Αχμάντ Σαράουι
Όταν ένας διοικητής της 52ης Μεραρχίας του συριακού στρατού πέθανε τον Μάρτιο, ένα συριακό κανάλι στο Telegram ανακοίνωσε την είδηση με τη γλώσσα μιας συνηθισμένης νεκρολογίας: ο Νάντερ Μούτλακ, περισσότερο γνωστός ως Αμπού Χάτεμ αλ-Έις, είχε υποστεί αιφνίδια καρδιακή προσβολή. Ακολούθησαν συλλυπητήρια και προσευχές για τον νεκρό.
Ένα λεπτό αργότερα, όμως, το ίδιο κανάλι έκανε νέα ανάρτηση.
«Αυτός είναι ο τρίτος στρατιωτικός διοικητής που πεθαίνει από καρδιακή προσβολή», ανέφερε στους περισσότερους από 38.000 συνδρομητές του. «Κάτι δεν πάει καλά».
Καθώς οι θάνατοι αυξάνονταν, οι χρήστες άρχισαν να διακρίνουν όλο και περισσότερο ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο καρδιακών επεισοδίων. Μετά τον θάνατο ακόμη ενός Σύρου αξιωματικού τον Απρίλιο, ένας χρήστης έγραψε: «Αυτός είναι ο έκτος… Πώς γίνεται κάτι τέτοιο;»
Άλλοι άρχισαν να καλούν ευθέως την κυβέρνηση να παρέμβει. «Ξεκινήστε έρευνα», έγραψε ένας χρήστης. «Συμβαίνει κάτι αφύσικο».
Η απουσία εξηγήσεων από τη συριακή κυβέρνηση τροφοδότησε σύντομα τις υποψίες. «Το παράξενο είναι ότι έχουν συμβεί όλες αυτές οι καρδιακές προσβολές και ακόμη δεν έχει γίνει καμία κίνηση για να διερευνηθούν τα αίτιά τους», έγραψε ένας Σύρος.
Τελικά, οι υποψίες έγιναν τόσο συνηθισμένες ώστε άρχισαν να αποτελούν αντικείμενο αστεϊσμών. Όταν ένας διοικητής του υπουργείου Άμυνας πέθανε τον Μάιο, ένα κανάλι στο Telegram παρατήρησε ότι είχε πλέον καταστεί «αδύνατο να περάσει μία εβδομάδα χωρίς καρδιακές προσβολές».
Η έρευνα του συντάκτη σε μεγάλα ειδησεογραφικά κανάλια των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δείχνει ότι τουλάχιστον 25 Σύροι στρατιωτικοί και αξιωματικοί των υπηρεσιών ασφαλείας πέθαναν κατά τους τελευταίους έξι μήνες σε περιστατικά που αποδόθηκαν δημοσίως σε καρδιακές προσβολές ή ανακοπές.
Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι κάποιοι από αυτούς τους θανάτους συνδέονταν μεταξύ τους — πόσο μάλλον ότι οφείλονταν σε αφύσικα αίτια. Οι νεκροί δεν εντάσσονται σε μία ενιαία πολιτική κατηγορία ούτε προκύπτει κάποιο σαφές δημογραφικό μοτίβο.
Η ακριβής ηλικία των θανόντων αναφέρεται σπάνια. Ωστόσο, από τα βιογραφικά τους προκύπτει ότι δεν επρόκειτο για μια ομάδα ηλικιωμένων ανδρών. Ορισμένοι ήταν βετεράνοι αξιωματικοί που είχαν υπηρετήσει επί δεκαετίες, ενώ άλλοι ανήκαν σε μια νεότερη γενιά διοικητών που αναδείχθηκαν μέσα από τις τάξεις της αντιπολίτευσης μετά το 2011.
