί, οι μηχανισμοί ασφαλείας, η φορολογική είσπραξη, τα εκπαιδευτικά συστήματα και οι ιατρικές υπηρεσίες λειτουργούν σε σχετικά εκτεταμένο βαθμό. Αντιθέτως, στην περιφέρεια (η ερημική περιοχή στα ανατολικά, βορειοανατολικά και νότια της Συρίας), ο έλεγχος της κυβέρνησης είναι ελάχιστος, με τοπικές πολιτοφυλακές, φυλές, Κούρδους, τουρκικές παραστρατιωτικές δυνάμεις και κοινότητες Δρούζων να διατηρούν την κυριαρχία.

Το Ισλαμικό Κράτος και Άλλοι Παράγοντες Αποσταθεροποίησης

Το Ισλαμικό Κράτος (ISIS) δρα μέσω τρομοκρατικών και ανταρτοπολεμικών μεθόδων, χρησιμοποιώντας μικρές πυρήνες και ευέλικτες ομάδες. Η δράση του οργανισμού είναι συγκεντρωμένη κυρίως στην έρημο της Συρίας, γύρω από τη Ράκκα και τη Ντέιρ εζ‑Ζορ, ενώ πρόσφατα έχει επεκτείνει τις επιχειρήσεις του στη Δαμασκό και στο Ιντλίμπ. Προς το παρόν, ο οργανισμός δεν ελέγχει εδάφη και δεν διεξάγει εκστρατεία ευρείας κλίμακας, ωστόσο οι «ακυβέρνητες ζώνες» με ασθενή διοίκηση, η διάδοση πολιτοφυλακών και ένα σύστημα επιβολής του νόμου χωρίς επαρκή επαγγελματισμό διατηρούν τη δυνατότητα του ISIS να ανακτήσει τη δύναμή του στο μέλλον. Στο πλαίσιο αυτό, η ανακοίνωση της επίσημης ένταξης της Συρίας στον διεθνή συνασπισμό κατά του ISIS επιτρέπει στον αλ‑Sharaa να παρουσιάζεται ως νόμιμος εταίρος στην παγκόσμια εκστρατεία κατά του ισλαμικού εξτρεμισμού και όχι απλώς ως πρώην ηγέτης τζιχαντιστικής οργάνωσης. Από την πλευρά της Δαμασκού, η ικανότητα περιορισμού του ISIS αποτελεί κεντρική προϋπόθεση για την ενίσχυση της εσωτερικής νομιμοποίησης του νέου καθεστώτος και άρα για την επιβίωσή του. Εν τω μεταξύ, πρόσφατα δεδομένα δείχνουν αύξηση της δραστηριότητας του ISIS σε περιοχές υπό κυβερνητικό έλεγχο στη Χάμα, τη Χομς, το Χαλέπι και το Ιντλίμπ. Παρόλο που το επίπεδο της δραστηριότητας παραμένει χαμηλότερο σε σχέση με το παρελθόν, αντανακλά τη συνεχιζόμενη ικανότητα του οργανισμού να διαταράσσει τη σταθερότητα και να υπονομεύει τη νομιμοποίηση του νέου καθεστώτος.

Το Ιράν και η Χεζμπολάχ — που υπέστησαν σημαντικές στρατηγικές απώλειες κατά την αντιπαράθεση με το Ισραήλ τον Ιούνιο του 2025 και απώλεσαν την υποδομή που είχαν χτίσει στη Συρία κατά την εποχή του Άσαντ — δεν έχουν εγκαταλείψει την επιθυμία τους για επιρροή. Προσπαθούν να επανακτήσουν έρεισμα υποστηρίζοντας εθνοτικές μειονότητες και τοπικούς ένοπλους πυρήνες, διατηρώντας δίκτυα λαθρεμπορίου προς τον Λίβανο, εκμεταλλευόμενοι περιοχές με χαλαλή διακυβέρνηση και ηγούμενοι εκστρατείας παραπληροφόρησης που παρουσιάζει το νέο καθεστώς ως «όργανο της Δύσης». Επιπλέον, πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι άτομα του περιβάλλοντος Άσαντ μεταφέρουν κεφάλαια μέσω του Λιβάνου και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων για να χρηματοδοτήσουν πολιτοφυλακές στην αλαουιτική παράκτια ζώνη με στόχο την πρόκληση εξεγέρσεων κατά της νέας κυβέρνησης.

