Του Γιώργου Καραμπελιά 

Ο κίνδυνος η Κύπρος και η Ελλάδα να μεταβληθούν στον χώρο των συνόρων  του ευρασιατικού μπλοκ, κάτω από την ηγεμονία της Τουρκίας.

Στην αναδυόμενη γεωπολιτική πραγματικότητα του 21ου αιώνα είναι βέβαιο πως η Τουρκία, σε μερικές δεκαετίες, θα διεκδικεί ηγετικό ρόλο στο στρατόπεδο της Ευρασίας, σε μία συνάντηση του ισλαμικού με τον κινεζικό κόσμο, με τον οποίο συναντώνται ήδη στο Αφγανιστάν.

Σήμερα, η Τουρκία εξακολουθεί να λειτουργεί ως ελεύθερος σκοπευτής στα σύνορα των στρατοπέδων, θέλοντας να αποκομίζει κέρδη από την ταυτόχρονη συνάφειά της με τη Δύση και την Ευρώπη, με τη Ρωσία, με τον ισλαμικό και τουρκόφωνο κόσμο της κεντρικής Ασίας και του Καυκάσου, με τον αραβικό κόσμο και την Αφρική, θέλοντας να λειτουργεί ως αυτόνομος κεντρικός πόλος. Δυστυχώς, την Κωνσταντινούπολη τής την παραχωρήσαμε το 1922.

Και, πάντως, επειδή είναι βέβαιο πως στις επόμενες δεκαετίες το πληθυσμιακό και οικονομικό βάρος της Αφρικής και της Ασίας θα ενισχυθεί, ενώ εκείνο της Δύσης και της Ευρώπης θα συρρικνωθεί, η Τουρκία σε καμία περίπτωση πλέον δεν πρόκειται να επιστρέψει σε μια συρρικνούμενη Δύση, όπως ηλιθίως προσδοκούν διάφορα κοντόφθαλμα αμερικανικά think tanks. Στην καλύτερη περίπτωση, θα διατηρήσει για περισσότερα χρόνια αυτόν τον ενδιάμεσο ρόλο του μπαλαντέρ, ανάλογα με τις γεωπολιτικές εξελίξεις. (Και όσο θα τους αφήνουν οι Κούρδοι).

Σε αυτήν τη συγκυρία, οι Έλληνες, σε Ελλάδα και Κύπρο, είναι υποχρεωμένοι να επιλέξουν στρατηγική – και δεν υπάρχουν πολλές επιλογές, μόνον δύο: 

Είτε η Κύπρος και η Ελλάδα θα επιλέξουν να μεταβληθούν στον χώρο των συνόρων  του ευρασιατικού μπλοκ, κάτω από την ηγεμονία της Τουρκίας, χάνοντας σταδιακά την ίδια την ελληνική τους ταυτότητα μέσα σε μια πλημμυρίδα ασιατικών και αφρικανικών πληθυσμών που θα μετακινούνται προς την Ευρώπη.

Είτε θα πρέπει να προσβλέπουν πλέον σε μια γεωπολιτική, οικονομική, πολιτική και αμυντική συγκρότηση της Ευρώπης ως αυτόνομου πόλου ισχύος – και όσο ταχύτερα το κατανοήσουν ο Πούτιν και ο Σάντσεθ, με την κοντόφθαλμη και μπακάλικη πολιτική τους, τόσο το καλύτερο.

Η Ευρώπη, σε μια εποχή συρρίκνωσής της, είτε θα αποδεχτεί τη μεταβολή της σε «Ευραφρική» και «Ευρασία» ταυτόχρονα, σε μια προοπτική μερικών δεκαετιών, ακολουθώντας την Ελλάδα στην ίδια μοίρα, είτε θα πρέπει να συγκροτηθεί σε αυτόνομο πολιτισμικό και γεωπολιτικό χώρο. Και αυτό, ακριβώς για να διατηρήσει την πολιτισμική της ταυτότητα που αφετηρία της έχει την αρχαία Ελλάδα.

Παρομοίως, οι Έλληνες, επειδή η ίδια η επιβίωσή τους εξαρτάται από μια τέτοια συγκρότηση του ευρωπαϊκού κόσμου, είναι υποχρεωμένοι να πρωτοστατήσουν σε αυτό το εγχείρημα. Η πραγματοποίησή του αποτελεί γι’ αυτούς κυριολεκτικά ζήτημα ζωής ή θανάτου. Γι’ αυτό ο κουρασμένος και «αλαλιασμένος» ελληνισμός της ύστερης μεταπολίτευσης και της καταστροφής των μνημονίων είναι υποχρεωμένος να μεταβάλει ρότα οριστικά αν θέλει να επιβιώσει, να αναγεννηθεί.

Αν το 1922 βούλιαξε, από τους δικούς μας εμφυλίους, η Μεγάλη Ιδέα της ανασύστασης του ελληνικού κόσμου ως αυτόνομου πόλου με επίκεντρο την Κωνσταντινούπολη, σήμερα μόνο η νέα Μεγάλη Ιδέα της επιβίωσης του ελληνισμού στα πλαίσια μιας γεωπολιτικά, αμυντικά και πολιτιστικά αυτόνομης Ευρώπης, με επίκεντρο πλέον την Αθήνα, μπορεί να έχει το οποιοδήποτε υπαρξιακό νόημα.

της Βασιλικής Στεργίου*

« Ουνγκ!», φώναξε ένας άστεγος στο δρόμο, χωρίς να απευθύνεται σε κάποιον περαστικό, το διέκρινες αυτό, ήταν ένα φώνημα στο αέρα, ένα κράμα ανημπόριας και οργής, άναρθρο κι όμως εξαιρετικά συμπαγές ως προς τον απάνθρωπο κόπο που εξέφραζε έξω από τους κανόνες της γλώσσας.

Ουνγκ, το είπε ξανά, λίγο πιο άτονα, δεν αναφέρονταν το πιθανότερο στον ανώτατο ηγέτη της Βόρειας Κορέας  Κιμ Ουνγκ Γιουγκ που είχε επισκεφτεί ο Ντόναλντ Τράμπ πριν κάποιο καιρό στη χώρα του.

Επανέρχομαι στον άστεγο άντρα που κουβαλούσε πάνω σε ένα διαλυμένο ποδήλατο ένα τεράστιο ξύλινο καδρόνι, πολύ βαρύ να κρατηθεί ακόμα και από τρεις αχθοφόρους.

Ο τρόπος που το κρατούσε όρθιο πάνω στο ποδήλατο ήταν απροσδιόριστος, στην πραγματικότητα το συγκρατούσε με τα χίλια ζόρια από το ένα του χέρι και το πιο παράξενο για μας που έχουμε ακόμα φαγητό, σπίτι και θέρμανση ήταν πως η έκφρασή του ήταν παγωμένη, δεν έδειχνε δυσφορία, θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν ήδη νεκρός εξαιτίας τόσης δυστυχίας.

Περαστικοί μασκοφόροι στο μεταξύ περνούσαν χωρίς να τον προσέχουν ή αν το μάτι τους έπεφτε τυχαία πάνω του, έπεφτε τυχαία και μετά τυχαία κοίταζε ένα φανάρι, μια κολώνα ή μια τσίχλα στο πεζοδρόμιο.

Το βλέμμα των περισσότερων περαστικών είναι πια ένα βλέμμα – οθόνη.

Ένα βλέμμα που κοιτάζει στο κενό, ένα κενό που αναδύεται μέσα από έναν μόλις ζωντανό ψυχισμό.

Ένα βλέμμα που έχει χωνέψει και αναχωνέψει  ξανά και ξανά ριάλιτι με πραγματικά σφαγεία.

Θρίλερ με φόνους αληθινούς, ειδήσεις τρομολαγνικές ανακατεμένες με έξυπνες συσκευές που υπόσχονται μια ζωή ευτυχέστερη, βζζζζζζζνννν οι ευφυείς αγορές μας θα κάνουν την ζωή μας απλή, τόσο απλή στο τέλος που θα ξεχάσουμε τη ζωή την ίδια, σκέφτομαι χαιρέκακα.