Η σημασία αυτών των θανάτων, όμως, βρίσκεται πλέον σε όσα πιστεύουν οι Σύροι ότι μπορεί να υποκρύπτουν. Στη διάρκεια της πενηντάχρονης δικτατορίας της οικογένειας Άσαντ, η αδιαφάνεια των επίσημων εξηγήσεων και τα ανεξήγητα μοτίβα θανάτων δίδαξαν πολλούς Σύρους να αντιμετωπίζουν με καχυποψία την εκδοχή των γεγονότων που παρουσιάζει το κράτος.
Ορισμένοι Σύροι ερμήνευσαν τους θανάτους ως εκκαθάριση στελεχών της ένοπλης αντιπολίτευσης, η οποία συγκροτήθηκε στα πρώτα χρόνια του εμφυλίου πολέμου — και ιδιαίτερα αξιωματικών που αυτομόλησαν από τον στρατό του Άσαντ και υπηρέτησαν αργότερα στον Ελεύθερο Συριακό Στρατό.
Όταν δύο αξιωματικοί που είχαν αυτομολήσει από τον στρατό του Άσαντ πέθαναν μέσα σε διάστημα 24 ωρών τον Ιούνιο, ένα κανάλι αναρωτήθηκε εάν «το φαινόμενο των αυτομολησάντων αξιωματικών που πεθαίνουν συγκεκριμένα από καρδιακές προσβολές απαιτεί διερεύνηση».
Τα βιογραφικά των νεκρών, ωστόσο, δεν επιτρέπουν μια τόσο απλή εξήγηση. Ορισμένοι ήταν πράγματι αξιωματικοί που είχαν εγκαταλείψει τον στρατό του Άσαντ και των οποίων η αφοσίωση ενδέχεται να εξακολουθούσε να θεωρείται ύποπτη από τους νέους ηγέτες της Συρίας, οι οποίοι κατέλαβαν την εξουσία ανατρέποντας τον Άσαντ πριν από σχεδόν δύο χρόνια.
Άλλα θύματα καρδιακών προσβολών, όμως, προέρχονταν από ισλαμιστικές οργανώσεις που βρίσκονται πολύ πιο κοντά στη σημερινή ηγεσία.
Παρά τις αντιφάσεις τους, οι θεωρίες αυτές αντλούν υλικό από μια πραγματική μάχη εξουσίας στο εσωτερικό των νέων συριακών ενόπλων δυνάμεων.
Οι κυβερνώντες της Συρίας προχωρούν σε μια εξαιρετικά ευαίσθητη αναδιάρθρωση των ενόπλων δυνάμεων, επιχειρώντας να ενώσουν σε έναν ενιαίο στρατό πρώην αντάρτες, πρόσωπα που αυτομόλησαν από τον στρατό του Άσαντ, ισλαμιστικές οργανώσεις, κουρδικές δυνάμεις και πολιτοφυλακές υποστηριζόμενες από την Τουρκία.
Για να το επιτύχουν, διαλύουν τις ιεραρχίες διοίκησης που είχαν διαμορφωθεί κατά τη διάρκεια του πολέμου και απομακρύνουν τους διοικητές από τις δυνάμεις τις οποίες άλλοτε έλεγχαν προσωπικά.
Η Δαμασκός επιδιώκει να αποδυναμώσει τις παραταξιακές δομές που κληρονόμησε από τον πόλεμο και να συγκεντρώσει την εξουσία στα χέρια της νέας ηγεσίας. Ωστόσο, η ταχεία ενσωμάτωση των δυνάμεων της αντιπολίτευσης μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ δημιούργησε ένα απείθαρχο στράτευμα, το οποίο η Δαμασκός δυσκολεύτηκε να ελέγξει. Η κατάσταση αυτή εξελίχθηκε σε σοβαρό πρόβλημα σε περιόδους αυξημένης έντασης, κυρίως κατά τη διάρκεια της βίας εναντίον Αλαουιτών και Δρούζων το 2025.