Ταυτόχρονα, ο ίδιος ο αλ‑Sharaa καλείται να αντιμετωπίσει αυξανόμενη κριτική από άτομα και οργανώσεις με εξτρεμιστικές αντιλήψεις, οι οποίοι απορρίπτουν τη μετριοπαθή και πραγματιστική εικόνα που προσπαθεί να προβάλλει και αντιτίθενται σε ενέργειες όπως η ρύθμιση του καθεστώτος των Αλαουιτών, η προώθηση μετριοπαθών φετφών που ενθαρρύνουν τη θρησκευτική ανεκτικότητα, η διεξαγωγή διαλόγου με το Ισραήλ και η επίδειξη αυτοσυγκράτησης απέναντί του, καθώς και η έκκληση για διάλυση του κινήματος των Αδελφών Μουσουλμάνων στη Συρία. Συνολικά, αυτά τα αμφιλεγόμενα μέτρα ενδέχεται να αποτελέσουν απειλή για την επιβίωσή του.

Η Πρόκληση των Μειονοτήτων

Τα κύματα βίαιων συγκρούσεων κατά των Αλαουιτών στην παραλιακή ζώνη, τα οποία οδήγησαν στον θάνατο άνω των χιλίων αμάχων, και τα επακόλουθα βίαια επεισόδια στη Σουγουαϊντά και οι επιθέσεις σε κοινοτικές ομάδες των Δρούζων, έφεραν ξανά στην επιφάνεια την αιχμηρή θρησκευτική αστάθεια της Συρίας. Παράλληλα, έθεσαν το ερώτημα κατά πόσον οι ενέργειες αυτές αντανακλούν μια εσκεμμένη πολιτική εκδίκησης και «ξεκαθαρίσματος λογαριασμών» εκ μέρους του καθεστώτος έναντι των μειονοτήτων ή αν πρόκειται για παράγωγο του εμφυλίου πολέμου και της νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας, στο πλαίσιο της οποίας δρουν πολλαπλές πολιτοφυλακές με μόνο περιορισμένο έλεγχο από τον αλ‑Sharaa — περιλαμβανομένων και εκείνων που ενεργούν στο όνομά του.

Μια επικίνδυνη δυναμική κλιμάκωσης έχει αναδυθεί σε ό,τι αφορά τη Δρούζικη κοινότητα, ξεκινώντας από επεισόδια στην Τζαραμάνα και τη Σαχνάγια τον Μάρτιο–Απρίλιο, μέχρι τις αιματηρές συγκρούσεις και τη σφαγή στη Σουγουαϊντά τον Ιούλιο. Τα γεγονότα στη Σουγουαϊντά αποτέλεσαν σημείο καμπής στις σχέσεις του νέου καθεστώτος με τους Δρούζους και οδήγησαν σε πολιορκία και σοβαρή ανθρωπιστική κρίση στην επαρχία. Η κρίση επιδείνωσε επίσης τις εσωτερικές διαιρέσεις εντός της τοπικής ηγεσίας των Δρούζων και προκάλεσε βίαιες συγκρούσεις μεταξύ ένοπλων παρατάξεων. Ορισμένες εξέχουσες μορφές των Δρούζων, υπό την ηγεσία του σεΐχη Χικμάτ αλ‑Χίτζρι, κάλεσαν ανοιχτά για αυτονομία των Δρούζων υπό την προστασία του Ισραήλ — μια αντίληψη που οξύνει το χάσμα μεταξύ της φιλοδοξίας του καθεστώτος της Δαμασκού για συγκέντρωση της εξουσίας και της αυξανόμενης τάσης των μειονοτήτων να αναζητούν εξωτερικές εγγυήσεις ασφαλείας. Υπό το φως της διακηρυγμένης πολιτικής του αλ‑Sharaa για ενότητα της Συρίας, είναι λογικό να εκτιμηθεί ότι μακροπρόθεσμα δεν θα επιδείξει μεγάλη προθυμία να αποδεχθεί αποκεντρωμένα μοντέλα τοπικής διακυβέρνησης — είτε στον Δρούζικο Νότο είτε στον Κουρδικό Βορειοανατολικό Τομέα.

