Ο διεθνώς αναγνωρισμένος Έλληνας κοινωνιολόγος πέθανε στην Αθήνα σε ηλικία 89 ετών. Μελέτησε όσο λίγοι τη λειτουργία του ελληνικού κράτους, τους μηχανισμούς εξουσίας και διαφθοράς, την κοινωνική αναπαραγωγή και την υποχώρηση του συλλογικού μπροστά στον δυτικό ατομικισμό.

ΑΘΗΝΑ — Αν υπάρχει μία φράση που θα μπορούσε να συνοψίσει το τελευταίο κεφάλαιο της σκέψης του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, είναι το δίλημμα ανάμεσα στο «εμείς όλοι» και στο «κανείς».

Μιλώντας στην Ακαδημία Αθηνών στις 26 Οκτωβρίου 2025, ο Έλληνας κοινωνιολόγος υποστήριξε ότι η μεγάλη σύγκρουση της εποχής δεν διεξάγεται πλέον αποκλειστικά ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά, στους συντηρητικούς και τους μεταρρυθμιστές ή στους πλούσιους και τους φτωχούς. Για τον Τσουκαλά, το βαθύτερο δίλημμα ήταν πλέον διαφορετικό: εάν οι σύγχρονες κοινωνίες θα ανακαλύψουν ένα νέο συλλογικό «εμείς» ή θα παραδοθούν στην κατακερματισμένη μοναξιά του «κανενός».

Λιγότερο από έναν χρόνο αργότερα, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς πέθανε στην Αθήνα, έπειτα από μακρά ασθένεια. Ήταν 89 ετών. Η απώλειά του κλείνει ένα μεγάλο κεφάλαιο της ελληνικής κοινωνιολογίας και του μεταπολεμικού δημόσιου στοχασμού. Η αποτέφρωσή του πραγματοποιήθηκε στη Ριτσώνα, ενώ η Ακαδημία Αθηνών ανακοίνωσε επισήμως την εκδημία του στις 18 Αυγούστου 2026. Ακαδημία Αθηνών, in.gr

Από την Αθήνα στο Παρίσι και στο Yale

Ο Τσουκαλάς γεννήθηκε στην Αθήνα στις 5 Αυγούστου 1937, σε οικογένεια με ισχυρή παρουσία στη νομική, ακαδημαϊκή και πολιτική ζωή.

Παππούς του ήταν καθηγητής Ποινικού Δικαίου στη Νομική Σχολή Αθηνών. Πατέρας του ήταν ο Άγγελος Τσουκαλάς, δικηγόρος και πολιτικός: βουλευτής Αθηνών με το Κόμμα των Φιλελευθέρων, δήμαρχος Αθηναίων με την υποστήριξη της ΕΔΑ και, αργότερα, υπουργός Δικαιοσύνης την περίοδο της δικτατορίας — μια αντιφατική οικογενειακή πολιτική διαδρομή, χαρακτηριστική ίσως των τραυματικών ρηγμάτων της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας.

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς αποφοίτησε από τη Νομική Σχολή Αθηνών το 1958. Συνέχισε τις σπουδές του στη Χαϊδελβέργη, στο Μόναχο, στο Παρίσι και στο Yale, στρεφόμενος από τη νομική προς τη φιλοσοφία του δικαίου, την πολιτική επιστήμη και την κοινωνιολογία.

Αναγορεύθηκε διδάκτορας Γραμμάτων και Ανθρωπιστικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Paris 1 Panthéon-Sorbonne. Από το 1969 έως το 1981 δίδαξε Κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο Paris VIII Vincennes, ένα ίδρυμα που γεννήθηκε μέσα στο πολιτικό και πνευματικό κλίμα του γαλλικού Μάη του 1968.

Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και, από το 1985 έως το 2004, στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών, του οποίου διετέλεσε και πρόεδρος. Αργότερα ανακηρύχθηκε ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας. ΕΚΠΑ

Η διεθνής ακαδημαϊκή του παρουσία περιλάμβανε το Yale, το Princeton, το Columbia, το City University of New York, τη Σορβόννη, το Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου στην Κωνσταντινούπολη και το UAM Iztapalapa στο Μεξικό. Ήταν επίτιμος διδάκτορας των Πανεπιστημίων Κρήτης και Πελοποννήσου.

Η Ελλάδα ως εργαστήριο εξουσίας

Η Ελλάδα δεν υπήρξε για τον Τσουκαλά ένα απομονωμένο ή «εξαιρετικό» φαινόμενο. Υπήρξε ένα εργαστήριο μέσα από το οποίο μπορούσε να μελετήσει το κράτος, την εξάρτηση, την κοινωνική κινητικότητα, την εκπαίδευση, την πελατειακή πολιτική και τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία αναπαράγει τον εαυτό της.

