Αρχική Blog Σελίδα 1432

Το δίλημμα της Γερμανίας στις ελληνοτουρκικές σχέσεις

0

15 Φεβρουαρίου 2024

Ουδέτερη ή αλληλέγγυα; Η Γερμανία βρίσκεται μπροστά σε δίλημμα για τον ρόλο που διαδραματίζει στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, σχολιάζει ο Ρόναλντ Μαϊνάρντους.

Χαμόγελα σε πρόσφατη συνάντηση Σολτς-Μητσοτάκη στο ΒερολίνοΕικόνα: Kay Nietfeld/dpa/picture alliance 

Η έρευνα διεξήχθη πριν από αρκετό καιρό, αλλά η εικόνα μάλλον δεν έχει αλλάξει: πριν από δύο χρόνια τα τρία τέταρτα των ερωτηθέντων στην Ελλάδα θεωρούσαν ότι η Γερμανία βρίσκεται στο πλευρό των Τούρκων στη διαμάχη μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας. Προκαλεί εντύπωση ότι πολλοί Τούρκοι είναι επίσης της γνώμης ότι το Βερολίνο υποστηρίζει μονομερώς τις ελληνικές θέσεις και αγνοεί τα συμφέροντα της Τουρκίας.

Είναι γεγονός ότι η Γερμανία έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών τα τελευταία χρόνια. Κάθε φορά που οι εντάσεις απειλούσαν να οξυνθούν, Γερμανοί διπλωμάτες βρίσκονταν σε ετοιμότητα. Το είδαμε το 2020 με καγκελάριο την Άνγκελα Μέρκελ. Πρόσφατα, το 2022 η γερμανική διαμεσολάβηση ήταν πολύ πιο διακριτική – και αρκετά αποτελεσματική, όπως θα δούμε πιο κάτω.

Στο αποκορύφωμα της κρίσης στην ανατολική Μεσόγειο το 2020, η Αθήνα κάλεσε το Βερολίνο να επιβάλει εμπάργκο όπλων στην Άγκυρα. Αυτό αφορούσε κυρίως έξι υπερσύγχρονα υποβρύχια που κατασκευάστηκαν στην Τουρκία με γερμανική σύμπραξη. Η άρνηση της Γερμανίας οδήγησε σε σοβαρή κρίση στις γερμανο-ελληνικές σχέσεις. Για τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης και μεγάλη μερίδα της κοινής γνώμης τα γερμανικά υποβρύχια ήταν μία ακόμη απόδειξη ότι οι Γερμανοί παίρνουν το μέρος του Ερντογάν.

Αεροσκάφος τύπου Eurofighter
Αεροσκάφος Eurofighter Typhoon της γερμανικής πολεμικής αεροπορίαςΕικόνα: Baris Seckin/AA/picture alliance

Σήμερα, ένας άλλος τύπος όπλων απασχολεί τις κυβερνήσεις της Αθήνας και της Άγκυρας. Στον ανταγωνισμό για τα υπερσύγχρονα μαχητικά F-16 και F-35, η Ουάσιγκτον και όχι το Βερολίνο βρίσκεται στο προσκήνιο. Οι Αμερικανοί επέστρεψαν δυναμικά στη σκακιέρα των ελληνοτουρκικών σχέσεων, συνδέοντας την πώληση των αεροσκαφών με σκληρούς πολιτικούς όρους.

Για τον Τούρκο πρόεδρο, ο οποίος είναι αποφασισμένος να εκσυγχρονίσει την πολεμική αεροπορία του, τα μαχητικά τύπου Eurofighter παραμένουν ένα ελκυστικό σχέδιο Β. Τα αεροσκάφη αυτά κατασκευάζονται από ευρωπαϊκή κοινοπραξία. Λονδίνο και Μαδρίτη έχουν ήδη εκδηλώσει ενδιαφέρον να κάνουν δουλειές με την Τουρκία. Προς το παρόν μια συμφωνία κολλάει στην αντίθεση του Γερμανού καγκελάριου Όλαφ Σολτς. Το γεγονός ότι ένα βέτο του Βερολίνου εμποδίζει την παράδοση σύγχρονων όπλων στην Τουρκία δεν συμβιβάζεται εύκολα με το ευρέως διαδεδομένο αφήγημα στην Ελλάδα ότι η Γερμανία είναι πάντα με το μέρος της Τουρκίας.

Μελέτη του ιδρύματος Friedrich Ebert

Ο Ρόναλντ Μαϊνάρντους
Ο Ρόναλντ ΜαϊνάρντουςΕικόνα: DW/K. Danetzki

Πρόσφατη μελέτη του Ιδρύματος Friedrich Ebert για το ρόλο της Γερμανίας στις ελληνοτουρκικές σχέσεις καταγράφει λεπτομερώς τη γερμανική στρατηγική: “Οι καλές σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας είναι σημαντικές όχι μόνο για τις δύο χώρες, αλλά και για την Ευρώπη”, δήλωσε ο Όλαφ Σολτς με την ευκαιρία της επίσκεψής του στην Αθήνα τον Οκτώβριο του 2022. .

Ως απάντηση στις προκλήσεις Ερντογάν και στις συνεχείς παραβιάσεις της ελληνικής κυριαρχίας στον εναέριο χώρο του Αιγαίου, το Βερολίνο στήριξε επανειλημμένα και επιδεικτικά τις θέσεις της Ελλάδας. Η δήλωση της Γερμανίδας υπουργού Εξωτερικών Αναλένα Μπέρμποκ, η οποία ουσιαστικά εξέφρασε το αυτονόητο, ότι δηλαδή “τα ελληνικά νησιά είναι ελληνικό έδαφος και κανείς δεν έχει το δικαίωμα να το αμφισβητήσει” προκάλεσε αίσθηση στην Ελλάδα – και όχι μόνο εκεί.

Ο τότε υπουργός Εξωτερικών Μεβλούτ Τσαβούσογλου παραπονέθηκε ότι το Βερολίνο είχε χάσει την αντικειμενικότητά του στην ελληνοτουρκική διένεξη: “Η Γερμανία έχει ενεργήσει ως έντιμος διαμεσολαβητής στο παρελθόν. Ακολούθησε μια ισορροπημένη προσέγγιση, αλλά πρόσφατα είδαμε ότι αυτή η ισορροπία έχει δυστυχώς χαθεί”, ανέφερε ο Τσαβούσογλου.

Τι φανερώνει το στρατηγικό δίλημμα της γερμανικής πολιτικής. Από τη μία πλευρά το Βερολίνο επιδιώκει να λειτουργήσει ως διαμεσολαβητής και ως εκ τούτου είναι υποχρεωμένο να παραμείνει ουδέτερο. Από την άλλη πλευρά, καλείται να επιδείξει αλληλεγγύη προς την Ελλάδα, μια χώρα με την οποία διατηρεί στενούς δεσμούς, όχι μόνο λόγω της κοινής συμμετοχής τους στην ΕΕ.

Ταγίπ Ερντογάν, Κυριάκος Μητσοτάκης στην Αθήνα
Ελπίδες για επαναπροσέγγιση, μετά τη σύνοδο κορυφής των Αθηνών Εικόνα: Dimitris Papamitsos/Greek Prime Minister’s Office/REUTERS

Οι εμφανείς προσπάθειες του Βερολίνου για ισορροπία, οι οποίες επικρίνονται στην Ελλάδα ως “πολιτική ίσων αποστάσεων”, συνοδεύονται από στοχευμένες διπλωματικές παρεμβάσεις στο παρασκήνιο. Η αποτελεσματικότητα της πολιτικής διαμεσολάβησης μακριά από τα πρωτοσέλιδα αποδείχτηκε τον Δεκέμβριο του 2022, όταν κορυφαίοι διπλωμάτες από την Ελλάδα και την Τουρκία βρέθηκαν για πρώτη φορά μετά από μήνες σε ένα τραπέζι στις Βρυξέλλες με πρωτοβουλία του Βερολίνου και συμφώνησαν να ξαναρχίσουν τον “παγωμένο” διάλογο.

Εκ των υστέρων η γερμανική διαμεσολάβηση μπορεί να περιγραφεί ως η αρχική σπίθα μιας διαδικασίας που απέκτησε δυναμική μετά τους καταστροφικούς σεισμούς στην Ανατολία, τον Φεβρουάριο του 2023, και οδήγησε σε νέα φάση αποκλιμάκωσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Αποκορύφωμα αυτής της διαδικασίας, η οποία ξεκίνησε με τη διακριτική βοήθεια της γερμανικής διπλωματίας, είναι η Σύνοδος Κορυφής των Αθηνών της 7ης Δεκεμβρίου του περασμένου έτους με τις φιλόδοξες συμφωνίες της.

O Ρόναλντ Μαϊνάρντους
Ρόναλντ Μαϊνάρντους Ο Δρ Ρόναλντ Μαϊνάρντους είναι πολιτικός αναλυτής και σχολιαστής και Κύριος Ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ.
DW

Νο 3 στον κόσμο η γερμανική οικονομία

0

15 Φεβρουαρίου 2024

Σε μία απρόσμενη εξέλιξη η γερμανική οικονομία ανέκτησε τον τίτλο της τρίτης σε μέγεθος οικονομίας στον κόσμο, ξεπερνώντας την ιαπωνική. Σχόλια και αντιδράσεις.

Φορτοεκφόρτωση εμπορευμάτων στο λιμάνι του ΑμβούργουΕικόνα: Marcu Brandt/dpa/picture-alliance 

Σύμφωνα με στοιχεία για το τέταρτο τρίμηνο του 2023, που ανακοίνωσε την Πέμπτη η κυβέρνηση της Ιαπωνίας, το ονομαστικό Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ΑΕΠ) της χώρας συρρικνώθηκε κατά 0,1% και ανέρχεται πλέον σε 4,21 τρισεκατομμύρια δολάρια (3,9 τρισ. ευρώ). Στη Γερμανία το ονομαστικό ΑΕΠ φτάνει τα 4,46 τρισ. ευρώ. Αυτό σημαίνει ότι η Γερμανία είναι και πάλι η τρίτη σε μέγεθος οικονομία στον κόσμο. Στην πρώτη θέση παραμένουν οι ΗΠΑ, ενώ ακολουθεί η Κίνα.

Πέρασαν σχεδόν 50 χρόνια από τότε που η Ιαπωνία ξεπέρασε τη Γερμανία και καθιερώθηκε ως κορυφαία οικονομική δύναμη. Στη δεκαετία του ’90 η ιαπωνική οικονομία ήταν υπερδιπλάσια σε μέγεθος από τη γερμανική. Έκτοτε, μάλλον συρρικνώνεται. Επιπλέον, η ισοτιμία του γιεν απέναντι στο αμερικανικό δολάριο έχει υποχωρήσει κατά 50% τα τελευταία χρόνια. Στην έκθεση World Economic Outlook, τον περασμένο Νοέμβριο, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) είχε προβλέψει ότι η Γερμανία θα υποσκελίσει την Ιαπωνία.

Χαρτονόμισμα των 10.000 γιεν
Σημαντική υποχώρηση του γιεν απέναντι σε ευρώ και δολάριο τα τελευταία χρόνιαΕικόνα: Koki Kataoka/Yomiuri Shimbun/AP/picture alliance

Ωστόσο, η μείωση του ΑΕΠ στα τέλη του 2023 για δεύτερο συνεχές τρίμηνο αποτελεί δυσάρεστη έκπληξη για τη «Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου». Οι περισσότεροι αναλυτές ανέμεναν θετικό πρόσημο και δείκτη ανάπτυξης τουλάχιστον 1%. Επιπλέον, σημειώνει η γερμανική εφημερίδα Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), «πολλές επιχειρήσεις όπως η Toyota και η εταιρεία μηχανολογικού εξοπλισμού Komatsu είχαν ανακοινώσει κέρδη-ρεκόρ το τελευταίο διάστημα».

«Αγκάθι» ο πληθωρισμός

Ιάπωνες εργαζόμενοι στο Τόκιο
Στελέχη επιχειρήσεων στον σιδηροδρομικό σταθμό Σιναγκάβα του ΤόκιοΕικόνα: Eugene Hoshiko/AP/dpa/picture alliance

Από την άλλη πλευρά η ιδιωτική κατανάλωση, που παραδοσιακά συνεισφέρει το ήμισυ του ιαπωνικού ΑΕΠ, συρρικνώθηκε κατά 0,2% στο τέταρτο τρίμηνο του 2023. Αυτό οφείλεται στη συνεχή άνοδο του πληθωρισμού που «ροκανίζει» τα πραγματικά εισοδήματα. Σύμφωνα με τη γερμανική δημόσια ραδιοτηλεόραση (ARD) η εγκράτεια των Ιαπώνων καταναλωτών είναι ιδιαίτερα αισθητή στην εστίαση, καθώς και στις δαπάνες για ένδυση και υπόδηση.

Το τελευταίο διάστημα ο επικεφαλής της Ιαπωνικής Κεντρικής Τράπεζας (BOJ) Κάζουο Ουέντα έχει απευθύνει επανειλλημμένα έκκληση στις επιχειρήσεις να προχωρήσουν σε ουσιαστικές αυξήσεις μισθών, ώστε να ενισχύσουν την εσωτερική ζήτηση. «Το γεγονός ότι μας ξεπέρασε η Γερμανία αποδεικνύει ότι απαιτούνται διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις στη χώρα μας» δηλώνει τώρα ο υπουργός Οικονομίας Γιοσοντάκα Σίντο.

Απλή απεικόνιση της στιγμής;

Το κτίριο της Κεντρικής Τράπεζας στο Τόκιο
Έκκληση για αυξήσεις μισθών από την Κεντρική Τράπεζα της ΙαπωνίαςΕικόνα: Kazuhiro Nogi/AFP/Getty Images

Στη Γερμανία πάντως, ουδείς πανηγυρίζει για το «χάλκινο μετάλλιο» της παγκόσμιας οικονομίας. Κοινή πεποίθηση αποτελεί ότι αυτό οφείλεται περισσότερο στην εξασθένηση της ιαπωνικής, παρά στην ενίσχυση της γερμανικής οικονομίας, η οποία εξακολουθεί να ασθμαίνει στα όρια της ύφεσης.

Όπως επισημαίνει στο Reuters o Ματίας Κρίγκερ, οικονομολόγος και αναλυτής της τράπεζας LBBW, «oι εξαιρετικά αρνητικές δημογραφικές εξελίξεις, τα διαρθρωτικά προβλήματα και η αδυναμία του γιεν είναι οι βασικές αιτίες» για τα προβλήματα της ιαπωνικής οικοομίας.

Μιλώντας στην ARD ο Τόμας Τέομπαλντ, ερευνητής στο Γερμανικό Ινστιτούτο Μακροοικονομικής Πολιτικής (IMK), υποστηρίζει μάλιστα ότι η τρίτη θέση της γερμανικής οικονομίας στον διεθνή ανταγωνισμό οφείλεται σε συγκυριακούς παράγοντες και «σχετίζεται αποκλειστικά με τις διακυμάνσεις στις συναλλαγματικές ισοτιμίες, κατά συνέπεια πρόκειται για μία απεικόνιση της στιγμής».

Jannis Papadimitriou für App PROVISORISCH
Γιάννης Παπαδημητρίου Νομικός και δημοσιογράφος στην DW. Ασχολείται κυρίως με ευρωπαϊκά, πολιτικά και οικονομικά θέματα.
DW

Αχρείαστες οι ξένες γλώσσες με Τεχνητή Νοημοσύνη;

0

Μαρκ Φλάισμαν, dpa | Αντρέι Σοκόλοφ, dpa

15 Φεβρουαρίου 2024

Σαν όνειρο φαίνεται το να μπορείς να καταλαβαίνεις και να μιλάς τη γλώσσα σε κάθε χώρα που επισκέπτεσαι. Η τεχνητή νοημοσύνη μας φέρνει πιο κοντά. Τι λένε οι ειδικοί;

Αυτόματη μετάφραση, εφικτή και με χρήση άβαταρ. Ένα σενάριο από το μέλλον;Εικόνα: Jaap Arriens/NurPhoto/picture alliance

Στις μέρες μας η υποβοηθούμενη από υπολογιστή αναγνώριση ομιλίας και μετάφρασης είναι πλέον τόσο καλές που επαρκούν για πολλές καθημερινές χρήσεις. Πολλές φορές τέτοιες εφαρμογές τις έχουμε στο κινητό μας. Ωστόσο οι ειδικοί τραβούν μία γραμμή μεταξύ της μετάφρασης μιας γλώσσας και της εκμάθησης μιας ξένης γλώσσας.

Ένα σενάριο επιστημονικής φαντασίας πριν μερικά χρόνια: σε ένα εστιατόριο να μπορεί να μεταφραστεί αυτόματα το μενού, απλώς με μία εφαρμογή στο κινητό τηλέφωνο. Σήμερα τα πράγματα έχουν προχωρήσει πολύ και ένα λογισμικό στο κινητό μπορεί να λειτουργήσει σε πραγματικό χρόνο ως διερμηνέας σε μια συνομιλία. Μπορείς να πεις κάποιες προτάσεις και αυτές να μεταφραστούν αυτόματα. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να υπερβεί κανείς το γλωσσικό φράγμα.

Οι εφαρμογές δεν καταλαβαίνουν πάντα αυτό που ακούνε

Παιδιά με χαλασμένο τηλέφωνο
Η… δικτύωση δεν μπορεί να γίνεται μόνο μέσω εφαρμογώνΕικόνα: Robert Kneschke/Zoonar/picture alliance

Η εταιρεία Samsung κάνει ακόμη ένα βήμα με το νέο της smartphone Galaxy S24 που κατασκευάστηκε σε συνεργασία με την Google. Η ιδέα είναι ότι μπορεί κανείς να κλείσει τραπέζι σε ένα εστιατόριο σε μια άλλη χώρα, χωρίς να χρειάζεται καν να μιλάει τη γλώσσα. Το λογισμικό όχι μόνο μεταφράζει, αλλά και μιλάει με μια φωνή που παράγεται από υπολογιστή. Τα προγράμματα έχουν όμως μερικές φορές προβλήματα στην κατανόηση της ομιλίας, κυρίως σε ό,τι αφορά ιδιαίτερες εκφράσεις και ιδιωματισμούς.

