της ΑΡΙΑΔΝΗΣ ΧΑΤΖΗΓΙΩΡΓΗ
Φωτογραφία:
Σκωπτική απεικόνιση του Οδυσσέα στη θάλασσα, με σχεδία από αμφορείς. Ο φουσκομάγουλος Βοριάς σηκώνει τα κύματα. Mελανόμορφος σκύφος-κρασοπότηρο από το Ασμολιανό μουσείο στην Οξφόρδη, 400-300 π.Χ.
Η Λουπίτα Νιόγκο μου έστειλε κάρτα. Πρώτα θύμωσε που την είπα εμφανίσιμη. Μια Ελληνίδα φίλη της στο Λονδίνο της είπε ότι η λέξη αυτή είναι ένας ευγενικός τρόπος για να πεις «ασκημούλα». Μετά θύμωσε που τη συνέδεσα με την ηθοποιό που έπαιζε την Κλυταιμνήστρα -τί να έκανα, αδελφή της υποτίθεται ότι είναι στον μύθο- γιατί είχε περάσει και εκείνη ακρόαση για τον ρόλο της ωραίας Ελένης και άφησε αιχμές για τα μέσα που χρησιμοποίησε για να πάρει έστω τον μικρότερο της Κλυταιμνήστρας. Μεταξύ μας, η Κλυταιμνήστρα είχε ενδιαφέρον: φόνισσα άγρια και σέξυ! Παραλίγο θα έδειχνε το πιπί της, γράφει στην κάρτα έξαλλη η Λουπίτα. Εκείνη δεν κάνει τέτοια γιατί έχει πάρει Όσκαρ και περιφρονεί όσες τα κάνουν πριν πάρουν Όσκαρ. Καλά. Aς μην είχε μπαμπά πρέσβη και τα λέγαμε. Έγραψε κι άλλα, ότι χάρη μας έκανε και ότι έκανε υπερήφανες γνωστές οικογένειες αθλητών ελληνικής υπηκοότητας και αφρικανικής ιθαγένειας κι έδωσε ελπίδα στα παιδιά μικτών, ελληνοαφρικανικών γάμων. Εδώ σ’ έπιασα Λουπίτα και θα εξηγηθώ ευθύς αμέσως.
Όταν ο ηρωικός παππούς μου, Γεώργιος Χατζηγιώργης, απόγονος αγωνιστού του ’21 -αλήθεια, ψέμματα, θα σας γελάσω- έμαθε ότι η μικρή κόρη του επρόκειτο να νυμφευθεί πραξικοπηματικά με αφρικανικής καταγωγής αμερικανό πιλότο μαχητικών κατόπιν σφοδρού ειδυλλίου δι’αλληλογραφίας, έπαθε το μοιραίο έμφραγμα και δεν πρόφτασε καν να δηλώσει ότι δεν θα παραστεί στο γάμο. Ο γάμος έγινε, ο ηρωικός Χατζηγιώργης απεδήμησε και δεκαπέντε χρόνια αργότερα η Σούζαν-Αριάννα και ο Ουίνστον-Περικλής ήρθαν να γνωρίσουν τα πάμπολλα πρώτα ξαδέλφια τους. Η Σούζαν-Αριάννα πήρε την αφέλεια και την ομορφιά της μητέρας της και ο Ουίνστον-Περικλής (ο πατέρας του είχε κόλλημα με τους μεγάλους της Ιστορίας) πήρε την εφυΐα και την εργατικότητα του πατέρα του. Από εμφάνιση, λίγα πράγματα. Η Σούζαν-Αριάννα είχε όνειρο «να πάρει ένα άσπρο boy». Ο Ουίνστον-Περικλής να φτάσει ψηλά. Οι δυό τους ήταν ελληνοαμερικανάκια και μιγαδάκια σε μια εποχή που οι λευκοί έδιωχναν τις μικτές οικογένειες από τις περιοχές των λευκών και οι μαύροι από τις περιοχές των μαύρων. Τόπος πουθενά για την κατά τα άλλα καλή οικογένεια, που μεγάλωσε με σουτζουκάκια, ψητό με πατάτες και ορθόδοξη εκκλησία την Κυριακή, που ήθελε δυό ώρες με το αυτοκίνητο για να φτάσεις. Λίγα παιδάκια πρέπει να γύρισαν τόσες φορές κλαμμένα από το σχολείο.
