Από το The Atlantic Books
5 Ιουνίου 2026, 19:02
Boris Kachka
Αρχισυντάκτης
Οι άνθρωποι συνήθιζαν να περνούν πολύ χρόνο σκεπτόμενοι τι είναι αυτό που μας χωρίζει από τα ζώα. Ο Ρενέ Ντεκάρτ, ο οποίος έγραψε το «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω», έκανε ζωοτομές σε κουνέλια και σκύλους, επειδή πίστευε ότι δεν διέθεταν συνείδηση. Ύστερα ο Κάρολος Δαρβίνος υποστήριξε πειστικά ότι οι άνθρωποι είναι πράγματι ζώα — και τώρα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, τείνουμε να σκεφτόμαστε πολύ περισσότερο τι μας χωρίζει από τις μηχανές. Αυτό σίγουρα έκανα κι εγώ, ιδιαίτερα αφού διάβασα το πρόσφατο βιβλίο του Michael Pollan για τη συνείδηση, A World Appears, και είδα τις ιδέες του να αντηχούν στο άρθρο της Judith Shulevitz, συντάκτριας του Atlantic, αυτή την εβδομάδα, σχετικά με την απεικόνιση των σκύλων στην τέχνη.
Η Shulevitz αρχίζει το δοκίμιό της, σχετικά με το νέο βιβλίο του Thomas W. Laqueur, The Dog’s Gaze: A Visual History, περιγράφοντας μια αίσθηση γνώριμη στους περισσότερους ιδιοκτήτες σκύλων — και σε μένα, καθώς γράφω αυτό το κείμενο και το τεριέ μου με κοιτάζει από κάτω από το γραφείο μου: την αίσθηση ότι μας παρατηρούν.
«Οι άνθρωποι μιλούν με τα μάτια τους όλη την ώρα», γράφει η Shulevitz, «αλλά κάθε τόσο με καταλάμβανε δέος μπροστά στο γεγονός ότι μια συνείδηση τόσο ριζικά διαφορετική από τη δική μου», όπως είναι η συνείδηση ενός σκύλου, «μπορούσε να επικοινωνεί τόσο αποτελεσματικά».
Το βιβλίο του Laqueur εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο οι σκύλοι λειτουργούν συχνά στην τέχνη: ως όντα που βλέπουν πράγματα τα οποία οι άνθρωποι χάνουν. Στον πίνακα του Giovanni Battista Tiepolo Η Εύρεση του Μωυσή, ένας σκύλος εντοπίζει ένα νεαρό κορίτσι, του οποίου η παρουσία ξεκλειδώνει το νόημα του πίνακα. Στον πίνακα του Francisco de Goya Τυφλός ζητιάνος με σκύλο, ένας άνδρας έχει τα μάτια του κλειστά, «αλλά τα μάτια του σκύλου είναι ανοιχτά και διαπεραστικά», γράφει η Shulevitz, «προσφέροντας ένα κέντρο συνείδησης και μια συνείδηση ηθική».
Στην εξερεύνηση της συνείδησης από τον Pollan, την οποία παρουσιάζει ως το πιο βασανιστικό επιστημονικό μας αίνιγμα, τα ζώα εμφανίζονται κυρίως σε ένα κεφάλαιο για το συναίσθημα. Ο Charles Finch, ο οποίος έγραψε για το βιβλίο του Pollan στο Atlantic, πιστεύει ότι αυτή η ενότητα περιέχει «τα καλύτερα αποσπάσματα του βιβλίου». Παραθέτει ένα σημείο που συνοψίζει με ακρίβεια μια σημαντική επιστημονική μετατόπιση πάνω στο θέμα:
«Είναι ένα από τα παράδοξα της επιστήμης των υπολογιστών ότι οι “ανώτερες” ικανότητες που κάποτε θεωρούσαμε αποκλειστικά ανθρώπινες — η λογική, η γλώσσα, η νοημοσύνη — αποδείχθηκαν ευκολότερο να τις κατακτήσουν οι μηχανές από ό,τι οι πιο στοιχειώδεις ικανότητες που μοιραζόμαστε με τα ζώα, συμπεριλαμβανομένων των αισθημάτων και των συναισθημάτων».
Το βιβλίο του Pollan δεν αφορά ρητά την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά εκείνος τη σκέφτεται τόσο πολύ όσο και πολλοί άλλοι συγγραφείς αυτή τη στιγμή. Πιστεύει ότι το μεγαλύτερο ερώτημα γύρω από αυτό το θέμα δεν είναι τι μπορούν να κάνουν οι μηχανές, αλλά τι δεν μπορούν να κάνουν. Ανάμεσα στις μη μηχανικές μας ικανότητες υπάρχουν πολλές που δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινες: η αισθαντικότητα, το συναίσθημα και εκείνο το είδος βιωμένης εμπειρίας που κινεί τη διαίσθηση.
Η απουσία αυτών των ιδιοτήτων από την τεχνητή νοημοσύνη ίσως εξηγεί γιατί η τέχνη που παράγεται από μηχανές είναι άτονη, και γιατί τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα μπορεί να ξεγελούν ορισμένους επιμελητές και επιτροπές βραβείων, αλλά — τουλάχιστον προς το παρόν — υπολείπονται κατά πολύ της πραγματικής λαμπρότητας.
«Οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν τους σκύλους για να κάνουν αυτό στο οποίο τόσο οι ίδιοι όσο και οι σκύλοι είναι καλοί: να μας δείχνουν πού να κοιτάξουμε», γράφει η Shulevitz.
Ίσως, αν ο Ντεκάρτ το γνώριζε αυτό, να είχε διατυπώσει μια πιο ανθεκτική θεωρία της συνείδησης. Και ίσως να είχε αφήσει ήσυχα εκείνα τα καημένα τα σκυλιά.