Οι αλλαγές στην ιεραρχία του συριακού στρατού προκάλεσαν ριζικά διαφορετικές αντιδράσεις. Όταν ο Σάιφ Μπουλάντ, διοικητής πολιτοφυλακής και υποστηριζόμενος από την Τουρκία αξιωματικός που τελεί υπό αμερικανικές κυρώσεις, απομακρύνθηκε τον Αύγουστο από τη διοίκηση της 76ης Μεραρχίας, ορισμένοι Σύροι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χαρακτήρισαν την απόφαση μέρος του συνεχιζόμενου «αποκλεισμού και της περιθωριοποίησης» των πρώην διοικητών των ανταρτών.
Λίγες ημέρες μετά την απώλεια της διοίκησης της μεραρχίας από τον Μπουλάντ, κυκλοφόρησαν αναφορές ότι είχε υποστεί καρδιακή προσβολή έπειτα από ταξίδι του στην Τουρκία. Η είδηση ήταν ψευδής. Μέχρι τότε, όμως, οι πολυάριθμες παρόμοιες αναφορές των προηγούμενων μηνών είχαν προδιαθέσει ορισμένους Σύρους να συνδέσουν την πολιτική παραμέριση ενός διοικητή με την ολοένα πιο οικεία ιστορία ενός αιφνίδιου καρδιακού θανάτου.
Ο όρος «καρδιακή προσβολή» έχει ιστορικά καταστεί στη Συρία ένας εύλογος ευφημισμός για την πολιτική εξουδετέρωση. Επί δεκαετίες εμφανιζόταν σε περιστάσεις κατά τις οποίες οι επίσημες εκδοχές για έναν θάνατο ήταν δύσκολο ή αδύνατο να επαληθευτούν, με αποτέλεσμα να χαραχθεί στη συλλογική μνήμη πολλών Σύρων.
Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατέγραψαν μαρτυρίες πρώην στελεχών των συριακών υπηρεσιών ασφαλείας της εποχής Άσαντ, σύμφωνα με τις οποίες πτώματα μεταφέρονταν από υπηρεσίες πληροφοριών σε νοσοκομεία. Εκεί, στα επίσημα έγγραφα μπορούσε να αναγραφεί η καρδιακή ανεπάρκεια ως αιτία θανάτου, ακόμη και όταν οι κρατούμενοι είχαν πεθάνει έπειτα από βασανιστήρια ή εξαιτίας των φρικτών συνθηκών κράτησης.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι οικογένειες των εξαφανισμένων λάμβαναν ειδοποιήσεις θανάτου στις οποίες ως αιτία αναφερόταν η καρδιακή προσβολή ή η αναπνευστική ανεπάρκεια.
Εκείνη την εποχή, οι Σύροι αντέδρασαν με το ίδιο μαύρο χιούμορ που επανεμφανίστηκε με αφορμή τα πρόσφατα καρδιακά επεισόδια. Το 2014, όταν οι αρχές του Άσαντ ενημέρωσαν την οικογένεια ενός 28χρονου κρατουμένου ότι είχε πεθάνει από καρδιακή προσβολή, ο πατέρας του είπε σε ερευνητές του ΟΗΕ:
«Φαίνεται ότι τώρα όλοι στη Συρία παθαίνουν καρδιακή προσβολή».
Αυτές οι «καρδιακές προσβολές» έφθαναν μέχρι και στους κόλπους του ίδιου του μηχανισμού ασφαλείας του Άσαντ. Όταν ένας υψηλόβαθμος αξιωματικός της Υπηρεσίας Πληροφοριών της Πολεμικής Αεροπορίας βρέθηκε νεκρός στο σπίτι του, η αιτία θανάτου που ανακοινώθηκε ήταν καρδιακή προσβολή. Ακτιβιστές της αντιπολίτευσης ισχυρίστηκαν αμέσως ότι είχε εξοντωθεί στο πλαίσιο εσωτερικών ανταγωνισμών του μηχανισμού ασφαλείας.
