Συμφωνίες δισεκατομμυρίων, επενδύσεις σε υπολογιστική ισχύ και νέες μορφές δανεισμού μεταμορφώνουν την αμερικανική αγορά. Πίσω από τα ρεκόρ, όμως, εμφανίζονται ερωτήματα για τις αποδόσεις και την αντοχή του συστήματος.

Η αμερικανική χρηματοπιστωτική αγορά χρηματοδοτεί μια τεχνολογική επέκταση τεράστιας κλίμακας. Εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης συγκεντρώνουν πρωτοφανή κεφάλαια, οι τεχνολογικοί όμιλοι προσφεύγουν στις αγορές χρέους και οι προμηθευτές εξοπλισμού συμμετέχουν στη χρηματοδότηση των πελατών τους. Η υπόσχεση μελλοντικών εσόδων μετατρέπεται σήμερα σε επενδύσεις για τσιπ, κέντρα δεδομένων και ενεργειακές υποδομές.

Ο Economist περιγράφει αυτή τη συγκυρία ως την αυγή του «speedball capitalism». Η μεταφορά παραπέμπει στον ισχυρό και δυνητικά θανατηφόρο συνδυασμό κοκαΐνης και ηρωίνης: μια εικόνα έντονης ευφορίας, στην οποία συνυπάρχει ο κίνδυνος. Στο απόσπασμα που δημοσιεύθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου, το περιοδικό παραθέτει μια αλληλουχία χρηματοδοτήσεων και επιχειρηματικών συμφωνιών-ρεκόρ, από τη SpaceX και την OpenAI έως την Electronic Arts.

Πρόκειται για δημοσιογραφική περιγραφή μιας αγοράς σε υπερδιέγερση. Το ερώτημα που θέτει είναι ουσιαστικό: πόσο γρήγορα μπορεί να μεγαλώνει η χρηματοδότηση προτού οι πραγματικές αποδόσεις χρειαστεί να δικαιολογήσουν τις προσδοκίες;

Η OpenAI αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας κλίμακας. Η εταιρεία ανακοίνωσε ότι έκλεισε γύρο χρηματοδότησης με 122 δισ. δολάρια δεσμευμένων κεφαλαίων, σε αποτίμηση 852 δισ. δολαρίων μετά τη χρηματοδότηση. Η διάκριση έχει σημασία: η αποτίμηση αφορά την αξία που αποδίδουν οι επενδυτές στην εταιρεία, ενώ τα δεσμευμένα κεφάλαια δεν πρέπει να ταυτίζονται αυτομάτως με χρήματα που έχουν ήδη καταβληθεί στο σύνολό τους.

Η χρηματοδότηση επεκτείνεται και στις σχέσεις μεταξύ προμηθευτών και πελατών. Σύμφωνα με το Reuters, η Broadcom έχει δεσμευθεί να δανείσει στην Anthropic έως 42 δισ. δολάρια για τη μίσθωση τσιπ. Η συμφωνία προβλέπει δυνατότητα μετατροπής του χρέους σε μετοχές, ενώ η Anthropic επισημαίνει πιθανές συγκρούσεις συμφερόντων από τον διπλό ρόλο της Broadcom ως προμηθευτή και χρηματοδότη.

Η διάταξη αυτή επιταχύνει την ανάπτυξη, αλλά δημιουργεί και αλληλεξαρτήσεις. Ο προμηθευτής στηρίζει οικονομικά τον πελάτη που αγοράζει την υπολογιστική του υποδομή. Αν η ζήτηση εξελιχθεί όπως αναμένεται, ωφελούνται και οι δύο. Αν υποχωρήσει, ο ίδιος επιχειρηματικός δεσμός μπορεί να μεταφέρει την πίεση από τη μία πλευρά στην άλλη.