Ο Ανατόλ Στεφάνοβιτς από το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου θεωρεί ότι παρόλο που οι μεταφραστικές ικανότητες έχουν βελτιωθεί, οι εφαρμογές στα κινητά συνεχίζουν να παρουσιάζουν μεγάλα προβλήματα. Η μετάφραση όμως και η εκμάθηση ξένων γλωσσών είναι τομείς στους οποίους θα σημειωθεί μεγάλη πρόοδος τα επόμενα χρόνια.

Δεν είναι όλα εφικτά μέσω μίας εφαρμογής

Ο τομέας των ξένων γλωσσών θα γνωρίσει μεγάλες αλλαγές υποστηρίζει το Ινστιτούτο Γκαίτε. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, όπως το ChatGPT αναπτύσσονται με πολύ γρήγορους ρυθμούς. Σύμφωνα με τους ειδικούς η διαδικασία εκμάθησης όσο και ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούμε θα αλλάξουν πολύ.

2023: Η χρονιά της τεχνητής νοημοσύνης

Έτσι όπως εξελίσσονται τα πράγματα έχει όμως όντως νόημα να μαθαίνουμε μια ξένη γλώσσα; Ο Ανατόλ Στεφάνοβιτς απαντά πως ναι. «Σίγουρα, πιστεύω ότι είναι πολύ σημαντικό. Εξάλλου επικοινωνία δεν είναι μόνο η ανταλλαγή πληροφοριών, αλλά και η επαφή σε ανθρώπινο επίπεδο». Τη φιλία ή μια ρομαντική σχέση σίγουρα δεν θα θέλουμε να τη βιώνουμε στο μέλλον μέσω μιας εφαρμογής. Ακόμη, την κουλτούρα και τις συνήθειες άλλων λαών επίσης δεν μπορούμε να τις καταλάβουμε μέσω εφαρμογών.

Όσον αφορά τα παιδιά οι εφαρμογές εκμάθησης ξένων γλωσσών μπορούν να συμπληρώσουν τα σχολικά μαθήματα, αλλά όχι να τα αντικαταστήσουν, εξηγεί ο ειδικός από το Βερολίνο. Τέλος όσον αφορά τις μεταφράσεις κειμένων οι υπάρχουσες εφαρμογές ανταποκρίνονται σε ένα γλωσσικό μέσο όρο, για αναγνωστικό κοινό χωρίς ιδιαίτερες απαιτήσεις και ο ειδικός είναι πεπεισμένος πως οι καλές μεταφράσεις γίνονται από ανθρώπους και όχι από μηχανές.

Eπιμέλεια: Μαρία Ρηγούτσου

DW

Αλεξέι Ναβάλνι: Θάνατος στο κρατητήριο

0
Ουλφ Μάουντερ, dpa 

Ο Αλεξέι Ναβάλνι υπήρξε ο κύριος πολιτικός αντίπαλος του Πούτιν. Τρία χρόνια μετά την απόπειρα δολοφονίας εναντίον του, ανακοινώθηκε σήμερα ότι πέθανε στη φυλακή.

Ο Ναβάλνι πλήρωσε με τη ζωή του τις επικρίσεις του καθεστώτος Πούτιν Εικόνα: Sefe Karacan/AA/picture alliance 

Ο Αλεξέι Ναβάλνι, κύριος επικριτής του ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν, πλήρωσε με τη ζωή του την αντικαθεστωτική του στάση, όπως και τόσοι άλλοι επικριτές του Κρεμλίνου στο παρελθόν. Σύμφωνα με τη ρωσική δικαιοσύνη ο 47χρονος διεθνώς γνωστός πολιτικός της αντιπολίτευσης πέθανε την Παρασκευή σε σωφρονιστική αποικία στη Σιβηρία, στην οποία εξέτιε ποινή καταναγκαστικών έργων 19 ετών για «εξτρεμισμό». Όπως σημειώνουν οι ρωσικές αρχές ο Αλεξέι Ναβάλνι κατέρρευσε «μετά από έναν περίπατο» και λίγο αργότερα απεβίωσε, παρά τις προσπάθειες του υγειονομικού προσωπικού να τον επαναφέρουν στη ζωή.

Επανειλημμένα ο Αλεξέι Ναβάλνι είχε καταγγείλει απουσία ιατρικής βοήθειας, ακόμη και βασανιστήρια στο σωφρονιστικό κατάστημα. Μέχρι το τέλος ο αδυνατισμένος και εμφανώς εξασθενημένος πολιτικός εμφανίζονταν στις δικάσιμες σε βάρος του αποφασισμένος για μια «Ρωσία χωρίς  Πούτιν». Ειδικά με τον αγώνα του κατά της διαφθοράς στο σύστημα εξουσίας του Βλαδίμηρου Πούτιν έστρεψε πάνω του τα βέλη πολλών Ρώσων με θέσεις και αξιώματα. Επί χρόνια ο Ναβάλνι διέθετε σε ολόκληρη την αχανή χώρα δομές που δραστηριοποιούνταν κατά της διαφθοράς. Από εδώ και στο εξής οι συνεργάτες του θα πορευτούν χωρίς τον ηγέτη τους.

«Κατήγγειλε την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία»

«Ελευθερία για τον Ναβάλνι» ζητά διαδηλωτής στη Μόσχα στον Ιούνιο του 2023
«Ελευθερία για τον Ναβάλνι» ζητά διαδηλωτής στη Μόσχα στον Ιούνιο του 2023Εικόνα: AP Photo/picture alliance

Μέσα από το κρατητήριο ο 47χρονος πολιτικός κατήγγειλε την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου 2022, κάνοντας ανοιχτά λόγο για διάπραξη εγκλημάτων πολέμου. Ο επικεφαλής του Κρεμλίνου, ο οποίος ηγείται της χώρας για σχεδόν 25 χρόνια, οδηγεί τη Ρωσία στην καταστροφή της, προειδοποιούσε τους συμπολίτες του ο Αλεξέι Ναβάλνι.

Ο αντικαθεστωτικός πολιτικός αποφάσισε να δώσει τον αγώνα για μια καλύτερη Ρωσία όχι από το εξωτερικό, όπως άλλοι αντίπαλοι του Πούτιν, αλλά στην ίδια την πατρίδα του, διασφαλίζοντας την αναγνώριση της οικογένειας, των φίλων και των οπαδών του. Αυτός ήταν και ο λόγος για τον οποίο επέστρεψε από τη Γερμανία τον Ιανουάριο του 2021, όπου νοσηλευόταν μετά την απόπειρα δολοφονίας σε βάρος του με την χημική ουσία Novichok. Την ίδια χρονιά τιμήθηκε με το βραβείο Ζαχάρωφ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την ελευθερία της σκέψης, το οποίο παρέλαβε η κόρη του Ντάσα.

Παρά τις δύσκολες συνθήκες κράτησης στο στρατόπεδο φυλακών 6 στο Μελέχοβο, κοντά στην πόλη Κοβρόφ 260 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Μόσχας , ο 47χρονος πολιτικός κατάφερνε να απευθυνθεί στην ρωσική κοινή γνώμη με ενθαρρυντικά και συχνά χιουμοριστικά κείμενα.

Η σύζυγός του Γιούλια και τα δύο τους παιδιά ζούσαν συνεχώς με φόβο για τη ζωή του Αλεξέι Ναβάλνι από τον Αύγουστο του 2020 όταν επέζησε κυριολεκτικά από τύχη απόπειρα δολοφονίας με νοβιτσόκ. Ο Ναβάλνι είχε αποκαλέσει τότε τον Πούτιν «δολοφόνο», ο οποίος είχε αναθέσει σε μια ομάδα εκτελεστών της μυστικής υπηρεσίας εσωτερικού FSB να τον «εξουδετερώσει». Από την πλευρά του το Κρεμλίνο απέρριπτε πάντα αυτή την κατηγορία.

«Η πραγματικότητα στις φυλακές είναι χειρότερη»

Διαδήλωση υπέρ της απελευθέρωσης του Ναβάλνι στο Βερολίνο το περασμένο καλοκαίρι
Διαδήλωση υπέρ της απελευθέρωσης του Ναβάλνι στο Βερολίνο (4/6/24)Εικόνα: DW

«Όλα όσα διαβάζετε για τη φρίκη και τα φασιστικά εγκλήματα του σωφρονιστικού μας συστήματος, είναι όλα η αλήθεια. Με μία διόρθωση: η πραγματικότητα είναι ακόμη χειρότερη» έγραφε ο ρώσος αντικαθεστωτικός. Οι γνωστοί βιασμοί με το σκουπόξυλο υπάρχουν. Βασανιστήρια, που δεν θα φαντάζονταν ποτέ φυσιολογικοί άνθρωποι, σημείωνε ο Αλεξέι Ναβάλντι: «Το σωφρονιστικό σύστημα δεν διοικείται μόνο από εγκληματίες, αλλά από πραγματικά διεστραμμένους ανθρώπους».

Τώρα, μετά την απώλεια του Αλεξέι Ναβάλνι η αντιπολίτευση στη Ρωσία θα συνεχίσει να οργανώνει υπογείως αντίσταση κατά του καθεστώτος Πούτιν στο εσωτερικό και το εξωτερικό. Εκατομμύρια άνθρωποι ακολουθούν την ομάδα του Αλεξέι Ναβάλνι στα κοινωνικά δίκτυα, η οποία μεταδίδει ειδησεογραφικές εκπομπές, σχόλια και συζητήσεις μέσω YouTube. Μέσα από τα σόσιαλ ξεκίνησε πρόσφατα η εκστρατεία «Ρωσία χωρίς Πούτιν» ενόψει των προεδρικών εκλογών του Μαρτίου. Ο Αλεξέι Ναβάλνι καλεί τους Ρώσους να ψηφίσουν οποιονδήποτε υποψήφιο, αρκεί να μην είναι ο Βλαντίμιρ Πούτιν.

Επιμέλεια: Στέφανος Γεωργακόπουλος

DW

Η αθέατη Κύπρος του Γιόαχιμ Σαρτόριους

0

Ο Γερμανός ποιητής και διπλωμάτης αγάπησε την Κύπρο βαθιά. Αποτύπωσε την αγάπη του για την άγρια γοητεία αυτού του τόπου με λυρική ευαισθησία. Τον συναντήσαμε πάλι στη Λευκωσία.

Η Πέτρα του Ρωμιού ή Βράχος της Αφροδίτης στην Πάφο Εικόνα: imagebroker/imago

ΑΓΙΟΣ ΚΑΣΣΙΑΝΟΣ

(…) Ανατιναγμένα σπίτια: σταματημένος χρόνος. Χωρίς καθόλου νεολαία.

Είναι οι γάτες που κάνουν τις δυο Λευκωσίες έναν τόπο.

Καλοθρεμμένες ακρίδες

πέφτουν από τη σκάλα υπηρεσίας μέσα στις σουβλερές μουσούδες τους.

Κι όλο ακονίζουν τα νύχια τους στην άμμο. Σωροί από άμμο,

συγκεντρώσεις κυττάρων (…)

Γιόαχιμ Σαρτόριους, Μετάφραση Σπύρος Μοσκόβου

Πώς είναι να επιστρέφει ο Γερμανός ποιητής Γιόαχιμ Σαρτόριους το 2024 σε έναν τόπο στον οποίο έζησε πριν από πολλές δεκαετίες όταν ο κόσμος ήταν χωρισμένος σε Ανατολικό και Δυτικό Μπλοκ κι όταν ο ίδιος ήταν εν ενεργεία διπλωμάτης εν μέσω αυστηρών πρωτοκόλλων και απόρρητων αναφορών, πριν επιλέξει την τέχνη;

Και τα δύο, ο κόσμος με τις γεωπολιτικές του συνισταμένες και ο ίδιος ο Γιόαχιμ Σαρτόριους, έχουν αλλάξει έκτοτε ριζικά. Ένα είναι εκείνο που έχει μείνει αναλλοίωτο. Η διαιρεμένη Κύπρος, η κατοχή, η Πράσινη Γραμμή, η νεκρική ησυχία των ερειπωμένων σπιτιών όταν ο χρόνος σταμάτησε για πάντα εκείνο το καλοκαίρι του ’74.

Εκεί, στη μοιραία Κύπρο πέρασε σχεδόν μια τριετία στις αρχές της δεκαετίας του ’80 ο Γιόαχιμ Σαρτόριους ως διπλωματικός υπάλληλος με την οικογένειά του. Λίγα χρόνια μετά την τουρκική εισβολή με ζωντανό ακόμη το δράμα πολλών οικογενειών. Σε ένα νησί με άγρια γοητεία, με ήλιο, φοίνικες, μεσογειακές ακτές και τη βαριά σκιά της τραγικής ιστορίας του πανταχού παρούσα. «Σε σχέση με τη δική μου εποχή πριν από 40 χρόνια, οι αλλαγές που έχουν επέλθει είναι τεράστιες. Το αστικό τοπίο είναι εντελώς διαφορετικό. Το μόνο που στην πραγματικότητα έχει μείνει ίδιο είναι το μεγάλο πρόβλημα. Υπάρχει ακόμη η Πράσινη Γραμμή, υπάρχουν ακόμη προβλήματα με την Τουρκία και δεν μπορούν να βρεθούν λύσεις. Από τη μια πλευρά μου φαίνεται γνώριμη η κατάσταση κι από την άλλη εντελώς διαφορετική» ανέφερε ο Γιόαχιμ Σαρτόριους στην DW στο περιθώριο της πρόσφατης παραμονής του στην Κύπρο.

Αυτή τη φορά επισκέφθηκε την Κύπρο ως προσωπικός προσκεκλημένος του Γερμανού Προέδρου Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάιερ, κατά την πρώτη επίσημη επίσκεψη Γερμανού προέδρου στην Κύπρο από την ανεξαρτησία της.Ακόμη κι η ίδια η επίσκεψη του Σταϊνμάιερ είχε κάτι από την αποπνικτική σκόνη αυτού του δύσκολου παρελθόντος. Ανταπέδωσε ουσιαστικά την επίσκεψη του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στη Βόννη το 1962.

Έμπνευση η ιστορία και η τέχνη της Κύπρου

Γιόαχιμ Σαρτόριους
O Γερμανός ποιητής Γιόαχιμ ΣαρτόριουςΕικόνα: Soeren Stache/dpa/picture alliance

Ο Γιόαχιμ Σαρτόριους είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση Γερμανού ποιητή. Μέσα από πολυάριθμα ποιήματα και πεζά έχει καταφέρει να αποτυπώσει όσο λίγοι το αρχέγονο πνεύμα της Μεσογείου και της Ανατολής είτε πρόκειται για την καβαφική Αλεξάνδρεια ή τη Μεγάλη Ελλάδα είτε για την Τύνιδα ή την Κύπρο. Στην Κύπρο ιδιαίτερα έχει αφιερώσει διάφορα ποιήματα αλλά κι ένα ολόκληρο βιβλίο με τον τίτλο «Η Κύπρος μου» (2013). Ένας «αυτοβιογραφικός ύμνος» για την Κύπρο, μια «κριτική δήλωση αγάπης για το ηλιόλουστο κίτρινο χρώμα του Μπελλαπάις» (το γοτθικό μοναστήρι στην κατεχόμενη Κερύνεια) έγραφε η Tagesspiegel.

«Πάντα έγραφα για την Ανατολική Μεσόγειο, ήταν ανέκαθεν για μένα μια σημαντική περιοχή. Επίσης πήρα από την παραμονή μου στην Κύπρο πολλές εικόνες, οι οποίες συνεχίζουν να έχουν αντίκτυπο πάνω μου. Νομίζω ότι, ναι, ήταν μια πολύ σημαντική περίοδος για εμένα ως συγγραφέα, μια περίοδος που επανέρχεται στο έργο μου» θυμάται ο Γιόαχιμ Σαρτόριους μιλώντας στην DW. Αλλά ποια ήταν εκείνα τα στοιχεία που τον ενέπνευσαν; «Η ιστορία της από τη μια πλευρά. Το γεγονός ότι εδώ συνυπάρχουν πολλοί πολιτισμοί, ο ένας πάνω στον άλλον και ότι αυτό μπορεί ακόμη κανείς να το διακρίνει. Και από την άλλη βέβαια είχα πάρα μα πάρα πολλούς υπέροχους φίλους, καλλιτέχνες τόσο από την ελληνοκυπριακή όσο και από την τουρκοκυπριακή πλευρά. Ήξερα επίσης πολλούς ζωγράφους. Έτσι λοιπόν με ενέπνευσαν δύο στοιχεία: η ιστορία και η τέχνη».

Ποίηση και πολιτικός ρεαλισμός

«Peace» γράφει ο τοίχος κοντά στο οδόφραγμα της οδού Λήδρας
«Peace» γράφει ο τοίχος κοντά στο οδόφραγμα της οδού ΛήδραςΕικόνα: Petros Karadjias/AP/dpa/picture alliance

Έχοντας όμως την ευκαιρία για μια σύντομη συνομιλία με έναν σπουδαίο Γερμανό ποιητή στο περιθώριο ενός πολιτικού ταξιδιού με έντονους συμβολισμούς και πολλές υποσχέσεις εκατέρωθεν,δεν γινόταν να μην τον ρωτήσουμε και για την τύχη του Κυπριακού.

Και κάπου εκεί είναι που ο ποιητής δίνει χώρο στον ρεαλιστή νομικό και διπλωμάτη: «Δεν είμαι αισιόδοξος. Πενήντα χρόνια μετά, έχουν γίνει ατελείωτες διαβουλεύσεις και δεν γνωρίζω τι πραγματικά απέφεραν. Όλα απέτυχαν. Νομίζω ότι πρέπει να γίνουν τεράστιες αλλαγές, να έρθει μια νέα Τουρκία. Όπως έχουν τώρα τα πράγματα μοιάζει με ένα status quo που διαιωνίζεται, κάτι που βρίσκω λυπηρό. Φυσικά προσωπικά θα ευχόμουν να επανενωθεί το νησί».