Στα έργα του εξέτασε τη συγκρότηση του ελληνικού δημόσιου χώρου, τη σχέση κράτους και κοινωνίας και τον ρόλο των εκπαιδευτικών μηχανισμών στη διατήρηση των κοινωνικών ιεραρχιών.

Ανάμεσα στα γνωστότερα βιβλία του συγκαταλέγονται:

• Η ελληνική τραγωδία: Από την απελευθέρωση στους συνταγματάρχες
• Εξάρτηση και αναπαραγωγή: Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα
• Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος: Η συγκρότηση του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα
• Είδωλα πολιτισμού: Ελευθερία, ισότητα και αδελφότητα στη σύγχρονη πολιτεία
• Η επινόηση της ετερότητας: Ταυτότητες και διαφορές στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

Η σκέψη του κινήθηκε σταθερά γύρω από ένα ερώτημα: πώς μια κοινωνία που διακηρύσσει την ισότητα παράγει ξανά και ξανά ανισότητες, εξαρτήσεις και προνόμια;

Η διαφθορά, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, δεν ήταν απλώς μια σειρά παράνομων συναλλαγών ή προσωπικών παρεκτροπών. Ήταν ένας μηχανισμός λειτουργίας της εξουσίας: ένας τρόπος με τον οποίο τα ιδιωτικά συμφέροντα καταλαμβάνουν τον δημόσιο χώρο και το κράτος μετατρέπεται σε πεδίο διανομής επιρροής, προστασίας και προσβάσεων.

Ανάμεσα στην επιστήμη και στην πολιτική

Ο Τσουκαλάς δεν περιορίστηκε στην πανεπιστημιακή ζωή. Υπήρξε επιστημονικός συνεργάτης, γενικός διευθυντής και πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών. Συμμετείχε στην ελληνική αντιπροσωπεία στη Διάσκεψη του ΟΗΕ για την Κοινωνική Ανάπτυξη και σε ευρωπαϊκά επιστημονικά και πολιτιστικά όργανα.

Διετέλεσε επίσης πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού και μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής. Για ένα διάστημα πέρασε και από την ενεργό πολιτική, ως βουλευτής Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ.

Η παρουσία του στην πολιτική, ωστόσο, δεν ακύρωσε την απόσταση του κοινωνικού επιστήμονα από το αντικείμενό του. Η σχέση ανάμεσα στον διανοούμενο και στην εξουσία παρέμεινε μία από τις διαρκείς εντάσεις της πορείας του: ο στοχαστής καλείται να παρέμβει, γνωρίζοντας συγχρόνως ότι κάθε εξουσία τείνει να αφομοιώνει ή να περιορίζει την κριτική που ασκείται εναντίον της.

Το 2025 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, στην έδρα της Κοινωνιολογίας — μια ύστερη θεσμική αναγνώριση μιας διαδρομής που είχε ήδη ξεπεράσει κατά πολύ τα ελληνικά σύνορα.

Το ανολοκλήρωτο βιβλίο για το κλίμα

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Τσουκαλάς είχε μεταφέρει το ενδιαφέρον του στην κλιματική κρίση. Δεν την αντιμετώπιζε απλώς ως περιβαλλοντικό ή τεχνοκρατικό ζήτημα, αλλά ως πολιτικό και κοινωνικό πρόβλημα πρώτου μεγέθους.

Η κλιματική απορρύθμιση απαιτεί συλλογικές αποφάσεις, μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και περιορισμό της απόλυτης προτεραιότητας του ιδιωτικού συμφέροντος. Απαιτεί, με άλλα λόγια, ακριβώς εκείνο που οι εξατομικευμένες δυτικές κοινωνίες δυσκολεύονται ολοένα περισσότερο να συγκροτήσουν: ένα λειτουργικό «εμείς».

Ο Τσουκαλάς ετοίμαζε ένα βιβλίο γι’ αυτήν τη νέα παγκόσμια συνθήκη. Δεν πρόλαβε να το ολοκληρώσει.

Ίσως όμως ο πυρήνας του να είχε ήδη διατυπωθεί στην Ακαδημία Αθηνών. Μπροστά στην κλιματική απειλή, στην κοινωνική ανισότητα και στη δημοκρατική κόπωση, το παλαιό λεξιλόγιο των πολιτικών διαιρέσεων δεν επαρκεί. Το ερώτημα γίνεται υπαρξιακό: αν δεν υπάρξει το «εμείς όλοι», μπορεί στο τέλος να μη μείνει κανείς.

Το αρχικό δημοσίευμα υπογράφεται από τον ανταποκριτή της Libération στην Αθήνα, Fabien Perrier, και δημοσιεύθηκε στις 19 Αυγούστου 2026. Libération