Παράλληλα, η χρηματοπιστωτική αγορά επιχειρεί να μετατρέψει τα ίδια τα τσιπ σε βάση νέων δανείων. Το Reuters αναφέρει ότι η πρωτοβουλία χρηματοδότησης της Nvidia, ύψους 500 δισ. δολαρίων, συναντά επιφυλάξεις για τη χρήση των επεξεργαστών ως εξασφαλίσεων. Οι χρηματοδότες ανησυχούν για την υπολειμματική τους αξία και ζητούν ισχυρότερες εγγυήσεις, όπως συμβάσεις πελατών και αξιόπιστες ροές εσόδων.

Εδώ βρίσκεται μία από τις κρίσιμες δοκιμασίες της νέας αγοράς: ο εξοπλισμός μπορεί να είναι απαραίτητος σήμερα, αλλά η τεχνολογική εξέλιξη ενδέχεται να αλλάξει γρήγορα την οικονομική αξία του. Η χρηματοδότηση πρέπει επομένως να στηρίζεται και στην ικανότητα του δανειολήπτη να παράγει έσοδα.

Υπάρχουν ήδη ενδείξεις αυστηρότερου ελέγχου. Σύμφωνα με το Reuters, ο δανεισμός που συνδέεται με την τεχνητή νοημοσύνη στην αμερικανική αγορά μοχλευμένης χρηματοδότησης έφτασε τα 88 δισ. δολάρια το 2026. Οι επενδυτές, όμως, ζητούν υψηλότερες αποδόσεις και περισσότερες αποδείξεις ότι τα επιχειρηματικά μοντέλα μπορούν να συντηρήσουν το χρέος τους. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται περισσότερο σε υποδομές με προβλέψιμα έσοδα.

Η διόγκωση της χρηματοδότησης ξεπερνά την τεχνητή νοημοσύνη. Η Electronic Arts πέρασε σε ιδιωτική ιδιοκτησία μέσω εξαγοράς 55 δισ. δολαρίων, στην οποία συμμετείχαν το σαουδαραβικό κρατικό επενδυτικό ταμείο PIF, η Silver Lake και η Affinity Partners. Η συμφωνία περιλάμβανε περίπου 20 δισ. δολάρια χρέους, προκαλώντας ανησυχίες για την πίεση που μπορεί να ασκήσει στις μελλοντικές δαπάνες της εταιρείας.

Σε διαφορετικό πεδίο, το Vanguard S&P 500 ETF ξεπέρασε το 1 τρισ. δολάρια ενεργητικού, αποτελώντας το πρώτο διαπραγματεύσιμο αμοιβαίο κεφάλαιο που έφτασε αυτό το μέγεθος. Το ορόσημο αποτυπώνει τη συγκέντρωση αποταμιεύσεων σε επενδυτικά προϊόντα χαμηλού κόστους που ακολουθούν την αγορά.

Ωστόσο, τα εντυπωσιακά ρεκόρ δεν σημαίνουν ότι κάθε τμήμα της αγοράς επιταχύνεται. Το Reuters καταγράφει παγκόσμιες συγχωνεύσεις και εξαγορές 993 δισ. δολαρίων στο τρίτο τρίμηνο του 2026, μειωμένες κατά 41% έναντι του προηγούμενου τριμήνου. Στο εννεάμηνο, η αξία τους παρέμενε αυξημένη κατά 28%, στα 3,9 τρισ. δολάρια. Η εικόνα συνδυάζει λοιπόν ισχυρή συνολική δραστηριότητα με πρόσφατη επιβράδυνση.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει νέες υπηρεσίες, παραγωγικότητα και σημαντικά έσοδα. Τα διαθέσιμα στοιχεία, όμως, δεν αρκούν για να αποδείξουν ότι κάθε επένδυση θα αποδώσει ή ότι κάθε αποτίμηση δικαιολογείται. Η επόμενη δοκιμασία θα είναι η μετατροπή της υπολογιστικής ισχύος σε σταθερά κέρδη, αρκετά για να καλύψουν το κόστος των υποδομών και του δανεισμού. Εκεί θα κριθεί η αντοχή αυτής της χρηματοπιστωτικής έκρηξης.

economist.com

Καπιταλισμός σε υπερδιέγερση, κοινωνία σε εξάντληση

Πίσω από τα χρηματοπιστωτικά ρεκόρ βρίσκεται ένα πολιτικό ερώτημα: ποιος αποφασίζει για τον πλούτο που παράγουμε, ποιος τον απολαμβάνει και ποιος πληρώνει το κόστος;