Κλείνουμε το ταξίδι στην Κύπρο με ένα απόσπασμα από το αφήγημα «Τα σαμιαμίδια του Μπελλαπάις:

«(…) Φανταζόμουν ότι μπορούσα να διακρίνω τους Τουρκοκύπριους από τους Τούρκους της ενδοχώρας, από τα ρούχα τους, από τις χειρονομίες τους. Αλλά υπάρχουν καν «Κύπριοι»; Οι Ελληνοκύπριοι πιστεύουν ότι κατάγονται από τους Μυκηναίους, αλλά και από τους Πτολεμαίους και τους Φοίνικες. Υποστηρίζουν ότι τα ελληνικά τους είναι πιο κοντά στον Όμηρο από αυτά που μιλάνε σήμερα οι Αθηναίοι. Οι Τουρκοκύπριοι επικαλούνται τους Οθωμανούς. Αλλά ποιος μπορεί πια να κάνει τέτοιες αναγωγές, μετά από δέκα, δώδεκα, δεκαπέντε κύματα κατακτητών και άλλους τόσους αποικιοκράτες, μετά από τόσες εθνικές και θρησκευτικές ανακατατάξεις;

Ενώ οι δικές μου σκέψεις ξεστράτιζαν, ο Ουζούν είχε καταλήξει στο αγαπημένο θέμα του, τις μέλισσες. Εκείνη τη στιγμή όμως εμφανίστηκε τρέχοντας η Άννα, στύλωσε τα πόδια μπροστά στο τραπέζι μας και φώναξε με τα γαλανά μάτια της να βγάζουν σπίθες: «Σε δέκα λεπτά είναι έτοιμος ο ξιφίας!» Αποχαιρέτισα τις μέλισσες και τους κοπτικούς ανέμους, την παρέα μου, τον καφετζή, το δέντρο της οκνηρίας και πήρα με την Άννα τον ανηφορικό δρόμο που οδηγούσε στη μεγάλη καρυδιά (…)»

Από το βιβλίο «Η Κύπρος μου» του Γιόαχιμ Σαρτόριους. Μετάφραση, Σπύρος Μοσκόβου

Δ. Κωνσταντακόπουλος: ΕΣΣΔ 1990: Η «δημοκρατική αντεπανάσταση» της νομενκλατούρας

0

Τρίτο από μια σειρά άρθρων για τον Αλεξάντρ Μπουζγκάλιν και την περεστρόικα που έγινε καταστρόικα.

Του Δημήτρη Κωνσταντακόπουλου
14 Ιανουαρίου 2024

Τρίτο από μια σειρά άρθρων για τον Αλεξάντρ Μπουζγκάλιν και την περεστρόικα που έγινε καταστρόικα.

Η Ρωσία γνώρισε μια γιγαντιαία «δημοκρατική αντεπανάσταση» στο τέλος της δεκαετίας του 1980 και τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Την περιέγραψε με πολύ διεισδυτικό τρόπο, η Ντιμίτρινα Πετρόβα, υπουργός της πρώτης μετακομμουνσιτικής κυβέρνησης της Βουλγαρίας:

«Η μόνη επανάσταση που συνέβη στην Ανατολική Ευρώπη ήταν η επανάσταση της νομενκλατούρας, μέσω της οποίας απελευθέρωσε τον εαυτό της από οποιαδήποτε ηθική ευθύνη».

Επρόκειτο για τον μετασχηματισμό της «κομμουνιστικής γραφειοκρατίας» (και ιδίως ορισμένων τμημάτων της, που ήταν η «γέφυρα» με τον ταχέως αναπτυχθέντα «κόσμο του εγκλήματος», σε συμμαχία με τη Δύση, τα ινστιτούτα της και τις μυστικές της υπηρεσίες) από διαχειρίστρια σε ιδιοκτήτρια τάξη.

Η «Δημοκρατία» χρησίμευσε ως σύνθημα για το γκρέμισμα του παλιού καθεστώτος, αλλά η Δημοκρατία, όπως συνήθιζε να τονίζει ο Αλεξάντρ Μπουζγκάλιν, είναι μια ελληνική λέξη που σημαίνει κράτος, εξουσία του Δήμου, του λαού, της συνέλευσης των πολιτών. Ο σκοπός όσων ηγήθηκαν αυτής της διαδικασίας δεν ήταν ασφαλώς να δώσουν οποιαδήποτε εξουσία και ιδιοκτησία στον λαό, αλλά να την κρατήσουν για δικό τους λογαριασμό. Το κακοσχεδιασμένο και εξ αρχής στηριζόμενο σε εσφαλμένες υποθέσεις πείραμα «εκδημοκρατισμού» της ΕΣΣΔ, με τις δυνάμεις που κυριάρχησαν τελικά σε αυτό, δεν μπορούσε να καταλήξει παρά στο δραματικό τέλος του με τον βομβαρδισμό του Συνεδρίου των Λαϊκών Βουλευτών τον Οκτώβριο του 1993, υπό την ενθάρρυνση και την ενθουσιώδη υποστήριξη των Δυτικών – βομβαρδισμός που άνοιξε τον δρόμο στη λεηλασία της τεράστιας σοβιετικής δημόσιας περιουσίας. Στην ΕΣΣΔ δεν πήγαμε το 1991 σε καμιά δημοκρατία:

πήγαμε από την δήθεν προλεταριακή δικτατορία στη δήθεν δημοκρατία της μαφίας και της γραφειοκρατίας.

Το όλο συνοδεύτηκε από τη βίαιη διάρρηξη του σοβιετικού «κοινωνικού συμβολαίου», την αποδιοργάνωση του κράτους, τη διάλυση της ΕΣΣΔ, τη βίαιη καταστροφή των κοινωνικών και των σχέσεων ανάμεσα στις σοβιετικές εθνότητες και μια ιστορικά πρωτοφανή οικονομική, κοινωνική, δημογραφική, αλλά και πολιτιστική καταστροφή, καθώς σε ελάχιστο διάστημα η σοβιετική Ρωσία πραγματοποιούσε (με τον χειρότερο τρόπο) ένα βασικό μετασχηματισμό που ο δυτικός καπιταλισμός χρειάστηκε μερικούς αιώνες για να πραγματοποιήσει: την απόσπαση της σφαίρας της οικονομίας από τη σφαίρα της ηθικής.

Υλική και πνευματική παρακμή

Όπως ήταν φυσικό, μια τέτοια μεταβολή προϋπέθεσε και προκαλούσε ένα βαθειά παρακμιακό πνευματικό κλίμα. Αυτό είχε αρχίσει ήδη στη διάρκεια της περεστρόικα με την εμφάνιση διαφόρων θαυματουργών μάγων τύπου Κασπιρόφσκι, με την ασύστολη δημαγωγία του Γέλτσιν και των φίλων του, με τη θεοποίηση της Δύσης (την οποία όλοι οι σοβιετικοί βουλευτές έφτασαν να αποκαλούν «πολιτισμένο κόσμο», θεωρώντας δηλαδή τη χώρα τους και τους εαυτούς τους απολίτιστους), την έκρηξη του εγκλήματος. Οι πιο ακραίοι από τους φιλελεύθερους δημοκράτες, αφού είχαν κάνει όλη την καριέρα τους στο Κομμουνιστικό Κόμμα, περίμεναν να ιδιωτικοποιήσουν τα σπίτια τους και ευθύς αμέσως χαρακτήριζαν ως εγκληματική όχι μόνο την Επανάσταση των Μπολσεβίκων αλλά και κάθε μορφής ουτοπία, ενώ θεοποιούσαν τη Θάτσερ και τον Πινοτσέτ. Μέλος του Πολιτικού Γραφείου, ο Αλεξάντρ Γιάκοβλεφ χαιρέτιζε ενθουσιωδώς το… άνοιγμα του μεγαλύτερου McDonald στον κόσμο ως σύμβολο της νέας εποχής – μερικά χρόνια αργότερα θα ζητούσε μια «δίκη της Νυρεμβέργης» για τους κομμουνιστές, χωρίς να διευκρινίσει αν θα έπρεπε να δικαστεί κι ο ίδιος. Οι αντίπαλοί όλων αυτών δεν μπορούσαν να αντιτάξουν με τη σειρά τους κάποιο εναλλακτικό σχέδιο για τη χώρα και προτιμούσαν απλώς να εξωραϊζουν, πέραν κάθε σοβαρότητας, το σταλινικό και τσαρικό ακόμα παρελθόν της.

Τα γράφω αυτά, διότι μόνο παίρνοντας υπόψιν το κλίμα πνευματικού σκοταδισμού, ηθικής παρακμής, κοινωνικής διάλυσης και πλήρους κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού, που επικράτησε στη Ρωσία και τις άλλες σοβιετικές δημοκρατίες, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, μπορούμε να καταλάβουμε γιατί ήταν τόσο δύσκολη και τόσο σημαντική η προσπάθεια ανθρώπων, όπως ο Αλεξάντρ Μπουζγκάλιν, να διατηρήσουν και να αναπτύξουν όσο ήταν δυνατό την παράδοση της ορθολογικής, κριτικής και μαρξιστικής σκέψης και δράσης. Μπορεί η απήχηση των ιδεών τους να ήταν περιορισμένη (και δεν μπορούσε να είναι διαφορετικά σε τόσο αντίξοες συνθήκες), δεν έπαυσαν όμως να έχουν μια επιρροή πολύ ευρύτερη με το παράδειγμά τους, να αποτελούν ένα στοιχείο «ομοιοστασίας» σε έναν κοινωνικό και πνευματικό οργανισμό που βρισκόταν σε χαοτική περιδίνηση, θυμίζοντας ότι υπάρχει και άλλο πνευματικό υπόδειγμα, ότι οι άνθρωποι δεν είναι υποχρεωμένοι να διαλέξουν μεταξύ ανοησιών. Η ύπαρξη έστω και ενός μικρού σοβαρού μαρξιστικού σοσιαλιστικού ρεύματος έθετε ένα υπόδειγμα και ανάγκαζε όλα τα υπόλοιπα ιδεολογικά ρεύματα να μην ξεφεύγουν πέραν ενός ορίου. Μεταβίβαζε ταυτόχρονα στις επόμενες γενιές έναν αριθμό από σημαντικές, κρίσιμες ιδέες που θα τις χρειαστεί οπωσδήποτε στις μελλοντικές μάχες του και ο ρωσικός λαός και οποιοδήποτε αριστερό κίνημα άξιο του ονόματος θα υπάρξει στο μέλλον. Ήδη εδώ και αρκετά χρόνια εμφανίζεται στη Ρωσία ένα σημαντικό ρεύμα στη νεολαία που αρχίζει ξανά να ψάχνει τον μαρξισμό και τις ιδέες της αριστεράς και σε αυτούς κυρίως βάσιζε τις ελπίδες του και τους έκανε και πολλά μαθήματα ο Μπουζγκάλιν.

Ταυτόχρονα ο ίδιος και οι σύντροφοί του παρέμειναν και μια γέφυρα με το σοβιετικό παρελθόν, με τους αγώνες των σοβιετικών εργαζομένων και διανοουμένων, ακόμα και κάτω από την εξουσία της γραφειοκρατίας, με τα στοιχεία σοσιαλισμού που ενυπήρχαν ασφαλώς στο σοβιετικό γραφειοκρατικό καθεστώς. Δεν πήγαν στην εξτρεμιστική απόρριψη όλης της σοβιετικής παράδοσης, δεν ήταν αυτή η νοοτροπία τους. O Αλεξάντρ καταλάβαινε βαθιά τη συνύπαρξη πολύ αντιφατικών καταστάσεων στο σοβιετικό καθεστώς, του τεράστιου ενθουσιασμού που προκαλούσε, αλλά και των συχνά αποτρόπαιων καταπιεστικών πτυχών του, και την έχει περιγράψει σε συνεντεύξεις του. Ήταν κριτικός, όχι απορριπτικός για τον «σοβιετικό άνθρωπο», μπορούσε να τον νοιώσει γιατί τέτοιος ήταν και ο ίδιος.

Αλλά βέβαια, το βάρος των απανωτών ηττών που γνώρισε ο ρωσικός λαός και της διάλυσης της χώρας του οδήγησε τελικά στην απάθεια και ανανέωσε τις μακροχρόνιες παραδόσεις αποδοχής του αυταρχισμού της ρωσικής ιστορίας. Θυμάμαι στα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1990, όταν έλεγα στον Αλεξάντρ με αγανάκτηση «μα κανένας δεν αντιδρά σε αυτά τα τρομερά πράγματα;», να μου απαντάει συγκρατώντας την πίκρα του, με ήρεμη αποδοχή της πραγματικότητας: «Ο Ρώσος πολίτης το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να πάει να ψηφίσει». Ποιος το περίμενε, η μοίρα μου επεφύλαξε να γνωρίσω πολύ αργότερα, ως αποτέλεσμα διαδοχικών ηττών, την ίδια ατμόσφαιρα αποδοχής και παθητικότητας, που μου φαινόταν τότε αδιανόητη, στην ίδια τη δική μου χώρα. Οι λαοί, όπως και οι άνθρωποι, μπορούν εύκολα να περάσουν από το μεγαλείο στην παρακμή και αντίστροφα.

Αναζητώντας αναλογίες

Για να κρίνουμε ανθρώπους σαν τον Αλεξάντρ, δεν είναι σωστό να χρησιμοποιούμε μόνο το κριτήριο της άμεσης και απτής αποτελεσματικότητας ή της ευρύτερης αποδοχής του. Ούτε μπορούμε να κάνουμε αφαίρεση του γεγονότος ότι δρούσαν «ενάντια στο ρεύμα», ένα τεράστιο ρωσικό και παγκόσμιο «αντεπαναστατικό κύμα», που ξεκίνησε με την έφοδο του Νεοφιλελευθερισμού του Ρέηγκαν και της Θάτσερ, για να κορυφωθεί στη διάλυση του ανατολικού μπλοκ και της ίδιας της ΕΣΣΔ. Αντεπανάσταση υπό την έννοια ότι ερχόταν να αμφισβητήσει το κεντρικό αίτημα όλων των επαναστάσεων της νεώτερης εποχής, να γίνει ο άνθρωπος ελεύθερος και υποκείμενο της Ιστορίας του. Στην καλύτερη περίπτωση (γιατί υπάρχει και χειρότερη, τίποτα δεν είναι εξασφαλισμένο), η περίοδος αυτή παρουσιάζει αναλογίες με το κύμα της αντίδρασης που επικράτησε στην Ευρώπη για σχεδόν τριάντα χρόνια μετά την ήττα του Ναπολέοντα.

Ίσως δεν είναι ολότελα τυχαίο ότι βλέπουμε τώρα, τριάντα χρόνια μετά την κορύφωση αυτής της «αντεπανάστασης», τη Ρωσία, την Κίνα, τον παγκόσμιο Νότο να αμφισβητούν πια την παγκόσμια κυριαρχία του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού και του «υπεριμπεριαλισμού» της εποχής μας. Επιβεβαιώνοντας μια προφητεία του Λένιν, που είχε πει, πριν εκατό χρόνια, ότι η νίκη του σοσιαλισμού είναι αναπόφευκτη εξαιτίας του ότι όλοι αυτοί οι λαοί είναι πολύ περισσότεροι από τους δυτικούς. Δεν είμαστε ακόμα μπροστά σε μια νίκη του σοσιαλισμού, διαγράφεται όμως ήδη μια σημαντική εξασθένηση του παγκόσμιου Κεφαλαίου και της γεωπολιτικής του έκφρασης, των συνασπισμένων κρατών της «συλλογικής Δύσης».

Η αξία του Αλεξάντρ Μπουζγκάλιν και ανθρώπων σαν αυτόν έγκειται στο ότι διατήρησαν το «φως που καίει» σε πολύ δύσκολες συνθήκες, με τους αέρηδες να λυσσομανάνε θέλοντας να το σβήσουν.

Πηγή:  konstantakopoulos.gr

Σερ. Μηχιώτης:«ΑΓΩΝΙΕΣ» ΓΙΑ ΤΑ ΥΠΟ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ  AΕΡΟΣΚΑΦΗ «F-35» ΚΑΙ ΤΟ ΜΟΝΟ  ΘΕΜΙΤΟ ΒΗΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ ΣΕ ΑΥΤΕΣ

0

Ως προς αυτά, λοιπόν, υπάρχει η υπεύθυνη ΠΑ, της οποίας οι λειτουργίες και διαδικασίες καλούνται να ανταποκρίνονται σε όλο το φάσμα τέτοιων περίπλοκων και εξειδικευμένων απαιτήσεων, φθάνοντας μέχρι το επίπεδο της ηγεσίας του Όπλου. Δηλαδή σε μία διαδικασία κλειστή, αυστηρώς διαβαθμισμένη, ως φύσει και θέσει απόρρητη, μακρυά από τους προβολείς της δημοσιότητας, στο επίπεδο μόνον όσων πρέπει να γνωρίζουν τα πράγματα…

 

«Η τουρκική απει­λή, λοιπόν, κρίνεται πολύ πιο σοβα­ρή από ό,τι το “κυρίαρχο αφήγημα” επιτρέπει στην κοινή γνώμη να ανα­ληφθεί και απαιτεί μία πολύ πιο ολι­στική και αποφασιστική αντιμετώπι­ση. Ευχή να μην το αντιληφθούμε αργά, έπειτα από ακόμη μία εθνική καταστροφή»(..)

Mε αυτήν την ακροτελεύτια φράση καταλήγει ολοσέλιδο άρθρο από την εφημερίδα «δημοκρατία» της περασμένης Δευτέρας (19/02/24), υπογραφόμενο από τον Στέφανο Καραβίδα, ο οποίος και αυτοσυστήνεται ως Επισμηναγός (Ι) εα., ΜΑ Διεθνών Σχέσεων, υπ. δρ Γεωπολιτικής της Αεροπορικής Ισχύος ΕΚΠΑ.

Το πρώτο, το οποίο και αποτελεί ελάσσονα μάλλον λόγο προσοχής και σχολιασμού του εν λόγω άρθρου, δεν είναι άλλο από το ότι καταχωρείται σε εφημερίδα ιδιοκτησίας συγκεκριμένου συγκροτήματος Τύπου, το οποίο πρωτοστατεί εργολαβικώς στην εκ δεξιών σφοδρή πολεμική εναντίον της Κυβερνήσεως της ΝΔ, σε αγαστή σύμπνοια με φύλλα και ιστοτόπους ενημέρωσης που οριοθετούνται εξ αριστερών της σημερινής Κυβέρνησης, αριστερότερα και του ΣΥΡΙΖΑ ακόμη, με ό,τι έχει μείνει από το πρώην κυβερνών Κόμμα υπό τον Τσίπρα, μέχρι το 2019. Όλοι σε αγαστή σύμπνοια…

Αλλά το δεύτερο και σημαντικότερο, είναι η δηλητηριώδης κριτική που επιστρατεύεται για θέματα που σχετίζονται με την ασφάλεια της χώρας και τη διαφύλαξη της εθνικής μας ανεξαρτησίας και ακεραιότητας σε ξηρά-θάλασσα και αέρα, με αφορμή τους κυβερνητικούς χειρισμούς επί των θεμάτων της εθνικής άμυνας. Όλως ιδιαιτέρως δε με την αρξάμενη συζήτηση για την προμήθεια από την Ελλάδα 20-σε πρώτη φάση- μαχητικών αεροσκαφών πέμπτης γενιάς τύπου «F-35», γιά την οποία ο δρόμος για να πέσουν υπογραφές και να αρχίσει να μετρά αντίστροφα ο χρόνος των πρώτων παραδόσεων απέχει ακόμη.