Παρόμοιο μοτίβο αδιεξόδου, απουσίας συμφωνίας και σποραδικής βίας χαρακτηρίζει τις σχέσεις του καθεστώτος με την κουρδική μειονότητα. Αν και επιτεύχθηκαν αρχικά κάποιες συμφωνίες τον Μάρτιο μεταξύ της ηγεσίας των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων (SDF) και της Δαμασκού όσον αφορά την ενσωμάτωση κουρδικών μονάδων στον νέο συριακό στρατό και τη μεταφορά μέρους της πολιτικής διοικητικής εξουσίας στην κεντρική κυβέρνηση, οι εντάσεις παραμένουν και πρόσφατα εξελίχθηκαν σε νέους κύκλους συγκρούσεων. Οι Κούρδοι επιδιώκουν να διατηρήσουν αυτόνομους θεσμούς, τοπικούς μηχανισμούς ασφάλειας και εγγυημένα δικαιώματα μειονοτήτων, ενώ το καθεστώς επιδιώκει τη συγκέντρωση των εξουσιών ασφάλειας και διοίκησης. Στα μάτια των μειονοτήτων, τα βίαια περιστατικά έχουν διαβρώσει την εμπιστοσύνη προς το καθεστώς ως κρατική αρχή ικανή να εξασφαλίσει την ασφάλεια για όλα τα τμήματα της κοινωνίας. Επιπλέον, ακόμη κι αν αυτό δεν αποτελεί εντολή «από τα πάνω», η Συρία βιώνει την ανάδυση ενός φαινομένου βάσης, στο οποίο μεμονωμένοι Σουνίτες εξτρεμιστές, κινούμενοι από εκδίκηση και την αντίληψη «σουνιτικής υπεροχής», κλιμακώνουν τη βία και τον εξτρεμισμό κατά των μειονοτήτων. Τέτοιες ομάδες έχουν εισέλθει από διάφορες περιοχές της Συρίας στις εμπόλεμες ζώνες για να πολεμήσουν τις μειονότητες κατά τις συγκρούσεις με Αλαουίτες και Δρούζους.

Άρση Κυρώσεων και Αρχή της Οικονομικής Ανασυγκρότησης

Με την πρώτη ματιά, η Συρία υπό τον αλ‑Sharaa φαίνεται να εισέρχεται σε μια συνετή τροχιά οικονομικής ανάκαμψης. Η αμερικανική υποστήριξη προς τον αλ‑Sharaa έχει μεταφραστεί, μεταξύ άλλων, σε πλήρη άρση των κυρώσεων των ΗΠΑ που είχαν επιβληθεί βάσει του Νόμου Caesar. Στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ βρίσκονται σε εξέλιξη συζητήσεις για την άρση παγώματος περιουσιακών στοιχείων και την τροποποίηση περιορισμών σε εξοπλισμούς, ενώ παγκόσμιες εταιρείες, τράπεζες και ψηφιακές πλατφόρμες πληρωμών επιστρέφουν σταδιακά στην συριακή αγορά. Παράλληλα, και με τη συνδρομή του Κατάρ και της Τουρκίας, το συριακό καθεστώς προωθεί την αποκατάσταση και διαφοροποίηση των ενεργειακών υποδομών, ανοίγει διαύλους εισαγωγής φυσικού αερίου και πετρελαίου, και επανεκκινεί την εγχώρια παραγωγή — όλα με στόχο να μετατρέψει την κανονιστική ελάφρυνση σε απτή οικονομική ανάπτυξη: περισσότερες ώρες ηλεκτροδότησης, βελτιωμένες συνθήκες μεταποίησης, δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και κάποια ανακούφιση από το κόστος ζωής.