Οι καρδιακές προσβολές είχαν επίσης αποδοθεί ως αιτία θανάτου διοικητών ανταρτών που υπηρετούσαν υπό τον σημερινό πρόεδρο Άχμαντ αλ-Σάρα, όταν εκείνος ηγείτο του Μετώπου Νούσρα, του συριακού παρακλαδιού της Αλ Κάιντα. Το 2015, ένας διακεκριμένος Ιορδανός διοικητής του Μετώπου Νούσρα πέθανε ενώ κρατούνταν σε φυλακή της ίδιας της οργάνωσης. Το Μέτωπο Νούσρα υποστήριξε ότι είχε υποστεί καρδιακή προσβολή, αλλά μεταγενέστερα στοιχεία έδειξαν ότι το σώμα του έφερε σημάδια κακοποίησης και βασανιστηρίων.
Κανένα από αυτά τα παραδείγματα δεν αποδεικνύει ότι σήμερα εξοντώνονται Σύροι αξιωματικοί. Βοηθούν, ωστόσο, να κατανοήσουμε γιατί ορισμένοι Σύροι αντιμετωπίζουν ενστικτωδώς με καχυποψία τον όρο «καρδιακή προσβολή» και του αποδίδουν προεκτάσεις που υπερβαίνουν κατά πολύ μια ιατρική πάθηση.
Η κυβέρνηση έχει αναγνωρίσει ορισμένους από τους μεμονωμένους θανάτους, αλλά δεν έχει επιχειρήσει να απαντήσει στις ανησυχίες σχετικά με το συνολικό μοτίβο. Ούτε τα συριακά μέσα ενημέρωσης έχουν δώσει ιδιαίτερη προσοχή, καθώς μόνο ένα μέσο ασχολήθηκε με το ζήτημα. Όταν ρώτησε το υπουργείο Άμυνας σχετικά με τους επαναλαμβανόμενους θανάτους, αξιωματούχοι απάντησαν ότι το θέμα δεν απαιτούσε επίσημη διευκρίνιση.
Ορισμένοι πρώην αξιωματικοί της αντιπολίτευσης έχουν απορρίψει δημοσίως τους ισχυρισμούς περί εκστρατείας δολοφονιών, επικαλούμενοι την ηλικία και το ιατρικό ιστορικό ορισμένων από τους νεκρούς.
Παράλληλα, έχουν κυκλοφορήσει ψευδείς αναφορές ότι άλλοι αξιωματικοί πέθαναν ή υπέστησαν καρδιακές προσβολές. Μεταξύ αυτών περιλαμβανόταν, αυτόν τον μήνα, και ο υπουργός Άμυνας της Συρίας. Η φερόμενη είδηση του θανάτου του έλαβε μεγάλη δημοσιότητα, προτού αποδειχθεί ψευδής.
Η βαθύτερη πρόκληση για τη Δαμασκό είναι να οικοδομήσει θεσμούς των οποίων οι εξηγήσεις δεν θα προκαλούν αμέσως εναλλακτικές θεωρίες συνωμοσίας. Μέχρι να μπορέσει να περιορίσει την απόσταση ανάμεσα σε όσα λέει το κράτος και σε όσα είναι διατεθειμένοι να πιστέψουν οι πολίτες του, μια καρδιακή προσβολή μπορεί να εξακολουθήσει να αποτελεί πολιτικό γεγονός στον ίδιο βαθμό που αποτελεί και ιατρικό.
Αχμάντ Σαράουι είναι ανώτερος ερευνητής στο Foundation for Defense of Democracies (FDD), με αντικείμενο τις υποθέσεις της Μέσης Ανατολής και της περιοχής του Λεβάντε. Για περισσότερες αναλύσεις από τον Αχμάντ Σαράουι και το FDD, μπορείτε να εγγραφείτε εδώ. Ακολουθήστε το FDD στο X: @FDD. Το FDD είναι ένα ακομμάτιστο ερευνητικό ινστιτούτο με έδρα την Ουάσιγκτον, το οποίο επικεντρώνεται στην εθνική ασφάλεια και την εξωτερική πολιτική.