Αποβλέποντας προδήλως στο θυμικό και τις αγωνίες των Ελλήνων, ο Καραβίδας αποσκοπεί προφανώς στη δημιουργία σύγχυσης και τελικώς διάχυτης αγωνίας, με τον ισχυρισμό του ότι: «Ο προβληματισμός που απα­σχολεί την ελληνική κοινή γνώμη σχετίζεται με το κατά πόσο η σταδι­ακή απόκτηση έως 40 αεροσκαφών F-35 από την Ελλάδα, χωρίς αντί­στοιχη απάντηση από την Τουρκία, θα αποτρέψει την ανατροπή του αε­ροπορικού ισοζυγίου εις βάρος μας. Το ερώτημα, λοιπόν, αυτό είναι πα­ραπλανητικό, καθώς παραβλέπο­ντας σημαντικούς δείκτες της αερο­πορικής ισχύος, παγιδεύει την κοι­νή γνώμη στη βάση πολιτικών σκο­πιμοτήτων, στην αξιολόγηση μόνο των πλατφορμών, δηλαδή των αε­ροσκαφών»

Για να προσθέσει ότι: «Αγνοεί δηλαδή (η κοινή γνώμη) το οπλοστάσιο τους σε όπλα αέρος-αέρος και αέρος-εδάφους, στο οποίο η Ελλάδα καταφα­νώς θα υστερεί, τα διαθέσιμα ατρακτίδια σκόπευσης και αναζήτησης/παρακολούθησης της υπέρυ­θρης ακτινοβολίας (INFRA RED SEARCH AND TRACK/IRST), το σύστημα ηλε­κτρονικού πολέμου/αυτοπροστασί­ας και, κυρίως, την αλματώδη πρόο­δο της τουρκικής αμυντικής βιομη­χανίας στην παραγωγή συστημάτων που επηρεάζουν τη συνισταμένη τάση ισχύος. Τέτοια είναι τα τουρ­κικής σχεδίασης/παραγωγής αντι­αεροπορικά, τα οποία δημιουργούν μία πολυστρωματική, αντιαεροπορι­κή ομπρέλα, πλήρως δικτυοκεντρική, μέσω εγχώριων δικτύων αλλά και Link-16, τα βαλλιστικά βλήματα που φιλοδοξούν να στοχοποιήσουν στρατιωτικές εγκαταστάσεις αλλά και στρατηγικές υποδομές στα μεγάλα αστικά κέντρα, τα περιφερόμενα πυ­ρομαχικά, τα Μη Επανδρωμένα Αεροχήματα (ΑΝΚΑ, ΒΑΥRΑΚΤΑR, ΑKINCI, ΑΚSUNGUR) και, τέλος, τα όπλα αέρος-αέρος και αέρος-εδάφους τουρκικής σχεδίασης/κατασκευής, τα οποία συν τω χρόνω απο­κτούν (θεωρητικά) πρωτόγνωρες δυ­νατότητες»

Και τελικώς καταλήγει στο ρηξικέλευθο διά ταύτα: «Τα παραπάνω πρέπει να μας προβληματίσουν σε σχέση με την προετοιμασία μας να αντεπεξέλ­θουμε σε ένα μαζικό, πρώτο πλήγ­μα της Τουρκίας. Αν και τα τουρκικά βαλλιστικά βλήματα αλλά και ο πύ­ραυλος SOΜ (αντίστοιχος των ελ­ληνικών SCALP), με βάση την ονο­μαστική τους εμβέλεια, θεωρητικά μπορούν να πλήξουν μεγάλα αστι­κά κέντρα της ηπειρωτικής Ελλάδας, τον κύριο και συντριπτικό όγκο πυ­ρός θα δεχθούν τα νησιά, η Θράκη και η Κύπρος από ομοβροντία «έξυ­πνων» όπλων αέρος-εδαφους (αμε­ρικανικής, τουρκικής και ισραηλινής κατασκευής), με εμβέλεια 100+ χλμ., τα οποία μπορούν να βληθούν χω­ρίς ρίσκο από τα τουρκικά μη επαν­δρωμένα άνωθεν της μικρασιατικής ενδοχώρας»

 

Εάν, κατά τη λογική Καραβίδα, το ζητούμενο είναι, όπως προηγουμένως προσδιορίσθηκε, τότε το μείζον πρόβλημα, θεμελιώδες δίκαιο ερώτημα, με όσα μεταφέρει, είναι, κατά πόσον με τέτοια πλημμυρίδα πληροφοριών ή/και «πληροφοριών» υπηρετείται οτιδήποτε άλλο πλην του εύκολου-όσο κυρίως αντιπαραγωγικού-εντυπωσιασμού, στο βωμό του αντιπολιτευτικού ταμείου, μέσω της διέγερσης ανησυχίας στους πολίτες από επιλογές «μειοοδοτών».

Επικαλείται λοιπόν ένα ενδεχόμενο προληπτικών αιφνιδιαστικών προσβολών (preamptive surprise attacks) από πλευράς της Τουρκίας, προκειμένου να προλάβουμε απάντηση στην επιθετικότητα της γείτονος…Και όπως συζητούσα, με αφορμή το άρθρο, με εξαιρετικό Πτέραρχο που διετέλεσε επικεφαλής στη Διεύθυνση Σχεδίων του ΓΕΑ, να τού διαφεύγει άραγε ότι στον επιχειρησιακό σχεδιασμό της ΠΑ και των ΕΔ γενικότερα προβλέπεται και ο ανταιφνιδιασμός, ώστε-γιατί όχι-τέτοιες τυχοδιωκτικές ενέργειες να έχουν διαγνωσθεί έγκαιρα από πλευράς μας και οι σχεδιαστές τους να τις δουν τελικώς να γυρίζουν μπούμερανγκ εις βάρος τους, όπως γνωρίζουν και είναι σε θέση να κάμουν οι Αεροπόροι μας…

Δεν έχει νόημα περαιτέρω αναλυτική συζήτηση επί του θέματος, δεν επιτρέπεται εξ άλλου. Και ασφαλώς και ο Καραβίδας, ως διατελέσας Ιπτάμενος της ΠΑ, γνωρίζει ασφαλώς ότι και ο ίδιος έχει ασκηθεί, από νεαρός Ανθυποσμηναγός (Ι), επί των πλέον προχωρημένων και εξειδικευμένων επιχειρησιακών σχεδίων, κατά την βραχεία μάλλον παραμονή του στην ενεργό ΠΑ.

Και βεβαίως, πέραν και υπεράνω όλων των προηγουμένων, το δόγμα αποτροπής είναι εκείνο που σφραγίζει το θέμα. Δηλαδή, σύμφωνα με αυτό, καλείσαι να μεταφέρεις το μήνυμα στον εχθρό και να τού το κάμεις σαφές, urbi et orbi, ότι, εφ’ όσον επιλέξει άρξεσθαι χειρών αδίκων, τότε το τίμημα που θα κληθεί να αντιμετωπίσει θα είναι πολλαπλώς δυσανάλογο του όποιου πλήγματος θα μπορούσε να επιφέρει.

Βεβαίως, σε συνέχεια των προηγουμένων που αποτελούν απόρροια της Πολιτικής Εθνικής Άμυνας της χώρας μας και των συναφών θεσμικών κειμένων που προσδιορίζουν την ακολουθητέα στρατιωτική στρατηγική και τον απορρέοντα επιχειρησιακό σχεδιασμό, επιβάλλεται διεξοδική ανάλυση, αξιολόγηση και αντιμετώπιση και τέτοιων θεμάτων που εισάγει δημοσίως ο αρθρογράφος. Πλην, όμως, διόλου δημοσίως, αλλά σε κλειστό κύκλο των κατά περίπτωση αρμοδίων και εντεταλμένων.

Ως προς αυτά, λοιπόν, υπάρχει η υπεύθυνη ΠΑ, της οποίας οι λειτουργίες και διαδικασίες καλούνται να ανταποκρίνονται σε όλο το φάσμα τέτοιων περίπλοκων και εξειδικευμένων απαιτήσεων, φθάνοντας μέχρι το επίπεδο της ηγεσίας του Όπλου. Δηλαδή σε μία διαδικασία κλειστή, αυστηρώς διαβαθμισμένη, ως φύσει και θέσει απόρρητη, μακρυά από τους προβολείς της δημοσιότητας, στο επίπεδο μόνον όσων πρέπει να γνωρίζουν τα πράγματα…

Εν πάση περιπτώσει δε, εάν ήμουν Καραβίδας, θέλοντας ακριβώς να συμβάλω στον εμπλουτισμό του προβληματισμού του Όπλου από το οποίο και προέρχομαι, απόστρατος πλέον, θα μπορούσα να καταθέσω απόρρητη αναφορά, με τον προβληματισμό που δημόσια καταθέτει, ώστε να τύχει της ενδεδειγμένης διερεύνησης. Δεν το σκέφθηκε άραγε και αν ναι γιατί;

Εν πάση περιπτώσει, επίσης, επειδή η δαιμονολογία για την υπό διαπραγμάτευση προμήθεια των «F-35» καλώς κρατεί, ας κρατήσουμε προσώρας την σχετική αναφορά από τον ΥΕΘΑ στην χθεσινή του δευτερολογία στην ακρόαση της Διαρκούς Επιτροπής Εξωτερικών και Αμύνης της ΒτΕ, απαντώντας στην Σία Αναγνωστοπούλου, της Νέας Αριστεράς:

«Υπάρχει μια συζήτηση για το κόστος (των F-35). Δεν μπορώ να σας πω, είμαστε σε πολύ αρχική φάση για τα F-35, σε πολύ αρχική φάση. Κατ’ αρχήν δεν βιαζόμαστε. Υπάρχει η αποδοχή της αμερικανικής Κυβέρνησης να μας πωληθούν έως και 40 F-35. Το ερώτημα, πότε θα τα πάρουμε, πόσα χρειαζόμαστε, τι εξοπλισμό έχουν, είναι προϊόν της εργασίας προτεραιοποίησης αναγκών και των Γενικών Επιτελείων ώστε να δούμε πού θα πάμε. Και βεβαίως άκαιροι εξοπλισμοί δεν είναι κάτι το οποίο θα κάνουμε. Εμάς το δόγμα μας δεν είναι η υπεροχή και η υπεροπλία. Το δόγμα μας είναι η δυνατότητα αποτροπής, αλλά νομίζω ότι σε αυτό το δόγμα συμφωνούμε όλοι. Όλοι.

Και νομίζω συμφωνούμε όλοι ότι αν δεν έχουμε τη δυνατότητα αποτροπής, δεν είμαστε ασφαλείς.Εάν οποιοσδήποτε εξ υμών πιστεύει ότι συνορεύουμε με μια χώρα η οποία πάντοτε έχει και θα έχει αγαθότατες προθέσεις απέναντί μας και άρα δε χρειαζόταν να εξοπλιζόμαστε, πράγματι τότε δαπανάμε χωρίς λόγο τα λεφτά του Έλληνα φορολογούμενου. Αλλά νομίζω ουδείς εξ υμών το πιστεύει και τουλάχιστον η δική μου αντίληψη είναι, με συγχωρείτε θέλω να το επαναλάβω, ότι οφείλουμε να χτίσουμε την εθνική μας άμυνα και γι΄ αυτό μάλιστα την έχουμε ονομάσει “ατζέντα 2030”, ώστε να αντέξει τις προκλήσεις της Νέας Εποχής»

Καταλήγοντας δεν μπορώ, παρά να μπω στον πειρασμό της αναφοράς όσων είπε σχετικώς στην τελευταία εκδήλωση του Συνδέσμου Αποφοίτων Σχολής Ικάρων ο Πτέραρχος (Ι) Γρηγόρης Νούσιας:

«Σήμερα, στο προσκήνιο είναι το μαχητικό F-35 Lightning II, το μονοθέσιο, μονοκινητήριο, παντός καιρού, πολλαπλού ρόλου, εναέριας επικράτησης και βομβαρδισμού. Το Lightning παραπέμπει στο παρατσούκλι του P-38, το δικινητήριο βομβαρδιστικό του Β’ΠΠ. Ακόμα και η συζήτηση για ενδεχόμενη απόκτησή του από την Πολεμική μας Αεροπορία συνεισφέρει αποτρεπτικά. Το αίσθημα ασφάλειας της ελληνικής κοινής γνώμης ενισχύεται. Και βέβαια, το αεροσκάφος αυτό, πέμπτης γενιάς, δεν είναι ούτε απόλυτα “αόρατο”, για τους μεν, ούτε τελείως “γυμνό”, για τους δεν. Ο οπλισμός του στην ώρα του. Η άποψη δε ότι οι επιχειρησιακές προοπτικές του θα ελέγχονται από την Pasadena της Καλιφόρνιας, ελέγχεται ως καλπάζουσα tech fantasy….

…Είναι να θιαμαίνεσαι με κάποιους σύγχρονους επαγγελματίες αναλυτές. Οι κασσανδρινοί τους αφορισμοί συναγωνίζονται, φεῦ, (ήκουσα εις εμέ . . .) τις “ονειδιστικές επιπλήξεις” του Ιώβ. Πολλοί από αυτούς που φιλοξενούνται, με το αζημίωτο, σε περίεργες πλατφόρμες, εδώ και δεκαετίες φαντασιώνονται ότι οι κεντροδεξιές κυβερνήσεις όλο και απεμπολούν τα κυριαρχικά μας δίκαια στη θάλασσα του Αιγαία. Μοιάζει με ανέξοδη μεταπολιτευτική επωδό. Νισάφι!»

Και είχε απόλυτο δίκιο, ο Πτέραρχος!

Διότι, κατά την ακριβέστατη διατύπωση κορυφαίου στελέχους των ΕΔ που υπολήπτομαι εξόχως, υπάρχουν κάποιοι που ευτυχώς δεν γνωρίζουν αλλά εμφανίζονται να τα κατέχουν ως….απόλυτοι δοκησίσοφοι, που δεν ξέρουν κατ’ ανάγκην να διαβάζουν τα πράγματα και το κυριώτερο να κατανοούν όσα λέγονται. Δεν πειράζει ας μείνουν στην πλάνη τους…

Σεραφείμ Χ. Μηχιώτης

Ναβάλνι: Αυτή είναι η σκληρή φυλακή του «Πολικού Λύκου» στη Σιβηρία, όπου ξεψύχησε -Παγετός, ξύλο και απομόνωση

0

Στο απομονωμένο και παγωμένο Χαρπ πέρασε τις τελευταίες ώρες της ζωής του ο Ναβάλνι μέσα στη φυλακή
16/02/2024  19:16
Στο απομακρυσμένο Χαρπ, μόλις 60 χιλιόμετρα μακριά από τον Αρκτικό Κύκλο, κρατούνταν φυλακισμένος ο Αλεξέι Ναβάλνι.

Ο υπ’ αριθμόν 1 αντίπαλος του Πούτιν κρατούνταν σε φυλακές «ειδικού καθεστώτος», οι οποίες θεωρούνται από τις πιο σκληρές και απομονωμένες στη χώρα.

Οι συνθήκες στο σημείο που βρίσκονται οι φυλακές είναι εξαιρετικά δύσκολες για διαβίωση, αλλά και για να μπορέσει να πλησιάσει κάποιος.

Ο Ναβάλνι κρατούνταν στην «Αποικία 3», η οποία είναι από τις πλέον σκληρές φυλακές, καθώς οι φυλακισμένοι ζουν κάτω από πολικό ψύχος. Δεν είναι τυχαίο ότι την ονομάζουν φυλακή του «Πολικού Λύκου».

Εκεί βρισκόταν και πέρασε τις τελευταίες ώρες του ο Ναβάλνι, περίπου 1.900 χιλιόμετρα βόρεια της Μόσχας. Στις φυλακές αυτές είχε μεταφερθεί τον Δεκέμβριο, υπό άκρα μυστικότητα. Το ταξίδι είχε κρατήσει, μάλιστα, σύμφωνα με τα ρωσικά ΜΜΕ, σχεδόν τρεις εβδομάδες…

«Οι συνθήκες εκεί είναι σκληρές, με ειδικό καθεστώς στη ζώνη του μόνιμου παγετού. Είναι πολύ δύσκολο να φτάσετε εκεί και τα ταχυδρομεία δεν λειτουργούν» είχαν πει συνεργάτες του Ναβάλνι, χαρακτηρίζοντας τις φυλακές ως ένα πιο σύγχρονο «σοβιετικό γκούλαγκ», καθώς στην Αποικία 3 αναγκάζονταν να κάνουν εργασίες και οι κρατούμενοι είναι, κυρίως, πολιτικοί αντίπαλοι του Κρεμλίνου.

 

Καψώνια, ξύλο και παγετός
Πρώην κρατούμενοι κάνουν λόγο για «σκληρό περιβάλλον, απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης μαζί με σωματική και ψυχολογική βαρβαρότητα.

«Οι συνθήκες σε αποικίες ειδικού καθεστώτος είναι τρομερές, είναι σαφές ότι πρόκειται για κράτηση σε μέγιστη απομόνωση» είχε πει στους «The Moscow Times» ο Ιγκόρ Καλιάπιν, υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Ρωσία, ο οποίος εκτιμά πως ο λόγος που έστειλαν εκεί τον Ναβάλνι ήταν ακριβώς για να τον έχουν πλήρως απομονωμένο από όλους.