Εικόνες με ζευγάρια προτιμούν στις διαφημίσεις κάποιο επιδόρπιο γιαουρτιού αντί για έναν εραστή η μια ερωμένη, η απομάγευση του φλερτ σε διαστημικά επίπεδα.

Φρίκη από κακοποιήσεις παιδιών, γυναικών, ζώων ανακατεύεται με κλικ αγουέι για παραγγελία υπερπολυτελών ειδών.

Αλήθεια και ψέμα πετάγονται σε θρυμματισμένη μορφή μέσα σε ένα είδος συνειδησιακού μίξερ που βγάζει στο τέλος έναν ομογενοποιημένο, άοσμο και απωθητικό πολτό.

Μέσα σ’ αυτόν τον πολτό κολυμπάμε σε κατάσταση αυτισμού, ηθελημένου ή αθέλητου.

Άοσμοι, άχρωμοι, πικροί, χωρίς να βιώνουμε πια συναισθήματα έντονα, χαρά ή λύπη, μίσος ή αγάπη, έρωτα ή κλονισμό από την απώλειά του, πένθος ή μαγεία.

Χωρίς την δυναμική μιας εγνωσμένης δυστυχίας που μπορεί να μεταστραφεί σε δράση, σε κίνηση, σε γόνιμα εκφρασμένο θυμό.

Ούτε κρύοι, ούτε ζεστοί. Ούτε εντελώς απελπισμένοι, καθώς υπάρχουν το αλκοόλ, τα ηρεμιστικά, η εκτόνωση της βίας κυρίως σε ανυπεράσπιστα πλάσματα, ούτε καλά μέσα μας. Με ολοένα και πιο αλλοιωμένη την θέληση μας για αντίδραση.

Για αυτό η περίφημη φράση «Θα εμμέσω τους χλιαρούς», ( Αποκάλυψη Ιωάννου 3: 15 -19) είναι πιο επίκαιρη από ποτέ.

*Η Βασιλική Στεργίου είναι συγγραφέας. 

του Αθανάσιου Μπούνταλη*

Είχα πρωτοακούσει τον όρο «pushback» από κοντινό μου πρόσωπο πριν ενάμιση χρόνο, πολύ πριν τον ακούσω να προφέρεται κάτω από ένα Κόκκινο Καπέλο. Ήταν η περίοδος της υβριδικής επίθεσης στον Έβρο, και όλοι συζητούσαμε για το πώς θα έπρεπε να αντιδράσει το ελληνικό κράτος σε μια πρωτόγνωρη κατάσταση. Όταν ανέφερα ότι τα σύνορα, χερσαία η θαλάσσια, υπάρχουν για να προστατεύονται, πήρα την απάντηση: «Ξέρεις Θανάση, αυτό λέγεται ‘pushback’ και είναι παράνομο».

Ενστικτωδώς είχα ρωτήσει: «Βάσει τίνος νόμου και τίνος δικαίου είναι παράνομο;». Όμως και μόνον η ύπαρξη του όρου με είχε πιάσει εξαπίνης: για να υπάρχει όρος, κάτι πρέπει να περιγράφει, σωστά;

Αναζητώντας όμως τον όρο διαπίστωσα ότι αποτελεί μια απόπειρα νομικού κολάζ που  συνδυάζει φύρδην-μίγδην την Διεθνή Σύμβαση Ναυτικής Έρευνας και Διάσωσης (1979) και την Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το δίκαιο της θάλασσας (1982) με μάλλον ασύνδετες διεθνείς συμφωνίες όπως την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (1950) και την Σύμβαση για το καθεστώς των προσφύγων (1951).

Όπως αναγνώριζε περσινό άρθρο της Deutsche Welle, ο όρος δεν είναι τόσο νομικός όσο πολιτικός και δύσκολα μπορεί να ληφθεί σοβαρά υπόψη υπό οποιαδήποτε αυστηρώς νομική έννοια. Το ιστολόγιο του European Journal of International Law, σε ένα κατά τα άλλα πολιτικό άρθρο που παθιασμένα καταδικάζει το «pushback», αναγκάζεται να παραδεχθεί ότι αυτό είναι «μη τεχνικός όρος». Αλλά και κεφάλαιο πρόσφατου συλλογικού τόμου ακαδημαϊκών με παρόμοια κλίση υπέρ της ανεξέλεγκτης μετανάστευσης, επίσης διευκρινίζει ότι «δεν υπάρχει συνολικά αποδεκτός ορισμός». Με άλλα λόγια, δεν ξέρουμε ακριβώς τι είναι αλλά ξέρουμε ότι είναι παράνομο.

Πράγματι, είναι αμφίβολο αν θα φαντάζονταν οι συντάκτες των παραπάνω συμβάσεων το σενάριο κάποιος μη διωκόμενος να αγοράζει τουρκική e-visa χωρίς κανέναν έλεγχο, π.χ. στην Κινσάσα, να παίρνει πτήση της Turkish Airlines για την Κωνσταντινούπολη, το λεωφορείο για το Τσεσμέ ή τους Κήπους, να αγοράζει βάρκα από λαθροδιακινητή, να εισέρχεται οικειοθελώς στα ελληνικά χωρικά ύδατα συνοδεία τουρκικών ακταιωρών, και να εκπέμπει σήμα κινδύνου, ενίοτε τρυπώντας την βάρκα μόλις καταφθάσει το πρώτο σκάφος του ελληνικού λιμενικού. Πώς αυτός είναι «πρόσφυγας», πώς είναι «ναυαγός», και από πού κι ως πού το ελληνικό κράτος δεσμεύεται από τις παραπάνω συμβάσεις σε τέτοιες περιπτώσεις;

Κατ’ αναλογίαν, επειδή ο ιδιοκτήτης ενός ακινήτου έχει την αστική ευθύνη για την ασφάλεια των επισκεπτών του, θα θεωρούσαμε ποτέ λογικό ο διαρρήκτης που θα πέσει γλιστρώντας στο χαλάκι της πόρτας, να του κάνει μήνυση για τραυματισμό;

Μόνον με υπερβολική αφέλεια, ή υπερβολική πονηριά, θα γινόταν αποδεκτή μια τέτοια εκτροπή των προθέσεων και του πνεύματος αυτών των διεθνών συμβάσεων. Ιδίως όταν οι μεταναστευτικές ροές χρησιμοποιούνται ως όπλα από καθεστώτα τύπου Ερντογάν και Λουκασένκο.

Ο όρος «pushback» παραμένει νομικά θολός παρά τα τουλάχιστον 15 χρόνια ύπαρξής του (βλ. π.χ. κείμενο του Humans Rights Watch του 2006). Αλλά η νομική διαύγεια ποτέ δεν ήταν ζητούμενο. Και εδώ έγκειται η ιδιοφυΐα του εφευρέτη του. Σκοπός του, αντιθέτως, είναι να ποινικοποιήσει μια παμπάλαια πρακτική που ονομάζεται… «υπεράσπιση εθνικών συνόρων». Πρακτική, σημειωτέον, που προβλέπεται και από το Σύνταγμα και από τον Ποινικό Κώδικα και από διεθνείς συμβάσεις. Ο εφευρέτης του όρου γνώριζε ότι η εξουσία επί των λέξεων είναι εξουσία επί της γλώσσας, η οποία μετατρέπεται σε εξουσία επί της σκέψης, των ιδεών και τελικώς της πολιτικής.

Ως όρος, το «pushback» εκμεταλλεύεται τα υπέρμετρα αισθήματα ενοχών που έχουμε ως μεταμοντέρνοι Χριστιανοί με παλαβωμένες τις Χριστιανικές μας αρετές. Παραλλήλως, εργαλειοποιεί την αυτονόητη βιαιότητα της εικόνας σωμάτων ασφαλείας επί το έργον, στην οποία ο μέσος πολίτης είναι ασυνήθιστος.