Η Σούζαν-Αριάννα κατάφερε και πήρε ένα άσπρο boy, πολύ πριν την εποχή της Μπιγιονσέ και του πρώτου μαύρου Αμερικανού προέδρου, το άφησε γιατί εκτός από τη λευκότητα, άλλα καλά δεν είχε και κατέληξε μ’ έναν καλόκαρδο μαύρο πιλότο μαχητικών, όπως και η μαμά της. Ο Ουίνστον-Περικλής πήγε στο Κολλέγιο, έγινε αξιωματικός και ίσως τώρα να βρίσκεται σε υψηλά κλιμάκια. Όταν πέθανε η μητέρα του, σ’ όποια πολιτεία κι αν βρισκόταν, πήγαινε στην ορθόδοξη εκκλησία και με σπαστά ελληνικά ζητούσε από τις γιαγιούλες να του πουν πότε είναι η νηστεία για να νηστέψει και να κοινωνήσει. Τα ελληνικά και των δύο είναι ελαφρώς χωριάτικα με προφορά δυτικής Μακεδονίας, γιατί τα μιλούσαν με κάτι Κοζανίτισσες που έκανε παρέα στην εκκλησία η μαμά τους. Εκείνη τους μιλούσε στραβά εγγλέζικα φοβούμενη μην πάρουν ελληνικότητα και τρώνε ξύλο και για ταύτο.
Οι μάνες χάθηκαν, με τις μετακομίσεις χάθηκαν κι οι τελευταίες διευθύνσεις και πια δεν ξέρω σε ποιά αμερικανική βάση βρίσκονται τα δύο ελληνοαμερικανάκια με χρώμα του καφέ με μπόλικο γάλα. Δεν είναι τα μόνα. Από τους απογόνους των Αφρικανών που ξώμειναν μετά την Επανάσταση, ως τα παιδιά που έφερναν πίσω στη μάνα οι φιλότιμοι ναυτικοί από τους καημούς τους σε αφρικανικά λιμάνια, ελληνάκια σκούρου χρώματος δεν ήταν ανήκουστο είδος. Από τη δεκαετία του 1970 και μετά, τα Πανεπιστήμια και η ανάγκη της επιβίωσης έφεραν κύματα πολλά, που κάποια ρίζωσαν. Η σημερινή Ελλάδα φιλοξενεί πολλούς λαούς κι αν κάποτε λείψει η έννοια της ιθαγένειας, η υπηκοότητα μόνη θα ορίζει την καταγωγή των ανθρώπων. Καταγωγή δηλαδή βασισμένη σε νόμους και ρυθμίσεις, που θ’ αλλάζουν κάθε τόσο, ανάλογα με τις ανάγκες της οικονομίας και το κόμμα που κυβερνά. Aυτό είναι το παρόν. Το μέλλον θα είναι ό,τι επιτρέψει η κλιματική αλλαγή και η ποιότητα των κυβερνήσεων της χώρας. Και οι παλιοί θεοί της, που ανησυχούν ότι θα χάσουν τη γαλήνη τους, τώρα που επίσημα θα βάλει χέρι αμαρτωλό υπουργείο στον Όλυμπο.