Ωστόσο, κάτω από αυτή την επιφάνεια, παραμένει μια οικονομία που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εξωτερικά κεφάλαια, εισαγωγές καυσίμων, βασικές πρώτες ύλες και έναν γεωργικό τομέα που έχει πληγεί σοβαρά από την ξηρασία. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στη Δαμασκό πρέπει να ισορροπήσουν απέναντι σε αυξανόμενες πιέσεις της ζήτησης, περιλαμβανομένων αιτημάτων για αυξήσεις μισθών, επαναπατρισμό προσφύγων και μείωση επιδοτήσεων — χωρίς να χάσουν τον έλεγχο του πληθωρισμού. Επιπλέον αυτής της εύθραυστης βάσης, ένα χαρτοφυλάκιο μνημονίων κατανόησης για επενδύσεις συνολικής αξίας περίπου 25 δισεκατομμυρίων δολαρίων αποκαλύπτει έναν πυρήνα σχετικά αξιόπιστων επενδυτών μαζί με έναν πολύ μεγαλύτερο κύκλο αδιαφανών εταιρειών που στερούνται διαφάνειας και δεν έχουν επιδείξει καμία οικονομική ή επαγγελματική επάρκεια. Η αγορά υποδομών χαρακτηρίζεται από την ανάθεση τεράστιων έργων σε άπειρες οντότητες, χωρίς ανοικτούς διαγωνισμούς ή ουσιαστικό έλεγχο δέουσας επιμέλειας — μια άμεση συνέχεια του μοντέλου της «οικονομίας των κολλητών», αν και ντυμένη με νέα ρητορική περί μεταρρυθμίσεων και ανοικοδόμησης. Ως εκ τούτου, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο εάν οι κυρώσεις θα αρθούν μόνιμα ώστε να επιτραπεί η οικονομική ανάκαμψη της Συρίας, αλλά αν η Δαμασκός μπορεί να αξιοποιήσει το παρόν παράθυρο ευκαιρίας για να θεσπίσει νέους κανόνες του παιχνιδιού: αυξημένη διαφάνεια, αποτελεσματικούς μηχανισμούς εποπτείας και δεσμευτικά πρότυπα για ξένες επενδύσεις και διαγωνισμούς υποδομών που θα προσφέρουν σταθερή βάση για ανάπτυξη.

Η Εξωτερική Πολιτική της Συρίας σε Ανάκαμψη

Ενώ το καθεστώς δυσκολεύεται να σταθεροποιήσει το εσωτερικό μέτωπο, βιώνει ταυτόχρονα μια ανανέωση στις εξωτερικές του σχέσεις. Η πιο δραματική μεταστροφή προέρχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μέσα σε περίπου έναν χρόνο, ο αλ‑Sharaa μεταμορφώθηκε από ηγέτης τζιχαντιστικής οργάνωσης σε νόμιμο εταίρο στον Λευκό Οίκο. Η συνάντηση Τραμπ–αλ‑Sharaa στο Ριάντ τον Μάιο, η ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ και η ιστορική του επίσκεψη στην Ουάσινγκτον τον Νοέμβριο, συμβόλισαν την αποκατάσταση των σχέσεων, τη σταδιακή επιστροφή της Συρίας στη διεθνή κοινότητα και την πλήρη στήριξη της Ουάσινγκτον προς τη μεταβατική κυβέρνηση.

Από την αρχή, η συριακή κυβέρνηση αφιέρωσε σημαντική προσπάθεια στην αναθέρμανση των εξωτερικών σχέσεων και την εγκαθίδρυση διπλωματικών δεσμών με περιφερειακούς και διεθνείς παράγοντες. Με εξαίρεση την Αίγυπτο και το Ιράκ — που παραμένουν επιφυλακτικά απέναντι στο καθεστώς και την πορεία του — οι περισσότερες χώρες το αναγνωρίζουν ως νόμιμο συνομιλητή και εμβαθύνουν τη συνεργασία τους με τη Συρία. Από την άνοδο του νέου καθεστώτος, περισσότερες από 80 διπλωματικές αντιπροσωπείες έχουν επισκεφθεί τη χώρα.