Ο Economist ονομάζει τη νέα συγκυρία «speedball capitalism»: καπιταλισμό σε υπερδιέγερση. Η μεταφορά παραπέμπει στον επικίνδυνο συνδυασμό κοκαΐνης και ηρωίνης. Στο απόσπασμα του άρθρου της 30ής Σεπτεμβρίου 2026, οι αγορές εμφανίζονται να απορροφούν διαδοχικές χρηματοδοτήσεις και συμφωνίες πρωτοφανούς μεγέθους, ενώ δημιουργούνται νέες αγορές γύρω από την υπολογιστική ισχύ και τις προβλέψεις. Η χρηματοπιστωτική μηχανή παρουσιάζεται τόσο ευέλικτη και ορμητική ώστε ακόμη και σοβαρές αποτυχίες δυσκολεύονται να ανακόψουν τον ρυθμό της.

Η εικόνα είναι εύστοχη ως προειδοποίηση. Χρειάζεται όμως να εξεταστεί από τη θέση εκείνων που ζουν έξω από τις αίθουσες των συναλλαγών. Μια χρηματοδότηση-ρεκόρ μετρά την ικανότητα μιας εταιρείας να προσελκύει χρήματα. Δεν μετρά την κοινωνική χρησιμότητα της δραστηριότητάς της, την ποιότητα των θέσεων εργασίας, την κατανομή των ωφελειών ή την περιβαλλοντική της επίπτωση. Μια υψηλή αποτίμηση εκφράζει προσδοκίες επενδυτών για μελλοντικές αποδόσεις. Δεν αποτελεί πιστοποιητικό συλλογικής προόδου.

Αυτή είναι η αφετηρία μιας κοινωνικής κριτικής: να αποσυνδέσουμε την οικονομική ισχύ από το τεκμήριο ότι υπηρετεί αναγκαστικά το κοινό συμφέρον. Και να θέσουμε ένα ερώτημα που οι πίνακες των χρηματιστηρίων δεν μπορούν να απαντήσουν: σε ποια κοινωνία οδηγεί αυτή η επέκταση;

Το ιδιωτικό κέρδος χρειάζεται δημόσια δικαιολόγηση

Στο The Code of Capital, η Katharina Pistor δείχνει ότι το κεφάλαιο συγκροτείται μέσα από το δίκαιο. Συμβάσεις, εταιρικές μορφές, δικαιώματα ιδιοκτησίας, εξασφαλίσεις και κανόνες πτώχευσης προσδίδουν σε περιουσιακά στοιχεία ιδιαίτερη προστασία και δυνατότητα συσσώρευσης. Η κρατική εξουσία επιβάλλει αυτά τα δικαιώματα. [1]

Αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να μιλάμε για τον «ασύδοτο» καπιταλισμό. Η ασυδοσία μπορεί να λειτουργεί απολύτως νόμιμα. Μπορεί να βρίσκεται σε έναν κανόνα που προστατεύει αποτελεσματικά ορισμένους πιστωτές, σε ένα προνόμιο που θωρακίζει την περιουσία, σε μια εξαίρεση ή σε μια δυνατότητα επιλογής της ευνοϊκότερης δικαιοδοσίας. Η οικονομική εξουσία συχνά ασκείται μέσω προσεκτικά οργανωμένων δικαιωμάτων.

Επομένως, το ερώτημα δεν εξαντλείται στο αν μια συναλλαγή συμμορφώνεται με τον νόμο. Πρέπει να εξετάζουμε ποια συμφέροντα προστατεύει ο ίδιος ο νόμος και ποια αφήνει εκτεθειμένα. Πόσο ισχυρή είναι η προστασία της προσδοκίας του μετόχου για κέρδος, σε σύγκριση με την προσδοκία του εργαζομένου για εισόδημα και αξιοπρεπή ζωή;

Στο τελευταίο κεφάλαιό της, η Pistor ζητά να αντιμετωπίζονται με δυσπιστία τα αιτήματα για νέα προνόμια και να φέρουν οι διεκδικητές τους το βάρος της απόδειξης ότι το ιδιωτικό όφελος θα μεταφραστεί σε κοινωνική ευημερία. Πρόκειται για μια χρήσιμη αντιστροφή: η κοινωνία δικαιούται εξηγήσεις από εκείνους που χρησιμοποιούν τη δημόσια ισχύ για να προστατεύσουν και να επεκτείνουν τον πλούτο τους.