Ναι… Για όποιον ξύπνησε χτες, κράτος σημαίνει νομιμοποιημένη άσκηση βίας. Και μερικές φορές το κράτος επί το έργον παράγει βίαιες και απωθητικές εικόνες.

Αν αποφασίσουμε όμως ότι δεν τις αντέχουμε απεμπολούμε την ίδια την έννοια του κράτους προς όφελος μιας παθητικής απραξίας. Θα απεμπολούσαμε άραγε την ιατρική, επειδή μας απωθούν οι εικόνες του χειρουργού με τα ματωμένα χέρια του μέσα στην κοιλιά ενός ασθενούς; Θα αγνοήσουμε ότι βίαιες και απωθητικές εικόνες παράγει και η απουσία κράτους–όπως και η απουσία της ιατρικής; Εν τέλει δηλαδή το θέμα είναι ποιες βίαιες και απωθητικές εικόνες επιλέγουμε.

Σε κάθε περίπτωση, «pushback» δεν υπάρχει στον νόμο, πολλώ δε μάλλον «παράνομο pushback». Υπάρχει μόνον στα μυαλά κάποιων καλοπροαίρετων ανθρώπων–κρίμα να μην υπάρχει ακριβέστερη μετάφραση της λέξης «self righteous»–και στα στόματα επαγγελματιών φιλανθρώπων. Σεβόμενοι την Σωκρατική-Πλατωνική μέθοδο δεν έχει καν νόημα να μιλάμε για κάτι που δεν έχουμε ορίσει.

Αντιθέτως, αυτό που πράγματι υπάρχει και έχει σαφή ορισμό είναι η νόμιμη φύλαξη συνόρων. Ίσως αυτό και μόνον θα έπρεπε να απαντήσει ο κ. Μητσοτάκης στο Κόκκινο Καπέλο.

*Ο Αθανάσιος Μπούνταλης είναι Χημικός-Ερευνητής.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ “ΑΝΙΧΝΕΥΣΕΩΝ”: Στις 15 Νοεμβρίου δημοσιεύσαμε στο ιστολόγιο ένα άρθρο του Ακαδημαϊκού και Ομότιμου Καθηγητή στο Πανεπιστημίο Βρυξελλών Λάμπρου Κουλουμπαρίτση με θέμα: “Αλληλεπίδραση Ελλήνων Επαναστατών και Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής. Ο ρόλος του τεκτονισμού”.

Υπήρξαν μερικοί αναγνώστες που αμφισβήτησαν τα όσα ανέφερε ο κ. Κουλουμπαρίτσης. 

Ο συντάκτης του κειμένου, επανέρχεται και απαντά.

Αν θελήσετε να διαβάσετε το κείμενο που προκάλεσε τις αντιδράσεις μπορείτε να το δείτε ΕΔΩ

Η απάντηση του κ. Λάμπρου Κουλουμπαρίτση:

“Αγαπητέ κύριε Σαββίδη,

Διάβασα με ενδιαφέρον τις αντιδράσεις για το άρθρο μου, γιατί θίγουν τρία ανθρωπολογικά θέματα : την επιστημονική και υπαρξιακή υπόσταση ενός συγγραφέα, την προκατάληψη και αφηγηματική βία των επικριτών και τη σημασία ενός πολύπλοκου ιστορικού φαινομένου.

Η μελέτη μου προσπαθεί να αποκαλύψει ιστορικά γεγονότα που συνήθως αγνοούμε ή αποκρύπτουμε κυρίως για ιδεολογικούς λόγους. To θέμα που παρουσίασα το έχουν αναπτύξει πολλοί ερευνητές στην Ελλάδα με τεκμηριωμένα ντοκουμέντα, που αξίζουν να γνωρίζουν οι πολίτες. Απλώς έκανα μια σύνθεση από τα όσα γράφτηκαν, τα οποία εμπεριέχουν και άλλες πληροφορίες, που φυσικά παραμέλησα για μία περιορισμένη διάλεξη. Όσα έγραψα βασίζονται σε μελέτες που αξιολόγησα με τη μέθοδο της ιστορικής κριτικής και με επιστημονικά κριτήρια, που εφήρμοσα στα δέκα μου βιβλία (τα περισσότερα ξεπερνούν τις 500 σελ.) και στις 250 ιστορικές, φιλολογικές και φιλοσοφικές μελέτες μου. Το έργο μου έχει κριθεί και βραβευθεί δύο φορές από τη Γαλλική Ακαδημία και μία από τη Βελγική, της οποίας είμαι σήμερα μέλος. Το βιβλίο μου Η Φυσική του Αριστοτέλη έχει μεταφραστεί ελληνικά και δημοσιεύτηκε από την Ακαδημία των Αθηνών, και η μετάφραση του πρώτου τόμου της Ιστορίας της Αρχαίας και Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας, δημοσιεύτηκε από τον Εξάντα, και ο δεύτερος τόμος (Από τον Πλωτίνο έως τον Πλήθωνα), θα κυκλοφορήσει το 2022 χάρη στον Οίκο Καστανιώτη. Εδίδαξα στα Πανεπιστήμια σε πάνω από τριάντα χιλιάδες φοιτητές και δέκα επτά από τους μαθητές μου είναι σήμερα καθηγητές σε Πανεπιστήμια στο Βέλγιο και σε άλλες χώρες του πλανήτη.

          Η πρωτοτυπία του έργου μου αφορά αφενός τη διατύπωση θεμάτων που δεν έχουν εκτιμηθεί όπως το αξίζουν από τους φιλόσοφους και τους ιστορικούς, και αφετέρου την άφοβη αποδόμηση των προκαταλήψεων που εγκλωβίζουν την επιστημονική πρόοδο και την ελευθερία της σκέψης.

Μετά από τριάντα χρόνια προσφοράς στην ιστορία της φιλοσοφίας και των ιδεών, αποφάσισα, το 2000, να αναπτύξω θέματα με κοινωνική και επιστημονική διάσταση, όπως την εγγύτητα, τον ανθρώπινο πόνο, την πολυπλοκότητα και την αφηγηματική βία.

Σε αυτό το πλαίσιο ανακάλυψα πως οι ιστορικοί και οι φιλόσοφοι είτε αγνοούν είτε αποκρύπτουν, λόγο ιδεοληψίας,  αφενός το ρόλο του τεκτονισμού στη διαμόρφωση του διαφωτισμού και του ρομαντισμού ως απάντηση της πολιτικής και θρηκευτικής βίας που αιματοκύλησαν την Ευρώπη, και αφετέρου την παρουσία πολλών τεκτόνων στη διαμόρφωση των νέων ιδεών και στους αγώνες της χειραφέτησης των εθνών. Διαπίστωσα ότι πολλοί από τους επαναστάτες ήταν τέκτονες :

Ουάσιγκτον, Λαφαγιέτ, όλοι οι απελευθερωτές της Νοτίου Αμερικής, δηλαδή οι Μιράντα, Μπολιβάρ, Σαν Μαρτίν, Ο’Χίγκινς, Σάνταντερ, Μάρτι, κα, η ακόμα ο Γκαριμπάλτι στην Ιταλία και ο Πάολι στην Κορσική, αλλά και πολλοί μονάρχες στην Ευρώπη (στην Αγγλία, Πρωσία, Αυστρία, Ρωσία, Σουηδία, στο Βέλγιο και αλλού), πολλοί στρατηγοί του Ναπολέοντος και τα αδέρφια του, ακόμα και αρχηγοί κυβερνήσεων, όπως, στην Αγγλία, ο Ρόμπερτ Ουόλπολ, και αργότερα ο Ουίστον Τσώρτσιλ και ο Πρίγκιπας Φίλιππος, σύζυγος της Βασίλισσας Ελισάβετ Β΄, και στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, ο Θωμάς Τζέφερσον και αργότερα οι Φράνκλιν Ρούσβελτ, Χάρυ Τρούμαν, Λύντον Τζόνσον, Γκέραλτ Φορντ. Το ίδιο διαπίστωσα για τους διανοούμενους : Βολταίρος, Μοντεσκιέ, Ντιντερό, Κονδορσέ, Ελβέτιους, Γκαίτε, Χέρντερ, Λέσιγκ, Ράινολτ, Φίχτε, Προυντόν, Ζυλ Φερύ, κα. ήταν τέκτονες. Είναι άξια προσοχής, η δημοκρατική στροφή του ρώσικου τεκτονισμού με την επιστροφή, από τη Γαλλία το 1906, του Μάξιμου Κοβαλέβσκι, ο οποίος θα δημιουργήσει στοές με νέες ιδέες. Σε μια από αυτές, μυήθηκε ο Αλέξανδρος Κερένσκι το 1912, ο οποίος έγινε Πρωθυπουργός στη μοναδική δημοκρατική κυβέρνηση της Ρωσίας, το 1917, μέχρι το κίνημα των Μπολσεβίκων, τον Οκτώβρη, οι οποίοι θα κλείσουν τις στοές. Πολλά μέλη της κυβέρνησης του Κερένσκι ήταν τέκτονες.   