Η Τουρκία, η οποία υποστήριζε την HTS επί σειρά ετών, έχει εξελιχθεί σε βασικό παράγοντα διαμόρφωσης του συριακού πεδίου. Από την πτώση του Άσαντ και μετά, η Άγκυρα εργάζεται για τη διεύρυνση της επιρροής της και την εδραίωση της θέσης της. Το νέο καθεστώς της Δαμασκού, το οποίο στο παρελθόν ωφελήθηκε από τουρκική στρατιωτική, οικονομική και υλικοτεχνική στήριξη, επιδιώκει τώρα να εξισορροπήσει την εξάρτησή του από την Τουρκία — σε ό,τι αφορά την οικοδόμηση δυνάμεων, την προμήθεια εξοπλισμού, τις επενδύσεις σε υποδομές και τη συμμετοχή τουρκικών εταιρειών σε έργα ανοικοδόμησης — με προσπάθειες αποφυγής πλήρους εξάρτησης, καλλιεργώντας δεσμούς με επιπλέον παράγοντες. Τα κράτη του Κόλπου — κυρίως η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα — εμβαθύνουν τη δέσμευσή τους προς το καθεστώς αλ‑Sharaa μέσω οικονομικής στήριξης, επενδύσεων και αποκατάστασης υποδομών. Η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ προωθούν επίσης συμφωνίες συνεργασίας στον τομέα των επενδύσεων και της ενέργειας και υποστηρίζουν τον δημόσιο τομέα μέσω επιδοτήσεων μισθών και επέκτασης των υπηρεσιών ηλεκτροδότησης.

Η πραγματιστική προσέγγιση του αλ‑Sharaa αντικατοπτρίζεται και στη στάση του έναντι της Ρωσίας, η οποία μέχρι πρόσφατα υπήρξε ο στενότερος σύμμαχος του Άσαντ (και ο πάροχος πολιτικού ασύλου προς τον ίδιο και ανώτατα στελέχη του καθεστώτος), καθώς και πικρός εχθρός της HTS. Ο αλ‑Sharaa πλέον αντιμετωπίζει τη Ρωσία ως νόμιμο παράγοντα και ακόμη και ως πιθανό εταίρο στη σταθεροποίηση της Συρίας. Η Ρωσία επιδιώκει να διατηρήσει τουλάχιστον μέρος της επένδυσής της στη χώρα και να διασφαλίσει μια — έστω και περιορισμένη — παρουσία στις βάσεις της στη Χμεϊμίμ και την Ταρτούς, καθώς και περιορισμένους μοχλούς επιρροής στους τομείς της ενέργειας και της διπλωματίας. Παράλληλα, εξετάζεται η δυνατότητα ανάπτυξης ρωσικών αστυνομικών δυνάμεων στη νότια Συρία, σε παρόμοιο πλαίσιο με παλαιότερες ρυθμίσεις, για την επιβολή τάξης και τον περιορισμό πιθανών τριβών με το Ισραήλ.

Η Ισραηλινή Πολιτική στη Συρία και η Πορεία προς μια Συμφωνία

Μετά από έναν χρόνο κατά τον οποίο το Ισραήλ υιοθέτησε μια δυναμική στρατιωτική προσέγγιση — περιλαμβανομένης της κατάληψης της ζώνης ασφαλείας και του Όρους Χερμών και μιας εντατικής εκστρατείας αεροπορικών πληγμάτων — τον Απρίλιο ξεκίνησαν απευθείας συνομιλίες μεταξύ Ισραήλ και Συρίας για μια ενδεχόμενη συμφωνία ασφαλείας. Τα βασικά σημεία της συμφωνίας περιλαμβάνουν την αποχώρηση του Ισραήλ έως τις γραμμές απεμπλοκής του 1974 και την απαίτηση αποστρατιωτικοποίησης της νότιας Συρίας, με αντάλλαγμα τη δέσμευση της Συρίας να διατηρήσει την ηρεμία στα σύνορα, να αντιμετωπίσει προσπάθειες της ιρανικής «Άξονα της Αντίστασης» να ανασυσταθεί και να εγγυηθεί την ασφάλεια των Δρούζων. Ωστόσο, σύμφωνα με πρόσφατες αναφορές, οι διαπραγματεύσεις έχουν περιέλθει σε αδιέξοδο λόγω βαθιών αποκλίσεων μεταξύ των δύο πλευρών — ιδιαίτερα όσον αφορά την έκταση της αποχώρησης των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων και την απαίτηση του Ισραήλ για εγκαθίδρυση αποστρατιωτικοποιημένης ζώνης στη νότια Συρία και για δημιουργία ανθρωπιστικού διαδρόμου προς τους Δρούζους στη Σουγουαϊντά.