Σύμφωνα με πρώην κατάδικους, έχουν λάβει μέρος καψώνια και βασανιστήρια στις φυλακές αυτές, ενώ ακόμη κι αν κάποιος φωνάξει σε βοήθεια, είναι τόσο απομονωμένος στην περιοχή, που δεν θα τον ακούσει κανείς…

Με εξαίρεση τους καλοκαιρινούς μήνες, η θερμοκρασία είναι πάντα υπό το μηδέν και ορισμένες νύχτες φτάνει και τους -35.

Οι φύλακες υποδέχονται τους κρατούμενους με παγωμένο ντους και μετά, σύμφωνα με πρώην κατάδικους, ακολουθεί… ξύλο. Όσον αφορά το ενδεχόμενο να δουν γιατρό, περιμένουν για μέρες ή και εβδομάδες…

Το 2015, μάλιστα, ένας τρόφιμος, μη αντέχοντας την απάνθρωπη συμπεριφορά των υπαλλήλων στις φυλακές, έβαλε τέλος στη ζωή του κόβοντας τις φλέβες του.

iefimerida.gr

Ο Διπλωματικός αγώνας του Βενιζέλου για το Καστελόριζο ως τμήμα της Δωδεκανήσου το 1914

10

 

Δημήτριος- Μερκούριος Κόντης

Η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου, μετά την απόφαση των Έξι Δυνάμεων της 13ης Φεβρουαρίου του 1914 που απέδιδε το Καστελόριζο στην Τουρκία, προσπάθησε να διεκδικήσει διπλωματικά ό,τι καλύτερο με τη βοήθεια της Γαλλίας αλλά και της Ρωσίας.

Ζήτησε εγγυήσεις για τα θρησκευτικά και εκπαιδευτικά δικαιώματα του ελληνικού πληθυσμού και επισήμανε πως το νησί ανέκαθεν αποτελούσε τμήμα των Δωδεκανήσων. Ως εκ τούτου θα έπρεπε να ενταχθεί και αυτό στο καθεστώς, το οποίο οι Δυνάμεις είχαν δεσμευτεί να προσδιορίσουν για τα Δωδεκάνησα μετά από τη Συνθήκη του Λονδίνου του 1913 αλλά και τα όσα συζητήθηκαν μετέπειτα στην Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη.

Εμπόδιο στις ελληνικές διεκδικήσεις αποτέλεσε η στάση της Ιταλίας και η φιλοτουρκική πολιτική που ακολουθούσε το Βερολίνο εκείνη την περίοδο.

Στις 27 Ιουλίου του 1913, ο Έλληνας επιτετραμμένος στο Βερολίνο Νικόλαος Θεοτόκης είχε λάβει τη διαβεβαίωση του υφυπουργού των Εξωτερικών της Γερμανίας Ζίμερμαν ότι η κυβέρνησή του δε θα έθιγε το ζήτημα του Καστελόριζου στην Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη του Λονδίνου[1]. Επίσης ο Θεοτόκης μετέφερε στην Αθήνα πως δεν υπήρχε γερμανικό σχέδιο για την επιστροφή των Δωδεκανήσων στην Τουρκία, ως πιθανό αντάλλαγμα για την αποχώρηση του τουρκικού στρατού από την Αδριανούπολη, την οποία οι Οθωμανοί είχαν ανακαταλάβει στις αρχές του Β’ Βαλκανικού Πολέμου, παραβιάζοντας έτσι τα συμφωνηθέντα της Συνθήκης του Λονδίνου. Ο Ζίμερμαν καθησύχασε τον Θεοτόκη πως τα παραπάνω σενάρια εξέφραζαν αποκλειστικά τις προσωπικές απόψεις του Γερμανού Πρεσβευτή στο Λονδίνο Πρίγκιπα Λιχνόφσκι. Βεβαίως η πρόταση του Λιχνόφσκι συζητήθηκε εν τέλει στην Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη στις αρχές Αυγούστου του 1913, καθώς έγινε αρεστή και από τον προεδρεύοντα της Συνδιάσκεψης, τον Βρετανό υπουργό των Εξωτερικών Έντουαρτ Γκρέι.

Ο Ζίμερμαν είχε επίσης εκμυστηρευτεί στον Θεοτόκη ότι ήταν σχεδόν απίθανο η Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη να συνέχιζε εκ νέου τον Οκτώβριο, καθώς ο Γκρέι επειγόταν να ολοκληρώσει τις διεργασίες της, ώστε να ενημερώσει τη βρετανική βουλή για τα συμφωνηθέντα στο Αλβανικό Ζήτημα, προτού διακόψει τις εργασίες της για τους θερινούς μήνες. Όντως η Συνδιάσκεψη ολοκληρώθηκε στις 11 Αυγούστου του 1913 και την επομένη ο Γκρέι πραγματοποίησε την ομιλία του στο House of Commons[2].

Σε πλήρη αντιδιαστολή με την διαβεβαίωση του Ζίμερμαν, το ζήτημα του Καστελόριζου τέθηκε από τον Πρίγκιπα Λιχνόφσκι κατά τη συνάντηση των πρεσβευτών στις 5 Αυγούστου του 1913[3]. Ο Γερμανός πρεσβευτής είχε οδηγίες από την κυβέρνησή του σχετικά με το μικρό νησί «Καστελόριζα», που αγγίζει τη νότια ακτή της Μικράς Ασίας μεταξύ της Ρόδου και του Χελιδόνιου Ακρωτηρίου, να παραμείνει υπό οθωμανική κυριαρχία.

«Le Prince Lichnowski a pour instruction de réclamer le maintien sous l’autorité Ottomane de la petite île de Kasteloriza, qui touche au littoral sud de l’Asie Mineure entre Rhodes et le cap Chelidonia.»

Οι πρέσβεις της Αυστροουγγαρίας και της Ιταλίας υποστήριξαν αμέσως τη γερμανική πρόταση, δηλώνοντας ότι δεν πιστεύουν ότι το θέμα πρέπει να εγείρει αντιρρήσεις, δεδομένης της μικρής σημασίας αυτού του νησιού και της εγγύτητάς του με τις (τουρκικές) ακτές. Αντιρρήσεις δεν έφερε ούτε ο Γκρέι ούτε οι πρεσβευτές της Γαλλίας και της Ρωσίας Καμπόν και Μπέκεντορφ και το θέμα δεν συζητήθηκε περαιτέρω, καθώς τα κύρια ζητήματα στην ημερήσια διάταξη ήταν η οριοθέτηση των ελληνοαλβανικών συνόρων και η τύχη των Δωδεκανήσων, αυτών που διατελούσαν υπό ιταλική κατοχή, και άρα όχι το απελευθερωμένο Καστελόριζο. Όμως η πρωτοβουλία του Λιχνόφσκι είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς το ζήτημα της κυριαρχίας του Καστελόριζου συζητήθηκε, έστω και την τελευταία στιγμή, στη Συνδιάσκεψη του Λονδίνου.

Η ιδιάζουσα κατάσταση στο Καστελόριζο είχε δημιουργηθεί από την ιταλική αδιαφορία να καταλάβουν το νησί, όπως είχαν καταλάβει τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα. Τον Μάιο του 1912, κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Λιβύη μεταξύ Ιταλίας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι κάτοικοι του Καστελόριζου ζήτησαν από τον Ιταλό στρατηγό Τζιοβάνι Μπατίστα Αμέλιο, επικεφαλής των ιταλικών Δυνάμεων που κατέλαβαν τη Ρόδο τον Μάιο του 1912, να καταλάβει και το Καστελόριζο. Το αίτημα των κατοίκων του νησιού όμως απορρίφθηκε από τους Ιταλούς[4]. Με πρωτοβουλία του τμηματάρχη του υπουργείου των Εξωτερικών Ίωνα Δραγούμη και πιθανότατα με πλήρη γνώση του υπουργού των Εξωτερικών Λάμπρου Κορομηλά, αλλά σίγουρα όχι του Βενιζέλου, οι Κρήτες αντάρτες του Εμμανουήλ Δασκαλάκη θα απελευθέρωναν το νησί στις 1/14 Μαρτίου του 1913[5].

Ως αποτέλεσμα, το Καστελόριζο θα ακολουθούσε για μερικά χρόνια αποκλίνουσα πορεία από τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα που θα παρέμεναν υπό ιταλική κατοχή.

Στις 6 Αυγούστου του 1913 ο Έλληνας πρεσβευτής στο Λονδίνο Γεννάδιος επισκέφτηκε τον Γκρέι για να διαμαρτυρηθεί για τη στάση των Βρετανών αναφορικά με το ζήτημα της Καβάλας, που θα ετίθετο επί τάπητος σε μερικές μέρες στο Βουκουρέστι, και, δοθείσης ευκαιρίας, ζήτησε ενημέρωση για τα θέματα των νησιών του Αιγαίου και των ελληνοαλβανικών συνόρων. Ο Γκρέι απάντησε ότι οι διαδικασίες της Πρεσβευτικής Συνδιάσκεψης ήταν εμπιστευτικές και, αν τα πρακτικά των συζητήσεων είχαν διαρρεύσει από την Ρώμη, αυτό ήταν ένα ζήτημα για το οποίο έπρεπε να μιλήσει σοβαρά στον Ιταλό Πρεσβευτή. Μένοντας πιστός στις πεποιθήσεις του, δεν αποκάλυψε στον Έλληνα υπουργό τίποτα αναφορικά με το Καστελόριζο[6]. Η τύχη του ακριτικού νησιού δεν ξανασυζητήθηκε στην καταληκτική συνεδρίαση της Πρεσβευτικής Συνδιάσκεψης της 11ης Αυγούστου και το θέμα παρέμεινε ως είχε.

Η Ελλάδα μάθαινε για τα τεκταινόμενα της Συνδιάσκεψης του Λονδίνου με αρκετές μέρες καθυστέρηση μέσω των πρεσβειών της στην Ρώμη και κυρίως στο Παρίσι. Για αυτόν τον λόγο δεν πρόλαβε να αντιδράσει μέσω της γαλλικής αντιπροσωπίας και του Γάλλου πρεσβευτή στο Λονδίνο Καμπόν, ο οποίος συνήθως ήταν αυτός που υποστήριζε τα ελληνικά αιτήματα, όπως ο Γερμανός πρεσβευτής Λιχνόφσκι και ο Ιταλός πρεσβευτής Μαρκήσιος Ιμπεριάλι υποστήριζαν τα τουρκικά. Ο Γκρέι σπάνια εκδηλωνόταν υπέρ της Ελλάδας ή της Τουρκίας και είχε τον άχαρο ρόλο του προεδρεύοντος της συνδιάσκεψης, προσπαθώντας να συγκεράσει τις διαφορετικές απόψεις που ακούγονταν και να τις διαμορφώσει σε μια συμβιβαστική πρόταση αποδεκτή από όλες τις Δυνάμεις.

Επιδίωξη του Γκρέι ήταν να επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Συμφωνία και να αποτραπεί ένας μεγάλος Ευρωπαϊκός Πόλεμος.

Το σίγουρο είναι πως ο Γκρέι δε γνώριζε το ακριβές καθεστώς του ακριτικού νησιού ούτε αν ο πληθυσμός του ήταν ελληνικός ή τουρκικός. Αρχικά, δε γνώριζε ούτε την ονομασία του, αφού το αποκαλούσε «Καστελκόριτζα», πιθανόν συγχέοντάς το με την Κορυτσά που, επίσης, είχε τη λανθασμένη εντύπωση πως ήταν μια καθαρά αλβανική πόλη[7].

«I have not in my official proposal mentioned the island of Kastelcoritza close to the Turkish coast: I am not sure that it is occupied by either Greeks or Italians. I agree that it should go to Turkey[8].»

«The small Island of Castelloritza, which is I understand almost part of the Mainland may be left to Turkey[9].»

Το ζήτημα του Καστελορίζου, αλλά και των υπολοίπων νησιών του Αιγαίου, όπως και αυτό της Βορείου Ηπείρου δεν διευθετήθηκε στην Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη. Επανήλθε στο προσκήνιο μετά από νέα παρέμβαση των Γερμανών, όταν στις 14 Ιανουαρίου 1914 το Βερολίνο απέστειλε ένα νέο μνημόνιο αναφορικά με τη βρετανική πρόταση της 12ης Δεκεμβρίου 1913.

Η Wilhelmstraße ζητούσε να προστεθεί και το Καστελόριζο, μαζί με την Ίμβρο, την Τένεδο και τη Σάσονα στα νησιά, που η Ελλάδα θα αποποιούταν τα κυριαρχικά της δικαιώματα. Η Ελλάδα θα αποκτούσε την de jure κυριαρχία στα υπόλοιπα νησιά που είχε στην κατοχή της από τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο, μόνο αφού ο ελληνικός στρατός αποχωρούσε από την Β. Ήπειρο.

«L’Allemagne consent que les Îles de la Mer Égée occupées par la Grèce excepté Imbros et Ténédos ainsi que Kasteloriso-soient attribuées à la Grèce à la condition que les troupes grecques aient évacué, jusqu’à la date du 18 janvier, les territoires attribués à l’Albanie y compris l’île de Sasseno et que le Gouvernement Hellénique assume l’engagement de faire cesser toute résistance contre l’ordre des choses qui a été établi par les Puissances en Albanie méridionale. Il s’ensuit que l’attribution des Îles à la Grèce n’entre en vigueur qu’après l’accomplissement des conditions ci-dessus mentionnées[10].»

Όταν η Ελλάδα έλαβε την απόφαση των Έξι Δυνάμεων της 13ης Φεβρουαρίου του 1914, ο Βενιζέλος αμφισβήτησε ανοιχτά ορισμένα σημεία της μέσω της ελληνικής απαντητικής διακοίνωσης της 21ης Φεβρουαρίου, που για λόγους πρωτοκόλλου υπέγραφε ο υπουργός των Εξωτερικών Γεώργιος Στρέιτ.

Ένα από τα ζητήματα που έθεσε ήταν για το Καστελόριζο, όπου τόνισε πως το νησί ήταν μέρος των Δωδεκανήσων και ανέκαθεν απολάμβανε ένα προνομιακό καθεστώς υπό την οθωμανική κυριαρχία. Ο Βενιζέλος εξέφρασε, επίσης, την επιθυμία του, όταν οι Δυνάμεις αποφάσιζαν αναφορικά με το καθεστώς και την τύχη των Δωδεκανήσων, που αποτέλεσε σημείο τριβής μεταξύ Βρετανίας και Ιταλίας μέχρι και την έναρξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου[11], το ίδιο καθεστώς να επεκτεινόταν και στο Καστελόριζο.

« Il est nécessaire de noter que Castellorizo fait partie du Dodécanèse et a toujours participé à un régime privilégié; en conséquence, il est en droit d’espérer qu’il bénéficiera du régime que les Puissances, en temps voulu, voudront bien assurer à ces îles lorsqu’elles décideront de leur sort[12]. »

Στις αρχές Μαρτίου του 1914, ο Αρχιμανδρίτης του Καστελόριζου, Νεκτάριος Μαυροκορδάτος, είχε απευθύνει έκκληση στην Αγία Πετρούπολη, ώστε ο εξ ολοκλήρου ελληνικός πληθυσμός του νησιού, ως μέρος του πληθυσμού των Δωδεκανήσων, να συνεχίζει να απολαμβάνει τα ίδια προνόμια, όπως και πριν.

Η ρωσική κυβέρνηση αποδέχτηκε το ελληνικό αίτημα και γνωστοποίησε στους Γάλλους και στους Βρετανούς ότι το Καστελόριζο θα έπρεπε κατ’ αναλογία να απολαμβάνει τα ίδια προνόμια που επρόκειτο να δώσει η Ελλάδα για τον μουσουλμανικό πληθυσμό των νησιών που θα παρέμεναν στην ελληνική κυριαρχία[13], όπως είχαν ζητήσει οι Γερμανοί στο μνημόνιο της 14ης Ιανουαρίου.

Στην απαντητική διακοίνωση της 21ης Φεβρουαρίου, η ελληνική κυβέρνηση είχε ζητήσει εγγυήσεις για τα ελληνικά σχολεία και την ελληνική ορθόδοξη εκκλησία στο Καστελόριζο, στην Ίμβρο και στην Τένεδο.

«[…] les puissances voudront bien demander au gouvernement impérial ottoman des garanties efficaces afin que leurs populations grecques, se trouvant dans la pénible nécessité de renoncer à leur condition actuelle, conservent les libertés ecclésiastiques, scolaires et autres dont elles ont toujours joui.»

Τις ίδιες εγγυήσεις είχε προηγουμένως αιτηθεί ο Βενιζέλος από τον Γκρέι για τον ελληνικό πληθυσμό της Β. Ηπείρου, στις 21 Ιανουαρίου του 1914, στη δια ζώσης συνάντηση που είχαν οι δύο άνδρες στο Λονδίνο[14].

Η Ιταλία και η Αυστρία αποφάσισαν να ενεργήσουν, κατά την προσφιλή τους τακτική, ανεξάρτητα από τις υπόλοιπες Δυνάμεις της Ευρωπαϊκής Συμφωνίας. Έτσι στις 8 Μαρτίου του 1914 απάντησαν μονομερώς στα ζητήματα που είχε θέσει η Ελλάδα στην απαντητική της διακοίνωση, αναφερόμενοι αποκλειστικά στο ζήτημα της Β. Ηπείρου. Η μεγάλη δυσαρέσκεια που εξέφρασε ο Γκρέι, ο οποίος απείλησε να  διακόψει κάθε συνεργασία με τις Κεντρικές Δυνάμεις στο Αλβανικό Ζήτημα, οδήγησε τους Γερμανούς να αναγνωρίσουν το λάθος των συμμάχων τους και να προτείνουν να γραφτεί εκ νέου η απάντηση της Ευρωπαϊκής Συμφωνίας με τη συνεργασία όλων των Δυνάμεων[15].

Αμέσως την πρωτοβουλία των κινήσεων ανέλαβαν οι Γάλλοι. Ο Καμπόν, σε συνεργασία με το Quai d’Orsay, ανέλαβε να εκπονήσει το γαλλικό σχέδιο[16] για τη δεύτερη διακοίνωση των Έξι Δυνάμεων, η οποία θα απαντούσε στην ελληνική διακοίνωση της 21ης Φεβρουαρίου.

Ο Καμπόν εισηγήθηκε το Καστελόριζο να ενταχθεί στο ειδικό καθεστώς που θα αποφασιζόταν τελικά για τα Δωδεκάνησα, ακριβώς δηλαδή ό,τι είχε ζητήσει η ελληνική κυβέρνηση στην απαντητική της διακοίνωση.