            Επομένως το πρόβλημα που έπρεπε να διερευνήσω, ήταν : τι σήμαινε αυτή η δυναμική παρουσία του τεκτονισμού στην Ευρώπη και στην Αμερική, και γιατί και πότε καταπολεμήθηκε με τόσο σθένος και με τόση αφηγηματική βία, που δημιούργησε το μύθο της εβραιο-τεκτονικής συνωμοσίας ;

Διερεύνησα το θέμα στο βιβλίο μου La complexité de la franc-maçonnerie (2018, 580 σελ.). Διαπίστωσα ότι παντού στην Ευρώπη δημιουργήθηκαν στοές με διάφορες αποχρώσεις, με μεγάλη έκταση στο Ηνωμένο Βασίλειο, στη Γαλλία, στη Ρωσία, στις 300 πόλεις της μελλοντικής Γερμανίας και σε περιφέρειες της Ιταλίας, ήδη πριν την ένωση της. Διαπίστωσα ότι ο τεκτονισμός υπήρξε μόδα στην Ευρώπη και ήταν συνυφασμένος με το διαφωτισμό, το ρομαντισμό και την Αμερικάνικη επανάσταση, λιγότερο όμως με τη Γαλλική, ώστε οι πιο πολλοί τέκτονες δεν έκρυβαν την ιδιότητά τους και ούτε θεωρούσαν τις Στοές ως μυστικές οργανώσεις, εκτός ειδικών περιστάσεων, όταν καταδιώχτηκαν. Η πολιτισμική πρωτοτυπία του τεκτονισμού ήταν να συγκεντρώνει, χωρίς ταξική διάκριση, ανθρώπους από διάφορα επαγγέλματα και με ποικίλες θρησκευτικές και ιδεολογικές πεποιθήσεις. Είναι ευνόητο ότι τέτοιου είδους προσπάθεια ήταν δύσκολο να επιτύχει, ώστε δυμιουργήθηκαν πολλές τάσεις στον τεκτονισμό, με το διαχωρισμό μεταξύ Δογματικού και Αδογμάτιστου τεκτονισμού, με την κυριαρχία της αγγλικής παράδοσης.

Με την ευκαιρία της επετείου των διακοσίων χρόνων από την έναρξη της Επανάστασης του 1821, θεώρησα καθήκον μου να διερευνήσω αν και οι ΄Ελληνες αγωνιστές είχαν κάποια σχέση με τον τεκτονισμό, όπως αυτό συνέβαινε εκείνη την εποχή σχεδόν παντού. Τόσο μάλλον που διαπίστωσα πως στα όσα γράφονται στα βιβλία και στα άρθρα, ή και παρουσιάζονται στα μέσα ενημέρωσης, υπάρχει μεγάλη σιωπή πάνω σε αυτό το θέμα. Δεν κρύβω την έκπληξη μου όταν άρχισα να το μελετώ. Και αυτά που φανέρωσα δεν είναι παρά ένα μικρό μέρος του προβλήματος. Ήδη στις δύο μελέτες μου στο αφιέρωμα για το 1821, στο βελγικό περιοδικό Ulenspiegel, παρουσιάζω και άλλα στοιχεία, και με το χρόνο ανακαλύπτω την έκταση και την πολυπλοκότητα του προβλήματος.

Όταν διαπιστώνουμε πως οι Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Θεμιστοκλής Σοφούλης, ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, ο Ιών Δραγούμης, ο Παύλος Μελάς, ο Ιωάννης Μεταξάς, ο Βασιλιάς Γεώργιος Β΄, ο Δημήτριος Ψαρρός, ο Πρωθυπουργός Γιώργος Ράλλης ή ακόμα και ο Νίκος Καζαντζάκης ήταν τέκτονες, θα πρέπει να διερωτηθούμε, όταν κάνουμε κριτική του τεκτονισμού, αν δεν έχουμε προκαταλήψεις, ακολουθώντας τους χαρακτηρισμούς της καθολικής εκκλησίας, από τον 18^ο αιώνα, ότι δηλαδή οι τέκτονες είναι παιδιά του Σατανά. Και το ίδιο ερώτημα θέτω και για τους ιεράρχες που μυήθηκαν στον τεκτονισμό, όπως οι Πατριάρχες Αθηναγόρας, Βενέδικτος, Μελέτιος Β΄, ή ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος, ο οποίος αρνήθηκε να ορκίσει τη διορισμένη από τους Γερμανούς Κυβέρνηση Τσολάκογλου, το 1941.

Θεωρώ λοιπόν πως οι κριτικές δείχνουν κάποια άγνοια του θέματος και ίσως και προκαταλήψεις που ωστόσο δέχομαι με συμπάθεια, γιατί ο καθένας ζει με προκαταλήψεις, και μου χρειάστηκε πολύ δουλειά και χρόνια για να αποκτήσω κριτική διάθεση και να διαμορφώσω ερευνητική νοοτοπία.

Από τις κριτικές η μόνη που θεωρώ βάσιμη είναι το πρόβλημα « Καποδίστριας ». Όχι τόσο για την επιστολή προς τον Κ. Βαρδαλάχο, γιατί αφορά όχι τον τεκτονισμό, εφόσον εκείνη την εποχή στη Ρωσική αριστοκρατεία, όπως αλλού στην Ευρώπη, ήταν επί το πλείστον γνωστοί οι τέκτονες (όπως το αναφέρατε σωστά για τον Πόλεμο και Ειρήνη του Τολστόϊ, το οποίο αναλύω στο τελευταίο μου βιβλίο, La Violence narrative, 637 σελ., δηλ. Η αφηγηματική βία), αλλά επειδή ο αριστοκράτης Καποδίστριας περιφρόνησε τη Φιλική Εταιρεία των μικρών εμπόρων, κυρίως μετά την υπόθεση του αριστοκράτη  Νικολάου Γαλάτη, από την Ιθάκη, ο οποίος παρουσιαζόταν ως εξαδελφός του και, όπως φαίνεται, του είχε προτείνει να πάρει την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας. Οι σχέσεις του Γαλάτη με τον Καποδίστρια δεν είναι ξεκάθαρες, κυρίως γιατί ο Καποδίστριας παρακολούθησε τις κινήσεις του με την προτροπή του Τσάρου, μέσω της  αστυνομίας, λίγο πριν τον φονεύσει ο Δημητρόπουλος κατόπιν της απόφασης της Φιλικής Εταιρίας.

Η φήμη είχε κυκλοφορήσει πως ο Καποδίστριας ήταν ο αρχηγός της Φιλικής Εταιρείας, και ίσως, στην εν λόγω επιστολή, αναφέρεται σε αυτό το γεγονός.