Μετά την επίσκεψη του αλ‑Sharaa στην Ουάσινγκτον, αυξήθηκαν στο Ισραήλ οι ανησυχίες ότι ο Τραμπ ίσως ασκήσει πίεση και επιβάλει παραχωρήσεις σχετικά με την ισραηλινή στρατιωτική παρουσία στη Συρία, προκειμένου να προχωρήσει η συμφωνία. Οι Ισραηλινοί αξιωματούχοι ασφαλείας, από την πλευρά τους, εξακολουθούν να τονίζουν τη στρατηγική σημασία αυτής της παρουσίας — ιδίως του ελέγχου του Όρους Χερμών — για τις δυνατότητες έγκαιρης προειδοποίησης και την αποτροπή μεταφοράς όπλων στη Χεζμπολάχ.

Για τη Δαμασκό, η επίτευξη συμφωνίας έχει μεγάλη σημασία, καθώς αναμένεται να σταθεροποιήσει και να εδραιώσει την κυριαρχία και τη νομιμότητα του νέου καθεστώτος μέσω της παύσης της ισραηλινής στρατιωτικής δραστηριότητας. Όσον αφορά τη δυνατότητα διεύρυνσης της σχέσης σε πλήρη εξομάλυνση, ο αλ‑Sharaa έχει τονίσει ότι αυτό δεν είναι σχετικό στην παρούσα φάση: «Η κατάσταση της Συρίας διαφέρει από αυτήν άλλων χωρών που προσχώρησαν στις Συμφωνίες Αβραάμ, διότι συνορεύει με το Ισραήλ, το οποίο κατέχει τα Συριακά Υψίπεδα του Γκολάν».

Παρά τις διαπραγματεύσεις, το Ισραήλ παραμένει επιφυλακτικό και καχύποπτο — τόσο ως προς τις προθέσεις του αλ‑Sharaa όσο και ως προς την ικανότητά του να συγκρατήσει εχθρικούς παράγοντες εντός Συρίας. Ως εκ τούτου, σε αυτή τη φάση, το Ισραήλ προτιμά να διατηρήσει ελευθερία δράσης και να αποτρέπει απειλές ασφαλείας αυτόνομα. Έτσι, ισραηλινή επιχείρηση στις 28 Νοεμβρίου στην Μπέιτ Τζιν είχε ως στόχο τη σύλληψη μελών της οργάνωσης αλ‑Τζαμάα αλ‑Ισλαμίγια που σχεδίαζαν επίθεση κατά του Ισραήλ. Η επιχείρηση περιπλέχθηκε όταν δέχθηκαν πυρά οι δυνάμεις των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων, οι οποίες ανταπέδωσαν, με αποτέλεσμα συριακές απώλειες και τραυματισμούς έξι Ισραηλινών στρατιωτών. Το επεισόδιο — το οποίο συνέβη την ημέρα της πρώτης επετείου από την πτώση του Άσαντ και έφερε στους δρόμους εκατοντάδες χιλιάδες Σύριους σε διαδηλώσεις εθνικής ενότητας — μετέστρεψε την προσοχή της κοινής γνώμης σε αντιισραηλινά αισθήματα. Στα μάτια του συριακού λαού, το πλήγμα εκλήφθηκε ως μέρος μιας «συνεχιζόμενης πολιτικής επιθετικότητας» από το Ισραήλ, το οποίο, κατά την αντίληψή τους, επιδιώκει να επεκτείνει τα σύνορά του, να αποσταθεροποιήσει το καθεστώς, να σπείρει χάος και να καθυστερήσει τη συμφωνία. Το επεισόδιο αυτό, μαζί με την εντεινόμενη αντιισραηλινή διάθεση στη Συρία, υπογραμμίζει τον κίνδυνο αυξημένων τριβών με το Ισραήλ. Ταυτόχρονα, η περιφερειακή και διεθνής κριτική για τη συνεχιζόμενη στρατιωτική παρουσία του Ισραήλ στη Συρία εντείνεται.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν μια συμφωνία μεταξύ Ισραήλ και Συρίας ως κεντρικό στοιχείο για τη διαμόρφωση ενός ευρύτερου περιφερειακού πλαισίου — το οποίο περιλαμβάνει τον περιορισμό του Ιράν, τη σταθεροποίηση των συνόρων της Ιορδανίας και του Λιβάνου και την προώθηση μιας πολιτικής διαδικασίας που θα αποφέρει ένα σημαντικό στρατηγικό επίτευγμα για την Ουάσινγκτον. Πράγματι, η αυξανόμενη ένταση μεταξύ των δύο πλευρών έχει οδηγήσει τον Τραμπ, τις τελευταίες εβδομάδες, να εκφράζει επανειλημμένα την υποστήριξή του στις προσπάθειες σταθεροποίησης της Συρίας και να καλεί το Ισραήλ να επιστρέψει στις διαπραγματεύσεις και να αποφύγει την υπονόμευση της διαδικασίας. Ανάλογα με την προσέγγιση των ΗΠΑ στον πόλεμο της Γάζας — στον οποίο η Ουάσινγκτον ουσιαστικά υπαγόρευσε την τελική φάση και όρισε δεσμευτικό πλαίσιο για τον ρυθμό και την κατεύθυνση των εξελίξεων — είναι πιθανό να προκύψει παρόμοιο μοτίβο και στο συριακό πεδίο. Ως εκ τούτου, είναι σημαντικό το Ισραήλ να προωθήσει μια συμφωνία υπό ευνοϊκούς όρους προτού αυξηθεί η εξωτερική πίεση και υπαγορευτούν συμβιβασμοί.