«Et que l’ile de Castellorizo; jouisse du régime spécial qui sera, ultérieurement, stipulé pour le Dodécanèse.»

Επίσης ο Καμπόν ενέταξε στο σχέδιο της διακοίνωσης τη ρωσική πρόταση για τις θρησκευτικές και εκπαιδευτικές εγγυήσεις για τον ελληνικό πληθυσμό των τριών νησιών που θα επιστρέφονταν στην Τουρκία.

«Le Gouvernement de la république, comme ceux des autres Puissances, se déclare prêt également à exercer toute son influence auprès du Gouvernement turc afin que les populations grecques des îles d’Imbros, Ténédos et Castellorizo reçoivent, sous la souveraineté ottomane, les garanties efficaces nécessaires à la sauvegarde de leurs intérêts religieux et scolaires…[17]»

Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι τον Μάρτιο του 1914 η πολιτική του Βερολίνου αναφορικά με το ζήτημα των νησιών του Αιγαίου ήταν εξαιρετικά παθητική και ως εκ τούτου φιλοτουρκική. Στις 16 Μαρτίου ο Λιχνόφσκι ενημέρωσε τον Γκρεί πως η κυβέρνησή του θεωρούσε πως οι Δυνάμεις είχαν αναλάβει να αποφασίσουν για την τύχη των νησιών, όχι όμως και να εκτελέσουν την απόφαση τους. Η Αθήνα θα έπρεπε να έρθει σε μια απευθείας συνεννόηση με την Κωνσταντινούπολη αναφορικά με την αποδοχή της απόφασης των Έξι Δυνάμεων από την Τουρκία, την εγκατάλειψη κάθε τουρκικού επιθετικού σχεδίου εναντίον των ελληνικών νησιών, καθώς και για τις εγγυήσεις στον ελληνικό πληθυσμό των τριών νησιών, που θα επιστρέφονταν στην οθωμανική κυριαρχία.

Ο Λιχνόφσκι θα επαναλάμβανε πως τα νησιά που αναφέρονταν στην απόφαση των Έξι Δυνάμεων αυτομάτως θα περνούσαν στην ελληνική κυριαρχία, όταν η Ελλάδα εκπλήρωνε τις υποχρεώσεις της αναφορικά με το Αλβανικό Ζήτημα[18].

Είναι εμφανές πως οι Γερμανοί δεν είχαν καμία πρόθεση να ανοίξει εκ νέου η συζήτηση για το ζήτημα των εγγυήσεων στα νησιά, που είχε αποτελέσει το βασικό σημείο τριβής μεταξύ Βρετανίας-Γερμανίας στις αρχές του 1914. Η γαλλική πρόταση επέφερε αντιδράσεις στις Κεντρικές Δυνάμεις, καθώς πέρα από το ζήτημα του Καστελόριζου, οι Γάλλοι προσπάθησαν να επαναφέρουν τον όρο της ουδετεροποίησης (με εγγυήτριες δυνάμεις) για τα νησιά του Αιγαίου που θα παραχωρούνταν στην Ελλάδα, θέλοντας να δώσουν λύση στο αδιέξοδο που προέκυψε μετά την πρώτη διακοίνωση των Δυνάμεων της 13ης Φεβρουαρίου του 1914[19].

Τελικά οι Κεντρικές Δυνάμεις αποδέχτηκαν στην ολότητά του το γαλλικό σχέδιο για την απαντητική διακοίνωση της Ευρωπαϊκής Συμφωνίας, όχι όμως την γαλλική πρόταση για το προνομιακό καθεστώς του Καστελόριζου και την ουδετεροποίηση των νησιών του Αιγαίου. Ο Βρετανός πρεσβευτής στο Βερολίνο Γκόσεν πίστευε πως καθοριστικό ρόλο για την απαλοιφή της αναφοράς στο Καστελόριζο από την απαντητική διακοίνωση, διαδραμάτισε η στάση των Ιταλών. Ο Γερμανός υπουργός των Εξωτερικών Γιάγκοφ περιορίστηκε στο να δηλώσει ότι η αναφορά στο Καστελόριζο δεν εξυπηρετούσε τίποτα[20], καθώς η Wilhelmstraße είχε ήδη απαντήσει στη βρετανική πρόταση[21], ότι η απόφαση των Έξι Δυνάμεων δεν θα συμπεριλάμβανε τα Δωδεκάνησα.

Η ιταλική κυβέρνηση δεν αντέκρουσε τη θέση της ελληνικής κυβέρνησης, ότι το Καστελόριζο ανήκει στα Δωδεκάνησα, αλλά επιδίωξε να παραβλέψει πως είχε δεσμευτεί κατά την Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη του Λονδίνου για την τύχη των Δωδεκανήσων, η οποία και θα αποφασιζόταν από τις Έξι Δυνάμεις.  Άλλωστε η Υψηλή Πύλη είχε δώσει τη συναίνεσή της κατά τη συνθηκολόγησή των Οθωμανών στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, γεγονός που αποτυπώθηκε στο άρθρο 5  της Συνθήκης του Λονδίνου[22]. Οι Ιταλοί ακολουθούσαν μια παρελκυστική πολιτική στο ζήτημα των Δωδεκανήσων, καθώς από την μία αποδέχονταν την δικαιοδοσία της Ευρωπαϊκής Συμφωνίας, από την άλλη όμως δεν ήταν διατεθειμένοι να τα εγκαταλείψουν χωρίς ανταλλάγματα[23].

Το ζήτημα των Δωδεκανήσων κατά το 1913-1914 συνίστατο στο εξής: Για να αποδώσει η Ευρωπαϊκή Συμφωνία τα Δωδεκάνησα είτε στην Ελλάδα είτε εκ νέου στην Τουρκία με καθεστώς αυτονομίας και ουδετεροποίησης, όπως είχε εισηγηθεί το Foreign Office στην βρετανική πρόταση του Δεκεμβρίου 1913, θα έπρεπε η Ιταλία να αποχωρήσει πρώτα από τα Δωδεκάνησα, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα της συνθήκης ειρήνης του ιταλοτουρκικού πολέμου του 1911-1912, γνωστή και ως Συνθήκη του Ουσύ[24].

Η πάγια θέση του Ιταλού υπουργού των Εξωτερικών Σαν Τζουλιάνο επικεντρωνόταν στο ότι το ερώτημα της τύχης των Δωδεκανήσων ήταν ένα διμερές ζήτημα που έπρεπε να διευθετηθεί πρώτα μεταξύ της ιταλικής και της οθωμανικής κυβέρνησης. Το ανωτέρω θα μετέφερε για πολλοστή φορά στο Foreign Office ο βρετανός πρεσβευτής στη Ρώμη Ρένελ Ροντ[25].

Αναφορικά με το ζήτημα των εγγυήσεων για τον ελληνικό πληθυσμό του Καστελόριζου, όπως και αυτών της Ίμβρου και της Τενέδου, δεν υπήρξε αντίδραση από τις Κεντρικές Δυνάμεις και η γαλλική πρόταση παρέμεινε αυτούσια και αποτέλεσε τμήμα της απαντητικής διακοίνωσης των Έξι Δυνάμεων προς την Ελλάδα, που κοινοποιήθηκε στην Αθήνα στις 23 Απριλίου του 1914[26].

Ο Γκρέι θεώρησε άνευ σημασίας τις αλλαγές που πρότειναν οι Κεντρικές Δυνάμεις, από τη στιγμή που οι Γερμανοί είχαν δεχτεί να αναλάβουν οι Γάλλοι εκ νέου τη σύνταξη της απαντητικής διακοίνωσης των Δυνάμεων. Επίσης στο Foreign Office γνώριζαν πως δεν υπήρχε περίπτωση το Βερολίνο να λάβει μέτρα εναντίον της Τουρκίας, ώστε αυτή να αποδεχτεί την ελληνική κυριαρχία στα νησιά του ΒΑ Αιγαίου[27].

Αντιθέτως, ο Ρώσος υπουργός των Εξωτερικών Σαζόνοφ είχε δείξει έντονα την δυσαρέσκειά του, ώστε αρχικά να μη συναινεί στο να σταλεί η συλλογική διακοίνωση των Δυνάμεων στην Αθήνα, γιατί θεωρούσε πως η Ευρωπαϊκή Συμφωνία συνέχιζε να μην εγγυάται την ελληνική κυριαρχία στα νησιά, όπως είχε συμφωνηθεί αρχικά μεταξύ των Δυνάμεων[28].

Η επιμονή του Βενιζέλου το 1914 να θεωρεί το Καστελόριζο ως αναπόσπαστο τμήμα της Δωδεκανήσου, και όχι ως ένα μικρό νησάκι που γεωγραφικά ανήκει de facto στη Μικρά Ασία και ως εκ τούτου αποτελεί κομμάτι της ηπειρωτικής χώρας (Τουρκία) είναι σημαντική ως προς την ιστορία του νησιού.

Το Καστελόριζο δεν εντάχθηκε ποτέ ξανά στην τουρκική κυριαρχία και η μοίρα του ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τα Δωδεκάνησα σε όλες τις μεταγενέστερες συνθήκες: τη Συνθήκη των Σεβρών του 1920, τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923 και τη Συνθήκη των Παρισίων του 1947.

Καταλυτικό ρόλο στην οριστική απόδοση του Καστελόριζου στην Ελλάδα διαδραμάτισε η αμερικανική παρέμβαση στη Συνδιάσκεψη των υπουργών των Εξωτερικών του Λονδίνου τον Σεπτέμβριο του 1945, όταν ο Αμερικανός υπουργός Μπερνς αντέκρουσε τη βρετανική πρόταση του Μπέβιν.

Οι Βρετανοί είχαν προτείνει, όπως είχαν αποδεχτεί το 1914, το Καστελόριζο να χωριστεί από τα Δωδεκάνησα και να αποδοθεί στην Τουρκία.

Στο Foreign Office θεωρούσαν πως, αν το Καστελόριζο αποδιδόταν στην Ελλάδα, θα αποτελούσε μια μόνιμη εστία έντασης στα ελληνοτουρκικά.

Η βρετανική θέση είχε αρχικά υιοθετηθεί και από τους εμπειρογνώμονες του State Department, όμως ο Μπερνς επικαλέστηκε τον συντριπτικά ελληνικό πληθυσμό του νησιού, αρνήθηκε να προσκληθεί και να ερωτηθεί η Τουρκία στην Συνδιάσκεψη και έτσι το ζήτημα της κυριαρχίας του Καστελόριζου έκλεισε οριστικά και αμετάκλητα υπέρ της Ελλάδας[29].

[1] A.Y.E., Κεντρική Υπηρεσία 1913/32/3. «Το Ζήτημα των Νησιών του Αιγαίου». Nr. 21772. Theotoky à Affaires Étrangères Athènes, Berlin, le 27/9 Juillet 1913. Βλέπε παράρτημα εγγράφων.

[2] Kondis, Basil. 1974. Greece and Albania 1908-1914. Thessaloniki: Institute for Balkan Studies, p. 109-110.

[3] BD [Temperley, H. & Gooch, G. P. (ed.). 1926-1930. British Documents on the Origins of the War, 1898-1914. 12 vols. London] IX Part 2 No. 1202. Sir Edward Grey to Sir F. Cartwright. F.O., August 5, 1913.

[4] Bertarelli, L.V. 1929. Guida d’Italia. Τόμ. XVII. Milano: Consociazione Turistica Italiana, p. 132.

[5] Τραϊκόπουλος, Στυλιανός 2023. Η απελευθέρωση του Καστελλόριζου από τον Οθωμανικό ζυγό (1913). Αθήνα: Ανοικτή βιβλιοθήκη.

[6] BD IX Part 2 Νο. 1208. Sir Edward Grey to Sir F. Elliot. F.O., August 6, 1913.

[7]Για τον ελληνικό χαρακτήρα της πόλης βλ. Ισμυρλιάδου, Αδ. 1997. Κοριτσά, Εκπαίδευση- Ευεργέτες- Οικονομία 1850-1908. Θεσσαλονίκη: Αδελφοί Κυριακίδη.

[8] BD Vol. X Part 1 No. 180. Sir Edward Grey to Sir L. Mallet. Fallodon, December 23, 1913.

[9] Minutes in BD Vol. X Part 1. No. 198. Sir Edward Grey to Sir G. Buchanan. Foreign Office, January 8, 1914.

[10] BD X Part 1 No. 203. Memorandum communicated by Herr von Schubert. German Embassy, London, January 14, 1914.

[11] Για μια εισαγωγή στον ανταγωνισμό Αγγλίας-Ιταλίας βλέπε Bosworth, R. 1970. «Britain and Italy’s Acquisition of the Dodecanese, 1912-1915.» The Historical Journal, vol. 13, no. 4 683–705.

[12] BD X Part 1 No. 255. Sir F. Elliot to Sir Edward Grey. Athens, February 21, 1914.

[13] Kuneralp, S. (ed.). 2011. Ottoman Diplomatic Documents on the Origins of World War One. Vol. VI The Aegean Islands Issue 1912-1914. Istanbul: The Isis Press. No. 392. Fahreddin Bey à Saïd Halim Pacha. St. Pétersburg, le mars 4, 1914.

[14] BD X Part 1 No. 110. Sir Edward Grey to Sir F. Elliot, Foreign Office, January 21, 1914.

[15] BD X Part 1 No. 123. Elliot to Grey, Athens, March 8, 1914; Crampton, R. J. 1974. «The Decline of the Concert of Europe in the Balkans, 1913-1914.» The Slavonic and East European Review 52, no. 128 393–419, p. 412-413.

[16] FO 371/1893/13826, Draft reply to Greek note drawn by M. Cambon, 28 March 1914. Βλέπε παράρτημα εγγράφων.

[17] FO 371/1893/13826, Sir Edward Grey to Sir F. Bertie, Foreign Office, 28 March 1914. Βλέπε παράρτημα εγγράφων.

[18] BD X Part 1 No. 261. Sir Edward Grey to Sir E. Goschen, Foreign Office, March 16, 1914.

[19] Για το ζήτημα της ουδετεροποίησης των νησιών του Αιγαίου την περίοδο 1912-1914 βλέπε Κόντης, Δ.M. 2023. Τα Νησιά του Αιγαίου: 7+1 Απαντήσεις στον Τουρκικό Αναθεωρητισμό. Θεσσαλονίκη: IMXA.

[20] FO 371/1893/13826, Sir E. Goschen to Sir Edward Grey, Berlin, April 17, 1914. Βλέπε παράρτημα.

[21] Για την «Βρετανική Πρόταση» της 12ης Δεκεμβρίου 1913 βλέπε το αντίστοιχο κεφάλαιο στο Kondis, D.M. 2023. British Foreign Policy on The Aegean Islands: 1912-1914. Turin: KDP.

[22] Βλέπε Kondis, D.M. 2023, Chapter 3: The Ottomans lost everything in Europe.

[23] Για το διπλωματικό παρασκήνιο του Αυγούστου-Σεπτεμβρίου 1913 αναφορικά με την διαμάχη Γαλλίας-Ιταλίας για την απόδοση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, καθώς και την αρχική συμφωνία Γκρέι-Σαν Τζουλιάνο βλέπε Kondis, D.M. 2023.

[24] Στις 15 Οκτωβρίου 1912 υπεγράφη η Συνθήκη Ειρήνης του ιταλοτουρκικού πολέμου. Με τη συνθήκη αυτή, η Οθωμανική Αυτοκρατορία αναγνώριζε την Κυρηναϊκή και την Τριπολίτιδα ως ιταλικές κτήσεις, ενώ οι Ιταλοί αναλάμβαναν την υποχρέωση να αποχωρήσουν από τα Δωδεκάνησα με την οριστική αποχώρηση του οθωμανικού στρατού από τις νέες ιταλικές κτήσεις.

[25] FO 371/1893/13826, Sir R. Rodd to Sir Edward Grey, Rome, April 17, 1914. Βλέπε παράρτημα εγγράφων.

[26] BD X Part 1 No. 267. Sir Edward Grey to Sir L. Mallet. F.O., April 23, 1914.

[27] Κόντης, Δ.M. 2023, σελ. 90 κ. εξ.

[28] BD X Part 1 No. 265. Sir Edward Grey to Sir G. Buchanan. Foreign Office, April 21, 1914.

[29] Για την πολιτική των Η.Π.Α. στο ζήτημα των Δωδεκανήσων την περίοδο 1945-1946 βλέπε Κόντης, Δ.M. 2023, σελ. 185 κ. εξ.

Η ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΚΙΝΗΣΗΣ……θα οδηγούμε παντεσπάνι;

1

του Αθανάσιου Μπούνταλη Χημικού-Ερευνητή

Το 2035 η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) προτίθεται να απαγορεύσει την πώληση αυτοκινήτων με κινητήρα εσωτερικής καύσεως (Κανονισμός 2035/851), με σκοπό να περάσει σε 100% ηλεκτροκίνηση το 2050 (Κανονισμός 2021/1119). Αξιοσημείωτη πολιτική για μια Ένωση που τόσο εξυμνεί τον ελεύθερο ανταγωνισμό, δεδομένου ότι τα θερμικά αυτοκίνητα δεν αντικατέστησαν τα άλογα επειδή αυτά τα τελευταία απαγορεύθηκαν, αλλά διότι οι καταναλωτές τα προτίμησαν.

Μια τόσο θεμελιώδης παρέκκλιση από βασικές αρχές έχει δικαιολογηθεί με σωτηριολογικό σκεπτικό, κατά το οποίο η ηλεκτροκίνηση είναι μονόδρομος για να σωθεί ο πλανήτης από μια κλιματική αποκάλυψη.

Είναι όμως οι καταναλωτές και οι επαγγελματίες έτοιμοι για μια τέτοια σαρωτική αλλαγή σε ένα προϊόν που αποτελεί ταυτοχρόνως βασικό καταναλωτικό αγαθό και κρίσιμο παραγωγικό εργαλείο;

Κόστος

Το 2023, ένα από τα φθηνότερα BEV, το Nissan Leaf, ξεκινούσε από 35.980 € (έκδοση Acenta A-IVC με μπαταρία 40 kWh), τιμή μάλλον αλμυρή για ένα αυτοκίνητο με βασικό εξοπλισμό, και με αυτονομία που σε αυτοκινητόδρομο με κρύο καιρό μπορεί να πέσει στα 168 ή και στα 149 χλμ αναλόγως με τον τύπο φόρτισης και τις συνθήκες οδήγησης. Ένα ταξίδι Αθήνα-Πάτρα χωρίς στάση, ξεκινά να εξασφαλίζεται με το Nissan Ariya e-4ORCE 87kWh, (εκτίμηση 288 χλμ με κρύο σε αυτοκινητόδρομο), με τιμή εκκίνησης τα 65.900 €.