Περήφανα από την ταινία του Νόλαν τα χαμένα ξαδερφάκια μου; Γιατί άραγε; Περήφανα που είχαν καλή μάνα, περήφανα που στην τοτεινή Ελλάδα περπατούσαν στο δρόμο ελεύθερα και κανένας δεν τα κοίταζε με μίσος. Περήφανα για τους λόγους σκοπιμότητας μιας κινηματογραφικής παραγωγής που προβάλλει το παρόν στο παρελθόν για να πουλήσει; Oι ίδιες σκοπιμότητες για συμμόρφωση με την ποσόστωση στην εκπροσώπηση υπο-εκπροσωπούμενων ομάδων φέρνει μαύρους πρωταγωνιστές του Μολιέρου στη Γαλλία, ήρωες μαύρους μετανάστες το 1940 στην Αγγλία, όταν κυριολεκτικά ήταν κρυμμένοι από το δημόσιο βίο και μαύρες μοιραίες γυναίκες στις Ηνωμένες Πολιτείες, όταν μια σκοτωμένη από τη δουλειά μαύρη υπηρέτρια δεν είχε δικαίωμα να καθίσει στο λεωφορείο. Οι ποσοστώσεις αυτές δεν κοροϊδεύουν μόνο τον Όμηρο και τον ελληνικό πολιτισμό, όποιος ήταν αυτός, πριν την παγκοσμιοποίηση και την πολιτική ομογενοποίησης των πάντων. Κοροϊδεύουν και την μακριά και πονεμένη ιστορία της μαύρης φυλής μετά την αποικιοκρατία και την κατάκτηση των δικαιωμάτων που απολαμβάνει -έστω δυνητικά, έστω με πολλές προϋποθέσεις- στον σύγχρονο κόσμο. Το να βλέπει κάπου μακριά μια μαύρη ωραία Ελένη η μιγάδα ξαδέρφη μου δεν σβήνει τα παιδικά της χρόνια στο καθεστώς των διακρίσεων και τον αγώνα του μη-προνομιούχου πατέρα της να σπουδάσει και να προκόψει. Είναι μια πονηρή ανταλλαγή του πόνου με μια άσχετη εικόνα. Σου δίνω κάτι που δεν σου χρειάζεται και δεν είναι δικό σου -μια εικόνα, αέρα κοπανιστό- για να μη σου δώσω αυτό που είναι δικό σου και το αξίζεις. Ποιός κερδίζει;
Ξεκίνησα να γράψω κάρτα, αλλά έγινε γράμμα Λουπίτα. Πειστική ωραία Ελένη ήταν η Ειρήνη Παπά στις Τρωάδες του Μιχάλη Κακογιάννη. Κι όχι για την εμφάνισή της και για τα κλασικά της χαρακτηριστικά. Γιατί, σύμφωνα με τη σκηνοθεσία, έκανε τους άντρες να λυώνουν για χάρη της και να της κάνουν όλα τα χατίρια. Στις άλλες Τρωαδίτισσες δεν δίνουν νερό να πιούν και στην Ελένη της δίνουν να λούσει τα μαλλιά της. Όχι μόνο της χαρίζουν τη ζωή, αλλά υπακούουν στις διαταγές της. Βασίλισσα με απόλυτη συνείδηση της δύναμής της. Γι’ αυτήν τη γυναίκα έγινε πόλεμος και για μια Πενταγιώτισσα στραβώθηκαν δικαστές και χωροφύλακες. Η Ελένη του κυρ-Νόλαν παρίσταται και ικανοποιεί τις ποσοστώσεις. Στην παραγωγή τρίβουν τα χέρια που οι λογαριασμοί τους βγήκαν.
Όπως καταλαβαίνεις, δεν πιστεύω ότι θα πάρεις το επόμενο Όσκαρ μ’ αυτόν τον ρόλο, Λουπίτα. Δεν πιστεύω ότι θα πάρει Όσκαρ το σενάριο, ούτε κάποιος από τους άλλους συντελεστές. Δεν θέλω να σε λυπήσω, αλλά είναι ύβρις να τα θέλεις όλα σ’αυτόν τον κόσμο. Και τα εκατομμύρια και τη δόξα. Θυμώνουν οι θεοί και σου τη φέρνουν.
Ο σκηνοθέτης Ridley Scott στην ταινία Gladiator, παρά τις όποιες δραματουργικές ελευθερίες, πέτυχε να αποδώσει την ωμή, αδυσώπητη ατμόσφαιρα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η παραγωγή επένδυσε στην εξαιρετικά ακριβή αναπαράσταση της αρχιτεκτονικής, των ενδυμασιών και των τακτικών μάχης, ενώ οι ηθοποιοί πλαισίωσαν τους ρόλους τους με μια βαρύτητα που ανταποκρινόταν στις αξίες της εποχής, την τιμή, το καθήκον και τη μοίρα. Η ταινία αγαπήθηκε παγκοσμίως, ακριβώς επειδή δεν προσπάθησε να επιβάλει σύγχρονους ηθικούς αφορισμούς στους χαρακτήρες της, αλλά επέτρεψε στο κοινό να βιώσει τη σύγκρουση, μέσα από το αξιακό σύστημα της αρχαίας Ρώμης.