Το πρόβλημα είναι άλλο : ενώ γνωρίζουμε, με ενδείξεις, πως ο Καποδίστριας, όταν αποχώρησε από τη ρωσική αυλή και έζησε στην Ελβετία, μετείχε στις εργασίες της τεκτονικής στοάς Modestο, όταν έγινε Κυβερνήτης στη Ελλάδα, όπου υπήρχαν πολλές ανησυχητικές μυστικές εταιρείες, οι οποίες με το χρόνο πολλαπλασιάστηκαν, έθεσε εκτός νόμου τις μυστικές εταιρείες σε όλη την ελληνική επικράτεια, με την υπό Αρθ. 2953 Μυστική Εγκύκλιο, στις 8 Ιουνίου 1828, απόφαση που επανέλαβε στις 22 Αυγούστου 1831 (Αρθ. 4286). Συμπεριλάμβανε και « την προ αιώνων γνωριζομένην υπό τω ονόματι της Αδελφοποιείας, ή Αγάπης », που υποθέτουμε ότι ήταν ο τεκτονισμός.

Για να δωθεί σωστή ανάλυση αυτής της απόφασης και του ήπιου τρόπου που εκφράζεται για τον τεκτονισμό, πρέπει πρώτα να αναλυθεί η αρνητική του σχέση με τον τέκτονα Διονύση Ρώμα, ο οποίος υπήρξε ανταγωνιστής του για το αξίωμα του Κυβερνήτη, και κυρίως η προσπάθεια των Επτανησίων τεκτόνων να δημιουργήσουν στο Ναύπλιο την πρώτη στοά του ελλαδικού χώρου.

Τέλος, θα πρέπει να γνωρίζουμε πως η δυσφήμιση του τεκτονισμού άρχισε το 1738, κατόπιν της προσπάθειας του Ανδρέα-Μηχαήλ Ράμσεϊ, ο οποίος ήταν καθολικός, να ενώσει τον αγγλικό τεκτονισμό, στον οποίο κυριαρχούσαν οι Αγγλικανοί και οι Πρεσβυτεριανοί τέκτονες, με τον Καθολικό τεκτονισμό της Γαλλίας. Η πρότασή του καταδικάστηκε από τον τότε Πάππα που θεωρούσε τον καθολικισμό ως τη μοναδική έκφραση της Αλήθειας. Έτσι το Βατικανό εγκαινίασε την αντιτεκτονική εκστρατεία, η οποία κλιμακώθηκε το 19^ο αιώνα, με την Πρώτη Σύνοδο του Βατικανού, όταν η καθολική εκκλησία στράφηκε, με σειρά αποφάσεων, εναντίον του φιλελευθερισμού, του σοσιαλισμού και του τεκτονισμού. Τη σκυτάλη πήραν όλα τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Τα καθεστώτα αυτά διέλυσαν τις στοές, κυρίως στην Ρωσία, Γερμανία και Ανατολική Ευρώπη, προβάλλοντας το μύθο της εβραιο-τεκτονικής συνωμοσίας, μύθος που κυριαρχεί ακόμα και σήμερα στο νου όσων πιστεύουν με αφέλεια στη διεθνή συνωμοσία — φήμη που κυκλοφορεί με νέο τρόπο για το εμβόλιο κατά του Κορονοϊού, με πρόσχημα την ατομική ελευθερία, αψηφώντας όχι μόνο την επιστήμη, αλλά και τον πόνο και την οδύνη των άλλων πολιτών που κινδυνεύουν να αρρωστήσουν.

Η οργανωμένη δυσφήμιση ανάγκασε τους τέκτονες να κλειστούν στις στοές τους, για να αποφύγουν την παράξενη εχθρότητα που διαιώνισε η καθολική εκκλησία, και ακολούθησε εν μέρει και η ορθόδοξη εκκλησία, ενώ στην πραγματικότητα το μόνο μυστικό του τεκτονισμού ήταν πρωτύτερα η μύηση, γιατί έπρεπε να εμπεδωθεί η εμπιστοσύνη μεταξύ των μελών των στοών. Η δυσφήμηση του τεκτονισμού συνεχίζεται γιατί οι προκαταλήψεις κυριαρχούν στην εποχή μας όπου διαβολίζουμε το κάθετι που μας ενοχλεί χωρίς πραγματική πληροφόρηση, δημιουργώντας φήμες οι οποίες, όπως είχε πει ο Σωκράτης, — σύμφωνα με τον Πλάτωνα στην Απολογία —, δεν είναι δυνατό να καταπολεμηθούν.

Σήμερα, τα τέσσερα περίπου εκατομμύρια τεκτόνων που απόμειναν στον πλανήτη, με διαφορετικές αποχρώσεις, δεν παίζουν πια κανένα πολιτικό ή συμφεροντολογικό ρόλο. Τα προβλήματα που ζούμε μετά από την πτώση του κοσμικού κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού ανήκουν κυρίως στις έχθρες που τροφοδοτούν οι πιστοί μεταξύ τους, οι οποίοι αποτελούνται από πάνω από δύο δισεκατομμύρια χριστιανών όλων των δογμάτων, δύο δισεκατομμύρια μουσουλμάνων διαφόρων τάσεων, και ένα δισεκατομμύριο οπαδών άλλων θρησκειών. Ενα βλέμμα προς τη μεριά της πρώην Γουγκοσλαβίας, όπου αλληλοσκοτώθηκαν ορθόδοξοι, καθολικοί και μουσουλμάνοι χωρίς λόγο, και προς τη σημερινή Τουρκία, που παραμέρισε το κοσμικό κράτος με την ελπίδα να ιδρύσει Χαλιφάτο όλων των Σουννιτών, αρκεί για να μας αφυπνίσει από το λήθαργό μας, και να στρέψουμε τη προσοχή μας προς το χώρο που δημιουργείται η ρητορική του μίσους και η αφηγηματική βία, μήπως μας βοηθήσουν να ελευθερωθούμε από προκαταλήψεις εναντίον φαντασμάτων.

Με ιδιαίτερη εκτίμηση

Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης”

 Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης

Επίτιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών (ULB),

μέλος της Βελγικής Βασιλικής Ακαδημίας και αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών

Η μελέτη που ακολουθεί προέρχεται από την εκδήλωση που οργανώθηκε από την Ελληνική Πρεσβεία στο Βέλγιο, τη Δευτέρα 29 Μαρτίου 2021, για την Επέτειο των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση. Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πρωτοπόρος των Βρυξελλών, του Μαίου και Ιουνίου 2021. Είναι σύνοψη δύο άρθρων, που δημοσιεύτηκαν στη γαλλική γλώσσα, στο βελγικό περιοδικό Ulenspiegel, της άνοιξης 2021, αφιερωμένο στην ελληνική Επανάσταση του 1821, όπου υπάρχουν συμπληρωματικές πΛηροφορίες για τον ρόλο φιλλελήνων τεκτόνων στον αγώνα των Ελλήνων, ιδιαίτερα του Λόρδου Βύρωνα και του Σάρλ Φαμπβίε, οργανωτή του συντεταγμένου σώματος των αγωνιστών και ήρωα της μάχης της Ακρόπολης, οι οποίοι υπήρξαν επί πλέον και καρμπονάροι, καθώς και για το στρατιωτικό σώμα των τεκτόνων, με το όνομα Τα παιδιά της Σπάρτης και της Αθήνας.