Δηλαδή, για να φτάνουμε τις αυτονομίες φθηνών θερμικών αυτοκινήτων, περνάμε σε τιμές αυτοκινήτων πολυτελείας, και αυτό παρά τον «πόλεμο τιμών» που κήρυξε τον Ιούλιο του 2023 η Tesla. Το ηλεκτρικό αυτοκίνητο φαίνεται μάλλον ακριβό χόμπι.

Το προφίλ των πελατών

Αν και οι σχετικές έρευνες είναι διάσπαρτες και ανομοιογενείς, στοιχεία από ΗΠΑ (Electric Vehicle Council, S&P Global, Edmunds), Βρετανία (Lee & Brown, Dept. Transport) και ΕΕ, μας λένε ότι συνήθως οι κάτοχοι BEV είναι ανώτερης μόρφωσης και εισοδήματος, κατά 80% διαθέτουν θερμικό δεύτερο όχημα στο νοικοκυριό τους, και κατά 90% διαθέτουν ιδιωτικό χώρο στάθμευσης με οικιακό φορτιστή. Ποιοτικώς, όλα αυτά συνάδουν με το ανωτέρω συμπέρασμα ότι το BEV σήμερα απευθύνεται στα ανώτερα εισοδήματα.

Παρακάτω, επιχειρώ να σκιαγραφήσω κάποια προφίλ αναλόγως με τα κίνητρα που τους οδήγησαν στην ηλεκτροκίνηση.

Ο ενάρετος μεσοαστός

Έχει οικονομική άνεση όμως δεν είναι βαθύπλουτος. Διαθέτει στο νοικοκυριό ένα μικρό μοντέλο για καθημερινές διαδρομές και ένα θερμικό όχημα για τα ταξίδια, αφού ως μεσοαστός ούτε απαρνείται κάποιες απολαύσεις, ούτε επιτρέπει στο άγχος αυτονομίας («range anxiety») να του τις δηλητηριάζει.

Έχει εσωτερικεύσει την κλιματική νεύρωση, κατά την οποία κάθε ακραίο καιρικό φαινόμενο εντάσσεται σε μια επερχόμενη κλιματική αποκάλυψη. Προσυπογράφει στο δόγμα της ευεργετικής ηλεκτροκίνησης, που ορίζει ότι τα ηλεκτρικά οχήματα δεν έχουν καμία αρνητική περιβαλλοντική επίπτωση και ότι νομοτελειακώς θα λειτουργήσουν ευεργετικά. Όχι απλώς νιώθει ενάρετος αλλά θέλει και να το δείχνει. Συμφιλιώνεται δε με την ταλαιπωρία της φόρτισης όπως συμφιλιώνεται ο πιστός με την νηστεία, δηλαδή ως μια δοκιμασία εξαγνισμού.

Ο ωφελιμιστής μεσοαστός

Αν και μοιράζεται κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά με τον ενάρετο, επιλέγει βάσει συμφέροντος και όχι πεποίθησης. Κριτήριο είναι το οικονομικό «καρότο» που προκύπτει από τις επιδοτήσεις, τον χαμηλό ΦΠΑ, την δωρεάν φόρτιση, την απαλλαγή από διόδια, τέλη κυκλοφορίας και στάθμευσης, κυκλοφορία σε λεωφορειολωρίδες, δακτύλιο κλπ. Συνεπώς, η επιλογή του είναι πιο ασταθής και ευεπίφορη σε αναστροφή άπαξ τα προνόμια αυτά ανακληθούν.

Περιμένουμε στην κατηγορία αυτή να βρούμε μεγαλύτερη γυναικεία εκπροσώπηση αφού, βάσει της μελέτης της Edmunds, οι γυναίκες τείνουν να επιλέγουν με πιο ορθολογικά κριτήρια.

Το στέλεχος

Εργάζεται σε (συχνά πολυεθνική) εταιρεία που παρέχει αυτοκίνητα στο ανώτερο προσωπικό της. Λόγω φορολόγησης των (θερμικών) εταιρικών αυτοκινήτων, και έλλειψης υβριδικών, αναγκάζεται να επιλέξει πλήρως ηλεκτρικό. Δεν είναι απαραιτήτως ενθουσιασμένος με την επιλογή, αφού το κίνητρό του δεν είναι ούτε η επίδειξη πλούτου, ούτε η επίδειξη αρετής, αλλά η αποφυγή ενός χαρατσιού.

Ο πλούσιος έφηβος

Εδώ έρχεται στο μυαλό ο χαρακτήρας του Άστον Κούτσερ στο «Two and a half men». Παρότι δεν είναι απαραιτήτως δισεκατομμυριούχος, έχει άφθονο διαθέσιμο εισόδημα για καταναλωτικές δαπάνες, άρα και για ακριβά παιγνίδια. Συγκινείται από τις επιταχύνσεις του ηλεκτρικού κινητήρα και τα ηλεκτρονικά γκάτζετ. Εδώ μπορούμε να βρούμε περισσότερους άνδρες, που επιλέγουν βάσει πιο συγκινησιακών κριτηρίων.

Λόγω οικονομικής επιφάνειας, επιλέγει τα μεγάλης αυτονομίας μοντέλα πολυτελείας. Όπως και για τον ενάρετο μεγαλοαστό, έτσι και για τον πλούσιο έφηβο, το ηλεκτρικό όχημα είναι σύμβολο στάτους· όχι όμως επίδειξης «αρετής», αλλά επίδειξης πλούτου, δηλαδή αγαθό Veblen.

2023: δύσκολη χρονιά για τα BEV

Παρά τον συνδυασμό του μαστιγίου των μελλούμενων απαγορεύσεων και του καρότου των επιδοτήσεων, το 2023 είδε επιβράδυνση των πωλήσεων και αυξανόμενα απούλητα αποθέματα, ενώ κατασκευαστές όπως η GM, Tesla, Mercedes-Benz, περικόπτουν τα μελλοντικά τους σχέδια ενόψει μειoύμενης ζήτησης. Στις ΗΠΑ, σχεδόν 4800 αντιπροσωπείες αυτοκινήτων (ο αριθμός αυξάνεται ταχέως) απέστειλαν αγωνιώδη επιστολή στον Πρόεδρο Μπάιντεν, στην οποία ενημερώνουν ότι απούλητα BEV συσσωρεύονται στις μάντρες τους, ότι δεν είναι τόσο δημοφιλή στους καταναλωτές, και ότι το χρονοδιάγραμμα που έχει θέσει είναι υπερβολικά ασφυκτικό. Συνεπώς, ο προαναφερθείς πόλεμος τιμών μάλλον δεν σηματοδοτεί οικονομίες κλίμακος όπως στις θρυλικές εποχές του Ford-T, αλλά αγώνα ρευστοποίησης αποθέματος σε «τιμές διάλυσης».

Πράγματι, τα ποσοστά διείσδυσης (2022) των BEV διαφέρουν ευρέως ανά χώρα, παρουσιάζοντας ισχυρή συσχέτιση με το κατά κεφαλήν εισόδημα (Ιταλία 0,9%, ΗΠΑ 1,3%, ΕΕ27 2,3%, Γερμανία 4%, Ελβετία 4,2%, μέχρι το ρεκόρ του 27% για την Νορβηγία). Στην Ελλάδα, πρωτογενή δεδομένα από τον Σύνδεσμο Εισαγωγέων Αντιπροσώπων Αυτοκινήτων (ΣΕΑΑ), αποκαλύπτουν μόλις 0.2% πλήρως εξηλεκτρισμένου στόλου στην Ελλάδα.

Μέχρι πού μπορεί να φτάσει;

Αν θεωρήσουμε – κάπως αυθαιρέτως – ότι ένα εισόδημα 50 χιλιάδων ευρώ είναι το ελάχιστο που καθιστά εφικτή μια τέτοια επένδυση, τα ετήσια στατιστικά δελτία εισοδήματος φυσικών προσώπων από την ΑΑΔΕ, δείχνουν ότι μόνον 151 χιλιάδες νοικοκυριά κάλυπταν αυτό το ποσό το φορολογικό έτος 2021. Δηλαδή 2,2% των 6,6 εκατομμυρίων φορολογικών δηλώσεων και 2,6% του συνολικού στόλου οχημάτων, αν διατηρηθεί το σημερινό επίπεδο τιμών.

Μελλοντικές τάσεις

Βασικό κόστος των BEV είναι αυτό της μπαταρίας, το οποίο καθορίζεται από το κόστος των πρώτων υλών, καθώς επίσης και των πρώτων υλών για τα ηλεκτρικά και ηλεκτρονικά εξαρτήματα του οχήματος (λιθίου, κοβαλτίου, γραφίτη, νικελίου, χαλκού, αλουμινίου, πυριτίου, κλπ). Η ίδια η ΕΕ θεωρεί βέβαιο ότι η πίεση της ζήτησης θα διαρκέσει 1-2 δεκαετίες υπό το επιθετικό της χρονοδιάγραμμα.

Πράγματι το ανθρακικό λίθιο στην Κίνα είχε υπερδεκαπλασιασθεί εντός διετίας, από τα 40 στα 585 γιουάν/κιλό μεταξύ Νοεμβρίου 2020 και Νοεμβρίου 2022, όσο η ζήτηση εντεινόταν, ενώ τον Νοέμβριο 2023 είχε κατρακυλήσει στα 120 γιουάν/κιλό (79% πτώση σε ένα χρόνο), λόγω δραστικής μείωσης της ζήτησης BEV.

Στο παραπάνω να συνυπολογισθεί η εξάρτηση από ολιγοπώλια: μία χώρα εξορύσσει το 70% του κοβαλτίου (Κονγκό), τρεις χώρες εξορύσσουν το 91% του λιθίου (Αυστραλία, Χιλή, Κίνα), και η Κίνα παράγει μόνη της το 68% του καθαρού κοβαλτίου και το 72% του καθαρού λιθίου. Πόσο ακριβά θα πωλούν αυτά τα ολιγοπώλια τα προϊόντα τους στην ΕΕ, όταν καταλάβουν ότι δεν θα υπάρχει η εναλλακτική των θερμικών οχημάτων;

Στα παραπάνω όμως πρέπει να αντιπαραβληθούν και κάποιες αντίρροπες τάσεις.

Η Κίνα αναμένεται να εισβάλλει δυναμικά στην Δυτική αγορά με φθηνά και μικρά μοντέλα όπως το BYD Seagull (κάτω από 10.000 € στην Κίνα, αναμένεται γύρω στις 20.000 € στην ευρωπαϊκή έκδοση). Θα αντιδράσουν ΕΕ και ΗΠΑ με δασμούς που θα εκτοξεύσουν τις τιμές των κινεζικών BEV, ή αντιθέτως θα καταφέρουν οι δυτικές εταιρείες να προσαρμοσθούν για να μην βγουν εκτός αγοράς;

Ταυτοχρόνως, οι μπαταρίες νατρίου, υπόσχονται να είναι φθηνότερες, πιο οικολογικές και πιο ασφαλείς από τις μπαταρίες λιθίου, αν όντως μετατραπούν σε ένα εμπορικώς βιώσιμο προϊόν. Καθώς όμως το νάτριο είναι 3,3 φορές βαρύτερο και 50% πιο ογκώδες από το λίθιο, αυτές θα έχουν χαμηλότερη χωρητικότητα και ισχύ, δηλαδή χαμηλότερες επιδόσεις. Προορίζονται λοιπόν για τα μικρότερα, φθηνότερα και χαμηλοτέρων επιδόσεων BEV, ώστε να απελευθερώσουν λίθιο για τα ακριβά μοντέλα.

Συνεπώς, η πιο αισιόδοξη εικόνα είναι αποκλίνουσα: τα φθηνά μοντέλα πέφτουν σε κόστος αλλά και επιδόσεις, ενώ τα ακριβότερα ακολουθούν να παραμένουν είδος πολυτελείας.

Οπότε:

  • για τους φτωχότερους το ΙΧ παύει να αποτελεί επιλογή
  • για τα μεσαία στρώματα μετατρέπεται σε ένα αναβαθμισμένο αμαξίδιο γκολφ, για μικρές διαδρομές εντός πόλης, χωρίς θέρμανση, κλιματισμό, ή σοβαρό αποθηκευτικό χώρο
  • για τους πιο πλούσιους γίνεται ένα πολύ ακριβό παιγνίδι, το οποίο προσφέρει συγκινήσεις και ανέσεις, αλλά που συνεχίζει να μην αποτελεί πρακτική και αξιόπιστη λύση για ταξίδια
  • για τους επαγγελματίες, από προσιτό και αξιόπιστο εργαλείο μετατρέπεται σε πρόβλημα προς διαχείριση (πόσα ταξί Tesla κυκλοφορούν σήμερα;)

Και όλα τα ανωτέρω, όσο τα αντέχει το υπάρχον ηλεκτρικό δίκτυο (ένα τεράστιο ζήτημα που δεν εξετάζω εδώ).

Τι θα σημάνουν όλα αυτά για τις αγροτικές, ορεινές και νησιωτικές περιοχές; Για τις πολύτεκνες οικογένειες που δεν εξυπηρετούνται από μικρά οχήματα; Για τους μικρούς επαγγελματίες; Για τα ταξί και τις μεταφορές; Για τους αγρότες;

Μάλλον αυτοί θα φάνε παντεσπάνι…

Μήπως, με εργαλείο την τεχνητή ακρίβεια της ηλεκτροκίνησης, θα δούμε μετά το 2035 να επιβάλλεται μια συγκεκαλυμμένη και de facto απαγόρευση της αυτοκίνησης, υπό την πρόφαση της περιβαλλοντικής αρετής;

Τι είναι το νέο μυστηριώδες διαστημικό όπλο της Ρωσίας

0

Τρία τα σενάρια για το όπλο που έχει στα σκαριά η ΜόσχαShare via Email

Αμερικανικά και διεθνή μέσα μετέδωσαν με έκτακτα δελτία την είδηση κάνοντας λόγο για ένα ρωσικό πυρηνικό σύστημα που σχετίζεται με το Διάστημα. Δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί, αλλά θα μπορούσε να θέσει σε σοβαρό κίνδυνο αμερικανικούς και συμμαχικούς δορυφόρους. Τι θα μπορούσε λοιπόν να είναι αυτό;

Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Economist μεγάλο μέρος των αρχικών αναφορών είναι αντιφατικές.

Υπάρχουν ουσιαστικά τρεις επιλογές:

  • ένα «αναδυόμενο» πυρηνικό όπλο σχεδιασμένο να καταστρέφει δορυφόρους, το οποίο θα τοποθετείται στο έδαφος και θα εκτοξεύεται μόνο όταν πρόκειται να χρησιμοποιηθεί
  • ένα πυρηνικό όπλο που θα εισέρχεται σε τροχιά
  • ή ένας πυρηνικός δορυφόρος που δεν θα είναι ο ίδιος βόμβα, αλλά αντίθετα θα χρησιμοποιεί πυρηνική ενέργεια για να τροφοδοτήσει κάποιο άλλο είδος συσκευής.

Εάν η Ρωσία σχεδιάζει να αναπτύξει ένα πυρηνικό όπλο σε πλήρη τροχιά —και όχι ένα «κλασματικό» στο οποίο δεν κυκλώνει πλήρως τη Γη— θα παραβίαζε τη Συνθήκη για το Διάστημα του 1967. Οι πυρηνικές εκρήξεις στο διάστημα απαγορεύονται επίσης βάσει του 1963 Συνθήκη Μερικής Απαγόρευσης Δοκιμών, την οποία έχει υπογράψει η Ρωσία. Πέρα από το γεγονός ότι θα παραβίαζε τη νομιμότητα, θα ήταν ένα απολύτως καταστροφικό όπλο, που θα σκότωνε αδιακρίτως.

Τι συμβαίνει με τις πυρηνικές εκρήξεις στο Διάστημα

Στη Γη η έντονη ακτινοβολία από την πυρηνική έκρηξη όχι μόνο βλάπτει την ίδια αλλά δημιουργεί επίσης ένα τεράστιο κύμα έκρηξης, προκαλεί πυρκαγιές και δημιουργεί κρούσεις. Στο κενό του διαστήματος, η ακτινοβολία είναι όλο το παιχνίδι, εξηγεί ο Economist. Ο ηλεκτρομαγνητικός παλμός που δημιουργείται από μια τροχιακή έκρηξη θα μπορούσε να βλάψει τα ηλεκτρονικά συστήματα των δορυφόρων σε μεγάλο μέρος του ουρανού.

Όταν η Αμερική διεξήγαγε μια πυρηνική δοκιμή σε μεγάλο υψόμετρο το 1962, γνωστή ως Starfish Prime, όχι μόνο κατέστρεψε τους δορυφόρους στην οπτική γωνία αλλά και αυτούς στην άλλη πλευρά της Γης επειδή η ακτινοβολία διοχετεύτηκε από το μαγνητικό πεδίο του πλανήτη. Η αυξημένη ακτινοβολία τελικά κατέστρεψε περίπου το 1/3 όλων των δορυφόρων που βρίσκονταν τότε σε χαμηλή τροχιά.

Ποιους θα έπληττε μία ρωσική διαστημική επίθεση

Εάν η Ρωσία πραγματοποιούσε μια παρόμοια έκρηξη σήμερα, με περίπου 8.300 ενεργούς δορυφόρους σε χαμηλή τροχιά, θα επηρέαζε όχι μόνο τους αμερικανικούς δορυφόρους αλλά και τους δικούς της, της Κίνας και άλλων χωρών. Θα μπορούσε επίσης να επηρεάσει τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, ο οποίος έχει επί του παρόντος τρεις Ρώσους κοσμοναύτες, και τον κινεζικό, τον Τιανγκόνγκ, ο οποίος έχει επί του παρόντος τριμελές πλήρωμα. Οι δορυφόροι του αμερικανικού στρατού και πληροφοριών, ιδιαίτερα εκείνοι που χρησιμοποιούνται για πυρηνική διοίκηση και έλεγχο, τείνουν να έχουν ανθεκτικά ηλεκτρονικά συστήματα. Οι εμπορικοί δορυφόροι, όχι. «Εν ολίγοις, μια επίθεση αυτού του είδους φαίνεται πιο κατάλληλη για απελπισμένα κράτη όπως η Βόρεια Κορέα και το Ιράν, τα οποία έχουν λίγες δικές τους διαστημικές δυνατότητες για προστασία και, σε μια κρίση, μπορεί να αισθάνονται ότι δεν έχουν τίποτα να χάσουν» σχολιάζει ο Economist.