Συστάσεις

Μεταξύ των εναλλακτικών που βρίσκονται σήμερα ενώπιον του Ισραήλ, θα ήταν συνετό να δοθεί πραγματική ευκαιρία σε μια συμφωνία ασφαλείας με τη Συρία. Η συνέχιση της στρατιωτικής παρουσίας και της μονομερούς ισραηλινής πολιτικής έναντι της Συρίας δεν ευθυγραμμίζεται με τη θέση της διεθνούς κοινότητας, ιδίως των Ηνωμένων Πολιτειών, σε ό,τι αφορά τον αλ‑Sharaa· αντιθέτως, αυξάνει την εχθρότητα προς το Ισραήλ και τις εκκλήσεις για αντιπαράθεση μαζί του, με αποτέλεσμα να διακυβεύονται συχνές στρατιωτικές συγκρούσεις, να διαβρώνεται η εσωτερική νομιμοποίηση του νέου καθεστώτος (παρά την παρούσα συγκρατημένη του στάση) και να ενισχύονται εξτρεμιστικές ομάδες που πρεσβεύουν την «αντίσταση» κατά του Ισραήλ — περιλαμβανομένου του Ιράν και των συμμάχων του.

Αυτοί οι παράγοντες, σε συνδυασμό με την αμερικανική αποφασιστικότητα και την αυξανόμενη πίεση από την Ουάσινγκτον για πρόοδο προς μια συμφωνία, απαιτούν από το Ισραήλ να αναθεωρήσει την πολιτική του και να αξιοποιήσει τις τρέχουσες συνθήκες για να διαφυλάξει τα συμφέροντα ασφαλείας του. Κατά συνέπεια, το Ισραήλ θα πρέπει να θέσει σαφές πλαίσιο για την αποχώρησή του από τη ζώνη ασφαλείας και το Όρος Χερμών — τόσο σε επίπεδο ανάπτυξης όσο και σε χρονοδιαγράμματα — υπό τον όρο δεσμεύσεων από τη συριακή πλευρά και με την υποστήριξη αμερικανικών εγγυήσεων. Στο συγκεκριμένο μοντέλο, το Ισραήλ μπορεί να στηριχθεί σε πολλαπλές δυνατότητες πληροφοριών, περιλαμβανομένων προηγμένων τεχνολογιών, για να εξασφαλίσει έγκαιρη προειδοποίηση χωρίς να απαιτείται φυσική παρουσία σε ξένο έδαφος — κάτι που σε κάθε περίπτωση επιβαρύνει τους τακτικούς και εφέδρους στρατιώτες των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων — και να επιτρέψει στο Ισραήλ να εστιάσει σε πιο ασταθή μέτωπα, δηλαδή το Ιράν και τη Λωρίδα της Γάζας.