Αυτό που καθοδηγεί τις ιστορικές και φιλοσοφικές έρευνες μου είναι η διατύπωση θεμάτων που δεν έχουν εκτιμηθεί όπως το αξίζουν. Με αυτό το πνεύμα παρουσίαζω τη σύντομη ομιλία μου, θέτοντας δύο βασικά ερώτηματα :

1° Πως είναι δυνατό τρεις άσημοι έμποροι να επινόησαν τη Φιλική Εταιρεία, η οποία μάλιστα κατάφερε να εξαπλώσει τα πλοκάμια της σε μια τόσο εκτεταμένη γεωγραφική περιοχή, με χιλιάδες μυημένους, σε μια εποχή  που κυριαρχούσε η Ιερά Συμμαχία των Μεγάλων Δυνάμεων, η οποία ήταν αντίθετη με τους στόχους της;

2° Τί αντικατέστησε τη Φιλική Εταιρεία, όταν αυτή εκτοπίσθηκε, από την Πρώτη Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου το Γενάρη 1822, όταν, στη  Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας υπογραμμιζόταν ότι η Ελληνική Επανάσταση ήταν εθνική, με σεβασμό προς τη θρησκεία και την ιδιωτική περιουσία, χωρίς καμία αναφορά σε πολιτικό ή κοινωνικό στόχο, ώστε να μήν δυσαρεστηθεί η Ιερά Συμμαχία ;

Τις μέρες αυτές, δοξάσαμε τις τρεις Δυνάμεις που βοήθησαν στην επιτυχία της Επανάστασης του 1821 : τη Γαλλία, την Αγγλία και τη Ρωσία. Στην πραγματικότητα η συνεισφορά τους δεν υπήρξε ούτε αυθόρμητη, ούτε χωρίς προθέσεις και απαιτήσεις. Οι Δυνάμεις που συκρότησαν το 1815 την Ιερά Συμμαχία, μετά την ήττα του Ναπολέοντα, απαίτησαν την Παλινόρθωση της μοναρχικής παράδοσης στην Ευρώπη.

Ο Μέττερνιχ καταπολέμησε την  αναγνώριση της ανεξαρτησίας της Ελλάδας, ενώ, λόγω των διαφορετικών συμφερόντων μεταξύ των άλλων Δυνάμεων, δεν υπήρχε ομόφωνη πολιτική. Εξάλλου, ακόμα και το 1828, θεωρούσαν πως η αυτονομία της Ελλάδας έπρεπε να γίνει στο πλαίσιο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Όαο για τις αλληλοεπιδράσεις των ιθυνόντων στις διάφορες χώρες τους με τους εκάστοτε Επαναστάτες, οι οποίοι πίστευαν πως μια συναισθηματική ή ιδεολογική εγγύτητα με κάποια από αυτές τις Δυνάμεις, θα ευνοούσε την πατρίδα, για να μην πούμε και τα προσωπικά τους συμφέροντα, δεν βοήθησαν και πολύ!

Η ρώσικη επιρροή

Η Ρωσία, λόγω της ορθοδοξίας και της γεωγραφικής της θέσης, είχε ιδιαίτερους δεσμούς με τους Έλληνες. Οι αλληλοεπιδράσεις εκφράστηκαν έμπρακτα κυρίως με το « Ελληνικό  Σχέδιο » της Μεγάλης Αικατερίνης, το οποίο είχε ως σκοπό το διαμελισμό της  Οθωμανικής Αυτοκατορίας σε διάφορες οντότητες, κάτι που θα ωφελούσε και τους Έλληνες. Με αυτό το πνεύμα επινοήθηκε η αποστολή των αδελφών Ορλώφ το 1770 στη καρδιά του Ρωσο-τουρκικού πολέμου, η οποία όμως απέτυχε.

Προετοιμάστηκε χάρη της φιλίας που συνέδεε τον Γεώργιο Παπαζώλη, ο οποίος είχε ενταχθεί στο ρώσικο στρατό, με τους αδερφούς Αλέξη και Θεόδωρο Ορλώφ, οι οποίοι είχαν σημαντική επιρροή μέσα στην Αυλή. Ο λοχαγός Παπαζώλης πήγε στον ελλαδικό χώρο μαζί με Έλληνες συνεργάτες και Ρώσους πράκτορες.

Στη Πελοπόννησο συνεργάστηκε με τον Παναγιώτη Μπενάκη, ένας από τους ισχυρούς προκρίτους, ο οποίος διοργάνωσε μυστικές συναντήσεις στο σπίτι του. Υποσχέθηκαν ενίσχυση των Ρωσικών στρατιωτικών δυνάμεων και ο Παπαζώλης εγγυήθηκε δυναμική επέμβαση των Ρώσων. Όταν επέστρεψε στη Ρωσία, έπεισε τους Ορλώφ ότι ο χρόνος ήταν κατάλληλος για τη διεξαγωγή επιχείρησης, ενώ στην πραγματικότητα, δεν υπήρχε καμία στοιχειώδης συντονιστική οργάνωση και οι δυνάμεις που πολέμησαν ήταν πολύ λιγότερες απ’ ό,τι είχαν υπολογίσει. Η εκστρατεία απέτυχε αφήνοντας τον πληθυσμό στο έλεος των αντιποίνων των Οθωμανών,.

Στη συνθήκη του Κιουτσούκ-Kαϊναρτζή που ακολούθησε, το 1774, η Ρωσία επέβαλε την ελεύθερη διακίνηση των πλοίων της στη Μαύρη Θάλασα και στη Μεσόγειο. Οι Έλληνες αγωνιστές δεν κέρδισαν τίποτα από τη συνθήκη αυτή, ωφελήθηκαν όμως οι εφοπλιστές και οι έμποροι οι οποίοι πλούτισαν κάνοντας χρήση της ρωσικής σημαίας. Και χάρη στην ελεύθερη διακίνηση εμπνεύστηκαν από τις ιδέες του διαφωτισμού και αργότερα, από εκείνες της γαλλικής επανάστασης. Έτσι, προετοιμάστηκε το έδαφος που θα οδηγήσει σε νέο οργανωτικό πλαίσιο, που αργότερα το προσέφερε η Φιλική Εταιρεία. Στην Οδησσό της Ρωσίας, όπως όλοι γνωρίζουμε, οργανώθηκε η Φιλική Εταιρεία το 1814 κατόπιν της προωτοβουλίας του Εμμανουήλ Ξάνθου και τη συνεργασία του Νικολάου Σκουφά και του Αθανασίου Τσακάλωφ.

Εκείνο όμως που συχνά αποσιωπούμε, είναι πως ένα χρόνο πρωτύτερα, ο Ξάνθος είχε μυηθεί τέκτονας (δηλαδή μασόνος) στη Στοά « ΄Ενωση » της Λευκάδας, όπου είχε μεταβεί για εμπορικό σκοπό. Ο Ξάνθος κατάλαβε τί μπορούσε να αντλήσει από τη τεκτονική μέθοδο για οργανωμένο σχέδιο που να μπορούσε να απελευθερώσει τους Έλληνες από τον Οθωμανικό ζυγό. Τα στοιχεία του  τεκτονισμού που, νομίζω, τον ενέπνευσαν ήταν τα εξής:

1. Η ανάγκη μυστικής οργάνωσης, με δοκιμασίες που να ελέγχουν την πίστη και την εμπιστοσύνη των μελών.
2. Η ανάγκη να ξεπεραστούν τα προσωπικά πάθη και τα συμφέροντα ώστε να εμπεδωθεί ένα νέο πολιτισμικό ιδεώδες για το κοινό συμφέρον.
3. Να δοθεί η δυνατότητα να συναντιόνται άτομα απο όλες τις τάξεις, όλα τα επαγγέλματα και με διαφορετικές πεποιθήσεις, με απόλυτη ανοχή αναμεταξύ τους για την επιτυχία ενός κοινού σκοπού.
4. Η εκμετάλλευση της ευρωπαϊκής επιρροής των τεκτόνων προς όφελος του κινήματος.

Ο ελευθεροτεκτονισμός είχε ως σκοπό να υπερβεί ο άνθρωπος τις αιώνιες συνήθειες βίας και υποδούλωσης σε εξουσίες και σε δόγματα για να οικοδομήσει μια νέα κουλτούρα. Από τον 18^ο αιώνα μέχρι τις αρχές του 20^ου αιώνα, υπήρξε στην Ευρώπη και στην Αμερική σε πολλούς κύκλους μια τεκτονική μόδα. Συνδεόταν με τον διαφωτισμό και τον ρομαντισμό, τους οποίους δημιούργησαν τέκτονες και που βασίζονταν, ο μεν στον ορθολογισμό, στην πρόοδο και στην ελευθερία της συνείδησης, ο δε στο συναίσθημα, στη συνάφεια και στην ουσιαστική σχέση. Ο συνδυασμός μεταξύ τους επηρέασε, σε μεγάλο βαθμό, τους πιο πολλούς πρωταγωνιστές των απελευθερωτικών αγώνων^[1].