Το σενάριο του ηλεκτρονικού πολέμου

Μια δεύτερη θεωρία για το τι μπορεί να είναι το όπλο, που αναφέρεται από το pbs NewsHour, είναι ότι η Ρωσία σκοπεύει να αναπτύξει έναν πυρηνικό δορυφόρο με δυνατότητα ηλεκτρονικού πολέμου (ew). Ο σκοπός μιας ηλεκτρονικής επίθεσης είναι να μπλοκάρει ή να παραποιήσει τα σήματα που αποστέλλονται ή λαμβάνονται από τον δορυφόρο – στόχο. Οι περισσότερες τέτοιες επιθέσεις είναι προσωρινές και αναστρέψιμες. Πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Αμερικής και της Ρωσίας, διαθέτουν επίγειες πλατφόρμες ηλεκτρονικού πολέμου που μπορούν να στοχεύουν δορυφόρους. Το να το κάνεις από το διάστημα είναι πιο δύσκολο, αλλά μπορεί να επιτρέψει πιο εστιασμένες και επίμονες επιθέσεις, ειδικά εάν το όπλο μπορεί να τοποθετηθεί κοντά στον στόχο.

Η Ρωσία είναι γνωστό ότι έχει εξερευνήσει τέτοια συστήματα. Μια έκθεση για τις παγκόσμιες αντιδορυφορικές ικανότητες που δημοσιεύθηκε πέρυσι από το Secure World Foundation, μια μη κυβερνητική οργάνωση, σημείωσε: «Νέα στοιχεία δείχνουν ότι η Ρωσία μπορεί να αναπτύσσει διαστημικές πλατφόρμες EW υψηλής ισχύος για να ενισχύσει τις υπάρχουσες επίγειες πλατφόρμες της». Μια εργασία του 2019 στο Space Review, ένα εξειδικευμένο περιοδικό, περιέγραψε έναν πυρηνικό δορυφόρο που σχεδιάστηκε για αυτόν τον σκοπό και είναι γνωστός ως Ekipazh.

To πυρηνικό διαστημικό ρυμουλκό Δίας

Ο Ντμίτρι Στεφάνοβιτς της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών επισημαίνει επίσης ένα ξεχωριστό ρωσικό project γνωστό ως Zeus (Δίας), ένα πυρηνικό «διαστημικό ρυμουλκό» που σχεδιάστηκε για περίπου το 2030 και θα μπορούσε να φιλοξενήσει μια σειρά δυνατοτήτων, συμπεριλαμβανομένης της εμπλοκής.

Γιατί να χρησιμοποιήσετε έναν πυρηνικό αντιδραστήρα για να το τροφοδοτήσετε; Αυτή η ιδέα, επίσης, είναι παλιά: η Αμερική έβαλε για πρώτη φορά έναν πυρηνικό αντιδραστήρα σε τροχιά το 1965 και η Σοβιετική Ένωση έστειλε περισσότερους από 40 τέτοιους δορυφόρους. Το πλεονέκτημά τους είναι ότι μπορούν να παράγουν άφθονη ενέργεια. Αυτό επέτρεψε στους σοβιετικούς δορυφόρους να μεταφέρουν ισχυρότερα ραντάρ. Σήμερα θα επέτρεπε στα ρωσικά να μεταφέρουν πιο ισχυρούς παρεμβολείς.

Το Space Review περιγράφει ρωσικά έγγραφα που εξηγούν ότι οι πυρηνικοί αντιδραστήρες σε δορυφόρους επέτρεπαν την εγκατάσταση «εμβολών που λειτουργούν σε ένα ευρύ φάσμα συχνοτήτων». Εάν τοποθετηθεί σε άκρως ελλειπτικές ή γεωσύγχρονες τροχιές – αυτές που κρατούν έναν δορυφόρο πάνω από το ίδιο σημείο στη Γη για μεγαλύτερες περιόδους – θα επιτρέψει την «αδιάλειπτη καταστολή ηλεκτρονικών συστημάτων σε μεγάλες περιοχές».

Ο James Acton, ειδικός στο Carnegie Endowment, ένα think-tank στην Ουάσιγκτον, προτείνει έναν λόγο για τον οποίο μπορεί να είναι ελκυστικό για τη Ρωσία. Τα τελευταία χρόνια, σημειώνει, οι ένοπλες δυνάμεις της Αμερικής ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο για «πολλαπλασιασμένους» αστερισμούς όπως οι δορυφόροι Starlink της SpaceX, οι οποίοι έχουν χρησιμοποιηθεί ευρέως από την Ουκρανία και τις ένοπλες δυνάμεις της. Τέτοιοι αστερισμοί, που περιλαμβάνουν χιλιάδες δορυφόρους, θα ήταν αδύνατο να εξαφανιστούν φυσικά, ένας προς έναν. Μια ηλεκτρονική επίθεση ευρείας περιοχής είναι διαφορετικό θέμα.

naftemporiki.gr

Forbes: Τι κάνουν Ελλάδα και Τουρκία με τους ρωσικούς S-300 και S-400

0

Του Paul Iddon

Τα ρωσικής κατασκευής πυραυλικά συστήματα αεράμυνας της Ελλάδας και της Τουρκίας βρέθηκαν πρόσφατα στο επίκεντρο του ενδιαφέροντας, μετά την ταυτόχρονη έγκριση των Ηνωμένων Πολιτειών για την πώληση νέων μαχητικών αεροσκαφών στους δύο ΝΑΤΟϊκους συμμάχους.

Στα τέλη Ιανουαρίου, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ενέκρινε την πώληση μαχητικών πέμπτης γενιάς F-35 Lightning II αξίας 8,6 δισ. δολαρίων στην Ελλάδα, παράλληλα με την πώληση 40 Block 70 F-16 Vipers και 79 κιτ αναβάθμισης έναντι 23 δισ. δολαρίων στη γειτονική Τουρκία.

Σε επιστολή του προς τον Έλληνα πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Άντονι Μπλίνκεν επανέλαβε το ενδιαφέρον της Ουάσινγκτον “για τις αμυντικές δυνατότητες που θα μπορούσε να μεταφέρει ή πουλήσει η Ελλάδα στην Ουκρανία”.

“Εάν αυτές οι δυνατότητες ενδιαφέρουν την Ουκρανία και εν αναμονή της επανεξέτασης της κατάστασης και της σχετικής αξίας τους από την κυβέρνηση των ΗΠΑ, μπορούμε να διερευνήσουμε ευκαιρίες για πιθανές πρόσθετες FMF (Foreign Military Financing) έως 200 εκατομμύρια δολάρια για την Ελλάδα.”, αναφέρεται στην επιστολή.

Αν και ο Μπλίνκεν δεν αναφέρθηκε σε συγκεκριμένα όπλα, η επιστολή αναζωπύρωσε τις εικασίες ότι η Ουάσινγκτον θέλει να μεταφέρει η Αθήνα τα συστήματα S-300 PMU-1 από την Κρήτη στο Κίεβο, τώρα που λαμβάνει μαχητικά αεροσκάφη πέμπτης γενιάς.

“Δεν είναι καινούργιο θέμα στις ελληνοαμερικανικές συζητήσεις και είναι κατανοητό ότι η αμερικανική πλευρά προσπαθεί να πιέσει την Ελλάδα να μεταφέρει τους S-300 της για να βοηθήσει την Ουκρανία”, επισημαίνει ο Γιώργος Τζογόπουλος, ανώτερος συνεργάτης στο γαλλικό Centre International de Formation Européenne.

“Αυτό που έχει σημασία για την ελληνική πλευρά είναι η ενδεχόμενη αντικατάσταση των S-300 με αμυντικά συστήματα ίδιας δυναμικότητας και ίδιας ή υψηλότερης ποιότητας. Δεν έχουμε φτάσει ακόμη σε αυτό σημείο”, πρόσθεσε ο Τζογόπουλος. “Αλλά ακόμη και αν οι ΗΠΑ είναι διατεθειμένες να λάβουν σοβαρά υπόψη τις ανησυχίες της Ελλάδας, το θέμα παραμένει ευαίσθητο για την ελληνική κυβέρνηση”.

Σύμφωνα με ελληνικά ΜΜΕ, η ηγεσία της χώρας “έχει ήδη δώσει τις οδηγίες για τη μεταφορά παλιών συστημάτων και παλιού εξοπλισμού” στην Ουκρανία. Πρόκειται για υλικό από τα αποθέματα ρωσικού οπλισμού της Ελλάδας. Λίγες ημέρες μετά την επιστολή Μπλίνκεν, η ελληνική κυβέρνηση επανέλαβε ότι δεν θα μεταφέρει κανέναν S-300 στην Ουκρανία, τους οποίους το Κίεβο θα χρειαζόταν για να ενισχύσει την αεράμυνά του σε μεγάλο βεληνεκές εν μέσω απανωτών ρωσικών επιθέσεων με drones και πυραύλους.

“Δεν θα τοποθετούσα τους S-300 στην ίδια κατηγορία με άλλα σοβιετικά συστήματα (η Ελλάδα, για παράδειγμα, έχει ήδη στείλει άρματα μάχης BMP-1 στην Ουκρανία)”, επισήμανε ο Τζογόπουλος. “Έτσι, η κατεύθυνση των ελληνοαμερικανικών συζητήσων εξαρτάται από τον τύπο των όπλων που βρίσκεται στην ατζέντα”.

Τα πιο προηγμένα συστήματα S-400 που διαθέτει η Τουρκία βρέθηκαν πάλι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Η Αμερικανίδα υφυπουργός Εξωτερικών αρμόδια για Πολιτικές Υποθέσεις Βικτόρια Νούλαντ δήλωσε στα τουρκικά ΜΜΕ στις 29 Ιανουαρίου ότι εάν Άγκυρα και Ουάσινγκτον μπορούσαν “να επιλύσουν το ζήτημα των S-400”, οι ΗΠΑ “θα ήταν ευτυχείς να καλωσορίσουν την Τουρκία πίσω στην οικογένεια των F-35”.

Ο εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου για θέματα εθνικής ασφάλειας Τζον Κίρμπι επανέλαβε τη θέση της Νούλαντ δύο ημέρες αργότερα, επαναλαμβάνοντας: “Δεν υπάρχει καμία αλλαγή στην άποψή μας ότι το πρόγραμμα F-35 για την Τουρκία είναι ασύμβατο με τη χρήση των πυραύλων S-300 (sic) και S-400”.

Λίγες ημέρες μετά, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν επιβεβαίωσε ότι η Τουρκία θα προτιμούσε να κρατήσει τους S-400.

Σε αντίθεση με την Ελλάδα, η οποία απέκτησε τους S-300 -που είχε παραγγείλει η Κύπρος από τη Ρωσία το 1999- για να εκτονώσει την κρίση που κυοφορείτο στην Ανατολική Μεσόγειο, η Τουρκία αγόρασε τους S-400, παραλαμβάνοντας την πρώτη παρτίδα το 2019. Αυτή η κίνηση της Άγκυρας την έθεσε εκτός του προγράμματος συμπαραγωγής των F-35, ενώ μπλοκαρίστηκε η αγορά των αμερικανικών stealth μαχητικών. Η Ουάσινγκτον είχε προειδοποιήσει επανειλημμένα ότι δεν ήταν αποδεκτή η κοινή στρατιωτική παρουσία των F-35 με τους ρωσικούς S-400, καθώς θα επέτρεπε στη Ρωσία να αποκτήσει εικόνα για τις δυνατοτήτες των αμερικανικών stealth μαχητικών

“Παρά τη βαθιά δυσπιστία που χαρακτηρίζει τη σχέση ΗΠΑ – Τουρκίας, η κυβέρνηση Μπάιντεν -όπως και νωρίτερα η κυβέρνηση Τραμπ- προσπαθεί να βρει λύσεις σε αυτό το πρόβλημα που μακροημερεύει”, σημειώνει ο Σουλεϊμάν Οζερέν, λέκτορας στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο και ανώτερος συνεργάτης του Ινστιτούτου Πολιτικής Orion. “Αναγνωρίζοντας τον κρίσιμο ρόλο της Τουρκίας στο πλαίσιο της συμμαχίας του ΝΑΤΟ και την ευαίσθητη κατάσταση στη Μέση Ανατολή, οι ΗΠΑ δίνουν το σήμα ότι υπάρχει οδός για την επίλυση αυτής της κρίσης”.

“Η απόκτηση των ρωσικών S-400 από την Τουρκία έχει εξελιχθεί σε παρατεταμένη κρίση, με το Κογκρέσο να εκφράζει την αντίθεσή του μέχρι πολύ πρόσφατα”, πρόσθεσε ο ίδιος. “Καθ’ όλη τη διαδικασία, τόσο η προηγούμενη όσο και η νυν αμερικανική κυβέρνηση έχουν στείλει απαρέγκλιτα και με σαφήνεια το ίδιο μήνυμα: αν η απόκτηση των S-400 ολοκληρωθεί, θα υπάρξουν κυρώσεις”.

Σε αντίθεση με την Τουρκία, στην περίπτωση της Ελλάδας δεν υπήρξε καμία σύνδεση του γεγονότος ότι διαθέτει τους παλαιότερους S-300 με την αγορά των F-35.

“Η συζήτηση για τα F-35 εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της αμερικανικής τακτικής να αλλάξει την ισορροπία της αεροπορικής ισχύος στο Αιγαίο και να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις της με την Τουρκία υπό αυτό το πρίσμα”, παρατήρησε ο κ. Τζογόπουλος. “Η Ελλάδα θα παραλάβει τα F-35 σε μεταγενέστερο στάδιο, ενώ η Τουρκία θα πάρει τώρα τα F-16 και τα αναβαθμισμένα κιτ εξοπλισμού”.

“Το συμφέρον της Ελλάδας είναι αυτά τα F-16 να μην χρησιμοποιηθούν για την υποστήριξη της τουρκικής πολιτικής στο Αιγαίο ούτε βραχυπρόθεσμα ούτε μεσοπρόθεσμα”, πρόσθεσε. “Τα F-35 δεν θα παίξουν ρόλο για κάποιο χρονικό διάστημα”.

Ο Έλληνας αναλυτής υποστήριξε ότι είναι “χρήσιμο” για τις ΗΠΑ να διδαχθούν από τη “συνύπαρξη των F-35 με τους S-300 PMU-1”, όπως στην περίπτωση της Ελλάδας. Η Αθήνα φέρεται πως αφήνει την ισραηλινή Πολεμική Αεροπορία να εκπαιδεύεται εναντίον των S-300 της από τότε που έκανε την πρώτη δοκιμαστική βολή του συστήματος το 2013, πάνω από μια δεκαετία αφότου τους παρέλαβε. 

“Αυτό που είναι ακόμη πιο σημαντικό για τις ΗΠΑ είναι ο αντίκτυπος -από την πώληση των F-35 στην Ελλάδα- στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις”, επισήμανε ο Τζογόπουλος.

“Γι’ αυτό και η πιθανή πώληση των F-35 στην Τουρκία μπήκε στη δημόσια ατζέντα (μέσω της Βικτόρια Νούλαντ): η Τουρκία παραμένει ο ελέφαντας στο δωμάτιο”, πρόσθεσε ο ίδιος. “Η Ελλάδα είναι ένας πολύ αξιόπιστος σύμμαχος των ΗΠΑ και δεν θα περίμενα οι περιστασιακές διαφωνίες σχετικά με τα ρωσικά όπλα να επηρέαζαν την εξαιρετική στρατιωτική και αμυντική συνεργασία μεταξύ ΗΠΑ και Ελλάδας”.

Από την άλλη, ο Όζερεν επεσήμανε ότι η Άγκυρα βρίσκεται στη δυσάρεστη θέση να “μην μπορεί ούτε ενεργοποιήσει ούτε να αντικαταστήσει” τα ρωσικά συστήματα.

“Οι πιθανές εναλλακτικές για επίλυση του προβλήματος -όπως η απενεργοποίηση του συστήματος δίνοντας πρόσβαση στο ΝΑΤΟ για να εποπτεύσει τη διαδικασία ή η πώλησή τους σε τρίτη χώρα- δεν έχουν κάποια ικανοποιητική κατάληξη ούτε για την Ουάσιγκτον ούτε για την Άγκυρα πρόσθεσε ο Όζερεν. 

“Επιπλέον, η κρίση των S-400 εκτείνεται πέρα από τη σχέση Τουρκίας – ΗΠΑ”, πρόσθεσε. “Η πώληση των S-400 στις ΗΠΑ ή η οριστική αποσυναρμολόγησή τους θα μπορούσε να υποδαυλίσει επικίνδυνη ένταση μεταξύ Ρωσίας και Τουρκίας”.

Με την Τουρκία να διατηρεί καλές σχέσεις με τη Ρωσία και να κρατά τις ισορροπίες με Μόσχα και Κίεβο παρόλο που οι δύο πλευρές βρίσκονται σε πόλεμο, το τελευταίο που θέλει η τουρκική ηγεσία είναι μια διαμάχη γι’ αυτό το θέμα με το Κρεμλίνο. Ο Ozeren τόνισε ότι η Άγκυρα θα πρέπει να κινηθεί με επιτυχία σε ένα -ακόμα πιο- τεντωμένο σκοινί απ’ ό,τι η συρραξη Ουκρανίας – Ρωσίας.

“Η Άγκυρα θέλει να προμηθευτεί F-35 για να ισοφαρίσει το παιχνίδι με την Ελλάδα”, δήλωσε ο Ozeren. “Επιπλέον, ενδιαφέρεται να επανενταχθεί στο πρόγραμμα των F-35, όπου άλλωστε έχει κάνει σημαντικές επενδύσεις”.

ΠΗΓΗ: Forbes