Στην ταινία Braveheart, ο σκηνοθέτης Mel Gibson —χρόνια πριν από το Apocalypto και το The Passion of the Christ— έθεσε τις βάσεις, για το πώς ένα ιστορικό έπος, μπορεί να αποδώσει το πνεύμα και την ψυχή μιας ολόκληρης εποχής. Παρά τις δραματουργικές ελευθερίες στη χρονολογική αλληλουχία των γεγονότων, η παραγωγή αφοσιώθηκε στο να αποδώσει με απόλυτη ωμότητα, το βάρος της φεουδαρχικής καταπίεσης, το πάθος για την ελευθερία και την αδιάλλακτη σκληρότητα των μεσαιωνικών μαχών. Η ταινία δεν προσπάθησε να εξωραΐσει τις συγκρούσεις, ούτε να προσαρμόσει τα κίνητρα των Σκωτσέζων ηρώων, στις ήπιες ευαισθησίες του σύγχρονου θεατή.
Η δύναμη του Braveheart έγκειται στο ότι σεβάστηκε το πρωτογενές υλικό της λαϊκής παράδοσης και των μεσαιωνικών θρύλων. Οι χαρακτήρες κινούνται από τις πρωτόγονες αρχές της αυτοθυσίας, της πίστης στην πατρίδα και της εκδίκησης, χωρίς να επιστρατεύονται σύγχρονοι πολιτικοί αφορισμοί ή να αλλοιώνεται το θρησκευτικό και κοινωνικό πλαίσιο του 13ου αιώνα, για να γίνει η αφήγηση πιο «εύπεπτη». Το αποτέλεσμα ήταν ένα διαχρονικό αριστούργημα που συγκίνησε εκατομμύρια θεατές, ακριβώς επειδή εμπιστεύτηκε τη δύναμη του αρχετυπικού έπους και την αυθεντικότητα των ανθρώπινων συναισθημάτων, στην πιο ωμή τους μορφή.
Στο πολεμικό έπος Letters from Iwo Jima, ο Clint Eastwood έκανε μια θαρραλέα επιλογή, γύρισε την ταινία εξ ολοκλήρου στα ιαπωνικά, παρουσιάζοντας τη μάχη της Ιβο Τζίμα μέσα από τα μάτια των Ιαπώνων στρατιωτών. Ο Eastwood συνεργάστηκε με Ιάπωνες σεναριογράφους και ηθοποιούς (με πρωταγωνιστή τον Ken Watanabe) και βασίστηκε σε πραγματικές επιστολές, που βρέθηκαν στο νησί. Η ταινία δεν προσπάθησε να επιβάλει μια αμερικανική αφήγηση, ούτε να «εκσυγχρονίσει» τη νοοτροπία των στρατιωτών, αλλά αποτύπωσε με σεβασμό τον κώδικα τιμής, την απόγνωση και την ανθρωπιά τους, μέσα στο αυστηρό πλαίσιο, της αυτοκρατορικής Ιαπωνίας.
Όταν ένας δημιουργός καταπιάνεται με κλασικά μυθολογικά ή ιστορικά έργα —όπως η Οδύσσεια— το στοίχημα δεν είναι να φέρει το παρελθόν στα μέτρα του παρόντος, αλλά να ταξιδέψει τον θεατή πίσω στον χρόνο. Η αλλοίωση των χαρακτήρων, των κινήτρων και των αξιών τους, για την εξυπηρέτηση σύγχρονων κοινωνιολογικών τάσεων, ακυρώνει την ίδια την έννοια της τραγωδίας και του έπους. Το κοινό δεν αναζητά στον Όμηρο, έναν καθρέφτη των σημερινών του ευαισθησιών, αλλά μια επαφή με τις αρχέγονες δυνάμεις της ανθρώπινης φύσης, τη μοίρα και το δέος του αγνώστου, όπως αυτά βιώθηκαν, στην αυγή του πολιτισμού.