Παράλληλα με τις τεκτονικές Στοές, υπήρχαν οργανισμοί που βοήθησαν τον ελληνικόν αγώνα, όπως το Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο, η Εταιρεία των Φιλομούσων, ο Σύνδεσμος του Λονδίνου, κ.ά. Ο Καποδίστριας, ο οποίος είχε μυηθεί τέκτονας στην Κέρκυρα, έπαιξε σημαντικό πολιτικό ρόλο όταν οι Ρώσσοι βρέθηκαν την Επτάνησο, συνεργάστηκε με ορισμένες από αυτές τις Εταιρείες, όταν έγινε Υπουργός των Εξωτερικών της Ρωσίας. Βοήθησε τους διανοούμενους που υποστήριξαν την Επανάσταση του 1821, ακόμα και όταν έζησε στην Ελβετία όπου σύχναζε στη Στοά Modestie της Ζυρίχης^[2].

Ο Υψηλάντης και η Φιλική Εταιρεία

Όσον αφορά τη Φιλική Εταιρεία, η κατάσταση φωτίζεται καλύτερα όταν διαπιστώσουμε ότι ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, ο οποίος υπήρξε μέλος της σωματοφυλακής του τσάρου Αλεξάνδρου Α΄, ήταν μέλος διαδοχικά των Στοών Παλεστίνη και Οι Τρεις Αρετές της Πετρούπολης, και ο αδερφός του Νικόλαος ανήκε στη Στοά Οι Φίλοι του Βορρά. Για να τους πλησιάσει, ο Ξάνθος πήγε στην Πετρούπολη το Γενάρη 1820 με συστατικές επιστολές και βοηθήθηκε κυρίως από τον τέκτονα εξάδελφο του Υψηλάντη, Ιωάννη Μάνο. Συνάντησε τον Υψηλάντη τον Απρίλη, και το Μάη υιοθετήθηκε στη γαλλόφωνη Στοά Οι Επανενωμένοι Φίλοι, στην οποία σύχναζαν μέλη της Αυλής^[3]. Σύμφωνα με τους τεκτονικούς κανόνες, η υιοθεσία σε μια Στοά υποθέτει παρουσία στις εργασίες της για ένα χρονικό διαστημα. Αυτό σημαίνει πως η ενσωμάτωση του Ξάνθου τον Μάη είχε προηγηθεί από την παρουσία του στη Στοά και επισκέψεις σε άλλες Στοές, πράγμα που του έδωσε την ευκαιρία να γνωριστεί με τον Υψηλάντη.

Όπως φαίνεται, η Φιλική Εταρεία μέχρι το 1819 δεν είχε πετύχει μία  ουσιαστική εξάπλωσή της, παρόλο που οι μικροέμποροι δημιουργοί της (Ξάνθος, Τσακάλωφ και Σκουφάς), μύησαν στην Εταιρεία και μη τέκτονες, εφόσον ο σκοπός τους δεν ήταν να συντονίσουν κάποια μασονική Στοά αλλά να ιδρύσουν μία πολιτική Εταιρία με σκοπό την απελευθέρωση των Ελλήνων. Ο τεκτονισμός δεν είναι ούτε πολιτικό κόμμα με διαβουλεύσεις, ούτε θρησκευτικό δόγμα με ιερά μυστήρια και λειτουργία. Είναι πολυδιάστατη μέθοδος εργασίας που έχει ως σκοπό την υπέρβαση των παθών και των συμφερόντων για να προάγει μία νέα πολιτισμική συμπεριφορά με έμφαση  στην αδελφοσύνη.

Η Φιλική Εταιρεία όμως, ήθελε και να επωφεληθεί από το δίκτυο των τεκτόνων. Ήταν αναγκαίο, συνεπώς, να προσεταιρίζει και μη τέκτονες, παίρνοντας το ρίσκο να διαστρεβλώσει τις βασικές αρχές της, τροφοδοτώντας φιλοδοξίες και αντιζηλίες μεταξύ των μελών.  Αυτό που πέτυχε όμως ο Υψηλάντης ήταν την οργάνωση και το χειρισμό του τεκτονικού δικτύου και τις γνωριμίες του, αφήνοντας μάλιστα να κυκλοφορήσει η φήμη ότι πίσω από την Εταιρεία υπήρχε μια Δύναμη (εννοώντας τη Ρωσία).

Λαμβάνοντας υπόψιν αυτά τα γεγονότα, το ερώτημα των ιστορικών που απορούν πώς τρεις άσημαντοι εμπόροι ανέπτυξαν τη Φιλική Εταιρεία από το 1820 με πάνω από χίλια μέλη, έχει απάντηση. Αφορά τους μυημένους επαναστάτες που επωφελήθηκαν από το τεκτονικό δίκτυο για να πετύχει ο εθνικός ή ο κοινωνικός σκοπός τους. Και στην ελληνική περίπτωση έτυχε να είναι τέκτονες, στη Ρωσία, ο Καποδίστριας και ο Υψηλάντης, και στις παραδουνάβιες ηγεμονίες ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, που θα παίξει σημαντικό ρόλο στον αγώνα και στη διακυβέρνηση της Ελλάδας, και στην Πελοπόννησο ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, αλλά και πολλοί άλλοι^[4].

Η γαλλική επιρροή

Την κατάληψη της Δημοκρατίας της Βενετίας, από τον Ναπολέοντα, ακολούθησε η αποβίβαση των γαλλικών στρατευμάτων του στρατηγού Ζεντιλί στα Ιόνια Νησιά, τον Ιούνιο 1797. Παρέμειναν από το 1897 εώς το 1799 και το 1807 εώς το 1814. O τεκτονισμός στη Γαλλία είχε ενσωματώσει πολλούς διανοούμενους του Διαφωτισμού (Μοντεσκιέ, Βολταίρο, Ντιντερώ, Ντ’Άλαμπερτ, Κοντορσέ, Λαφαγιέτ, κ.ά.). Tο 1773 ιδρύθηκε η Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας, η οποία διέδωσε της αρχές της « Ελευθερίας, Ισότητας και Αδελφοσύνης ». Στο καθεστώς του Ναπολεόντα, ήταν τέκτονες τα αδέρφια του, στρατάρχες, αξιωματικοί και μέλη της δίοικησης.

Η παρουσία του τεκτονισμού στα Επτάνησα εμπεδώθηκε με τη Συνθήκη του Τίλσιτ (1807), όταν ήρθαν στην Κέρκυρα δύο σημαντικοί τέκτονες : ο στρατηγός Φρανσουά-Ξαβιέ Ντοζελό, στρατιωτικός διοικητής των Ιονίων Νήσων, και ο αυτοκρατορικός επίτροπος Ματθαίος-Μαξιμιλιανός Λέσεψ (πατέρας του κατασκευαστή της διώρυγας του Σουέζ, Φερδινάνδου Λέσεψ). Ο Ντοζελό υπήρξε επίτιμος Σεβάσμιος της Στοάς Σαιν Ναπολεόν της Κέρκυρας, ενώ ο Λέσεψ, τέως Σεβάσμιος γαλλικής Στοάς, έγινε μέλος της Στοάς Αγαθοεργία και Φιλογένεια Ηνωμέναι. Μέσω του κόμη Διονυσίου Ρώμα, ιθύνωντα νου του τεκτονισμού, ήλθαν σε επαφή με το Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, που μυήθηκε στη Στοά Φιλανθρωπία της Ζακύνθου. Ο Γάλλος στρατηγός ήθελε να ενισχύσει τον αγώνα εναντίον των Οθωμανών, αλλά τον Ιούλιο 1809 εμφανίζεται στη Ζάκυνθο ο αγγλικός στόλος και άρχισε η εκδίωξη των Γάλλων ώστε το σχέδιο να ματαιωθεί.