Μια συμφωνία ασφαλείας υπό αμερικανική αιγίδα μπορεί να εξασφαλίσει ήσυχα και σταθερά σύνορα χωρίς την ανάγκη διαρκούς στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή, να βελτιώσει τις προσπάθειες αντιμετώπισης του ιρανικού άξονα μέσω συνεργασίας με το νέο καθεστώς, να εγγυηθεί την προστασία των Δρούζων και να ενισχύσει τη θέση του Ισραήλ στην περιοχή και διεθνώς ως εποικοδομητικού παράγοντα. Ταυτόχρονα, το Ισραήλ πρέπει να αναγνωρίσει ότι η Συρία παραμένει ασταθής, ότι το συριακό καθεστώς δεν ελέγχει το σύνολο της επικράτειας και ότι η νομιμότητά του δεν είναι απόλυτη. Συνεπώς, το Ισραήλ οφείλει να προετοιμαστεί στρατηγικά και επιχειρησιακά για το ενδεχόμενο κατάρρευσης της συμφωνίας — είτε λόγω αποσταθεροποίησης στη Συρία είτε λόγω εσκεμμένης πολιτικής του νέου καθεστώτος. Σε μια τέτοια περίπτωση, το Ισραήλ θα διαθέτει μεγαλύτερη νομιμοποίηση και ελευθερία δράσης για να απαντήσει. Αντιθέτως, εάν καλλιεργηθεί εμπιστοσύνη μεταξύ των πλευρών, το Ισραήλ θα μπορούσε να αξιοποιήσει τη δυναμική για την προώθηση μιας σταδιακής διαδικασίας εξομάλυνσης με τη Συρία — μια προσέγγιση που θα ανέδειξε τη στρατηγική αξία του Ισραήλ στην περιοχή, θα αποδυνάμωνε εξτρεμιστικούς παράγοντες στη Συρία και τη Μέση Ανατολή ευρύτερα και θα προωθούσε τη μακροπρόθεσμη περιφερειακή σταθερότητα.

Οι απόψεις που εκφράζονται στις δημοσιεύσεις του INSS ανήκουν αποκλειστικά στους συγγραφείς τους.

Carmit Valensi
Η Δρ. Carmit Valensi είναι ανώτερη ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Μελετών Εθνικής Ασφαλείας (INSS) και επικεφαλής του Προγράμματος για τη Συρία. Ειδικεύεται στις σύγχρονες υποθέσεις της Μέσης Ανατολής, στις στρατηγικές σπουδές, στις στρατιωτικές έννοιες και στην τρομοκρατία, και το έργο της σε αυτούς τους τομείς έχει δημοσιευτεί σε ακαδημαϊκά και επαγγελματικά έντυπα. Είναι συν-συγγραφέας του βιβλίου Syrian Requiem: The Civil War and its Aftermath (Princeton University Press, 2021).

Amal Hayek
Ο Amal Hayek είναι βοηθός έρευνας στο πρόγραμμα για τη Συρία του Ινστιτούτου Μελετών Εθνικής Ασφαλείας. Είναι κάτοχος πτυχίου στις συμπεριφορικές επιστήμες και μεταπτυχιακού διπλώματος στις διεθνείς σχέσεις και τη στρατηγική από το Πανεπιστήμιο Μπαρ-Ιλάν. Αυτή την περίοδο συγγράφει διπλωματική εργασία με επίκεντρο τους μη κρατικούς δρώντες. Επιπλέον, εργάζεται στο Κέντρο Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας (CET), όπου μεταξύ άλλων ασχολείται με την προώθηση της προφορικής επάρκειας στην εβραϊκή γλώσσα εντός της αραβικής κοινότητας.

INSS