Η αγγλική επιρροή

Όσον αφορά τους Άγγλους, η παρουσία τους στα Επτάνησα είχε πολλές πτυχές. Με την ενσωμάτωση της Ιρλανδίας στο Ηνωμένο Βασίλειο το 1801, ιδρύθηκε η Ηνωμένη Μεγάλη Στοά της Αγγλίας το 1813, της οποίας Μεγάλος Διδάσκαλος έγινε ο Δούκας Αύγουστος Φρεδερίκος του Σάσσεξ, αδελφός του Βασιλιά Γεωργίου Δ΄. Σκοπός του ήταν να υπηρετήσει με τον τεκτονισμό την Βρετανική Αυτοκρατορία παντού.

Στα Επτάνησα, ο Άγγλος αρμοστής Τόμας Μαίτλαντ ήταν ανθέλληνας και απαγόρευσε τις σχέσεις των κατοίκων με τους αγωνιστές του ελλαδικού χώρου. Απεχθανόταν τις μυστικές οργανώσεις, και έκανε το παν να ελέγξει τις Στοές. Ο Ρώμας εγκατέλειψε την Κέρκυρα και πήγε στην πατρίδα του τη Ζάκυνθο, όπου ίδρυσε τη Στοά Αναγεννηθείς Φοίνιξ, με σκοπό να καλύπτει την πατριωτική δράση των τεκτόνων. Παραμέρισε τις σχέσεις του με το γαλλικό τεκτονισμό, και επέτυχε, μέσω της Μεγάλης Ανατολής της Ελλάδος, να κάνει Επίτιμο Μεγάλο Διδάσκαλο το Δούκα του Σάσσεξ. Αλλάζοντας πλεύση, ο Ρώμας ακουλούθησε, στην πολιτική, τη φιλοαγγλική κίνηση του τέκτονα Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, οπαδό του αγγλικού δημοκρατικού μοντέλου. Το φιλο-αγγλικό κίνημα έπαιξε σημαντικό ρόλο στον προσανατολισμό της πολιτικής της Αγγλίας από το 1822, όταν έγινε υπουργός εξωτερικών ο τέκτονας Τζώρτζ Κάνινγκ.

      Τότε ιδρύθηκε η Επιτροπή της Ζακύνθου, με σκοπό την υποδοχή των καταδιωκομένων Ελλήνων από το Μοριά και τη Ρούμελη, καθώς και για την ενίσχυση της επανάστασης υλικά και ηθικά. Την Επιτροπή της Ζακύνθου την ήλεγχε το Τεκτονικό Διευθυντύριο στο οποίο ανήκαν ο Ρώμας, ο τραπεζίτης Παναγιώτης Στεφάνου και ο Προέξαρχος των εν Ζακύνθω Μασόνων, Γεώργιος Δραγώνας,  οι οποίοι υπήρξαν και μέλη της Φιλικής Εταιρείας.

Οταν ο Ιμπραήμ Πασάς καταπίεσε θριαμβευτικά τους αγωνιστές λόγω του εμφυλίου Πολέμου που είχε ξεσπάσει μεταξύ των Ελλήνων, η Επιτροπή πρόβαλε την ιδέα να γίνει η Ελλάδα προτεκτοράτο του Ηνωμένου Βασιλείου, για να προστατευθεί ο αγώνας της. Την « Πράξη υποτέλειας » του Ιουλίου 1825, την υπέγραψαν οι αγωνιστές, εκτός από τον φιλο-Γάλλο Κωλέττη, τον φιλο-Ρώσο Δημήτριο Υψηλάντη. Ο Κάνινγκ όμως, που ήταν ρεαλιστής και γνώριζε τις αντιδράσεις των άλλων Δυνάμεων, φάνηκε επιφυλακτικός. Τότε οι ίδιοι πήραν τη πρωτοβουλία να ζητήσουν, το Δεκέμβρη 1825, τη βοήθεια της Ρωσίας που υπέγραψαν ο Θ. Κολοκοτρώνης, ο Δ. Υψηλάντης και ο Νικηταράς. Την καλωσόρισε ο τσάρος Νικόλαος, χωρίς αποτέλεσμα. Και αργότερα, στις 23 Μαρτίου 1826, ως αντιπερισπασμό, ο Ζακυνθινός λόγιος Γεώργιος Βιτάλης, της γαλλόφιλης παράταξης, ακολούθησε τη θέση του Κωλέττη, να γίνει βασιλιάς της Ελλάδας ο Δούκας Λουδοβίκος του Νεμούρ, δευτερότοκος γιος του μελλοντικού βασιλιά της Γαλλίας, Λουδοβίκου-Φιλίππου. Ταξίδεψε ειδικά στη Γαλλία με προσφορά υπογεγραμμένη από τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, τον Κωλέττη, τον Λόντο, τον Ζαΐμη κ.ά.

Όλα αυτά τα διαβήματα, που έγιναν σε στιγμή απελπισίας, υπήρξαν και η αφετηρία της κομματοποίησης της Επανάστασης υπό την αιγίδα των Μεγάλων Δυνάμεων, μια συνήθεια, στην πολιτική των Ελλήνων, που ισχύει μέχρι και σήμερα… Για το λόγο αυτό, τολμώ να πω ότι, παρόλη την ειρηνική και πατριωτική νοοτροπία του Μακρυγιάννη, σε όλο το διάστημα της Επανάστασης και μετέπειτα, έλλειψε στην Ελλάδα μια έμπειρη μορφή, όπως ήταν ο στρατηγός Λαφαγέτ στη Γαλλία, ήρωας της Αμερικανικής Επανάστασης, τέκτονας και καρμπονάρος, και συγχρόνως πρωταγωνιστής της δημοκρατικής ανόρθωσης της Γαλλίας με την κοινωνική επανάσταση του 1830. Ο Λαφαγιέτ, που βοήθησε τον Δούκα Λουδοβίκο-Φίλιππο της Ορλεάνης να ανέλθει στο θρόνο, του είπε όταν το εγχείρημα πέτυχε : « Αυτό που χρειάζεται σήμερα, είναι ένας λαοφιλής θρόνος, πλαισιωμένος με δημοκρατικούς θεσμούς, απόλυτα δημοκρατικούς ».

Το λάθος της επιλογής του Οθωνα, το 1833, υποχείριο της μοναρχικής νοοτροπίας της Ιεράς Συμμαχίας, άνοιξε τον ασκό του Αιόλου που επέτρεψε στις ξένες Δυνάμεις να αναμειγνύονται στις ελληνικές υποθέσεις με τη συγκατάθεση του πολιτικού κόσμου, ο οποίος δεν είχε καταλάβει πως οι αλληλοεπιδράσεις δεν είναι μόνο δημιουργικές, αλλά μπορούν να αποβούν και καταστρεπτικές.

^[1] Βλ. το βιβλίο μου La complexité de la franc-maçonnerie, Βρυξέλλες, Ousia, 2018, και για παράδειγμα, τον κατάλογο των τεκτόνων που αποκαλύπτει η Μεγάλη Στοά της Ελλάδας : https://www.grandlodge.gr/diakekrimenoi–ellines–tektones–w-68014.html.

^[2] Π. Κρητικός, « Ο Ιωάννης Καποσδίστριας τέκτων κανονικός », Τεκτονικό Δελτίο Πυθαγόρας, 106, 2016, σελ. 157-173.

^[3] Α. Χρ. Ριζόπουλος, « Εμμανοήλ Ξάνθος και Τεκτονισμός » , Τεκτονικό Δελτίο Πυθαγόρας, 23 (92-93), 2005, σελ. 186-205.

^[4] Χρ. Α. Ριζόπουλος, Οι τέκτονες του 1821, Αθήνα, Εκδ. Έρμα, 1993.