Η πρόοδος έχει ιδιοκτήτες — αλλά μπορεί να έχει περισσότερους δικαιούχους

Οι Daron Acemoglu και Simon Johnson, στο Power and Progress, αμφισβητούν την ιδέα ότι καλύτερη τεχνολογία σημαίνει αυτομάτως καλύτερη ζωή για όλους. Η ιστορική τους ανάλυση δείχνει ότι η αύξηση της παραγωγικής δυνατότητας μπορεί να συνυπάρχει με εκμετάλλευση και κοινωνική υποβάθμιση. Η ευρύτερη ευημερία απαιτεί αλλαγές στην κατεύθυνση της τεχνολογίας και στην κατανομή της ισχύος. [2]

Η εφαρμογή αυτής της σκέψης στη σημερινή τεχνητή νοημοσύνη είναι άμεση. Μια επιχείρηση μπορεί να χρησιμοποιήσει την τεχνολογία για να ενισχύσει τις γνώσεις και την αυτονομία των εργαζομένων. Μπορεί επίσης να την χρησιμοποιήσει για εντατικότερη επιτήρηση, τυποποίηση της εργασίας και μείωση προσωπικού. Η τεχνική δυνατότητα αφήνει χώρο για επιλογές. Οι στόχοι των επενδυτών, τα κίνητρα των επιχειρήσεων και η δύναμη των εργαζομένων επηρεάζουν το ποια επιλογή επικρατεί.

Όταν ο χρηματοπιστωτικός ενθουσιασμός επιβραβεύει κυρίως την υπόσχεση γρήγορης απόδοσης, δημιουργείται πίεση να αναζητηθεί το εύκολα μετρήσιμο όφελος: μικρότερο μισθολογικό κόστος, περισσότεροι πελάτες, μεγαλύτερος έλεγχος δεδομένων. Η κοινωνική αξία μιας εφαρμογής —η καλύτερη περίθαλψη, η ασφαλέστερη εργασία, η πρόσβαση στη γνώση— χρειάζεται θεσμούς που να την καθιστούν πραγματικό κριτήριο επένδυσης.

Οι Acemoglu και Johnson προτείνουν ισχυρότερα κοινωνικά αντίβαρα και πολιτικές ανακατεύθυνσης της τεχνολογίας. Οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν λόγο στην εισαγωγή νέων συστημάτων. Η δημόσια χρηματοδότηση πρέπει να ενισχύει κοινωνικά ωφέλιμη καινοτομία. Η φορολογία δεν πρέπει να ευνοεί συστηματικά την αντικατάσταση της εργασίας έναντι της επένδυσης στους ανθρώπους.

Η οικονομία καταναλώνει όσα δεν πληρώνει

Η Nancy Fraser, στο Cannibal Capitalism, διευρύνει την κριτική πέρα από την επιχείρηση. Η οικονομική παραγωγή στηρίζεται σε οικογένειες, κοινότητες, φροντίδα, δημόσιους θεσμούς και φυσικά οικοσυστήματα. Πολλά από αυτά δεν εμφανίζονται στους εταιρικούς ισολογισμούς, παρότι αποτελούν προϋποθέσεις των κερδών. Η συσσώρευση μπορεί να τα αποδυναμώνει, εξαντλώντας τις ίδιες τις βάσεις της. [3]

Ένας εργαζόμενος χρειάζεται να έχει μεγαλώσει, μορφωθεί, τραφεί και φροντιστεί. Χρειάζεται χρόνο ανάπαυσης και ανθρώπους που θα τον στηρίξουν σε μια ασθένεια. Όταν η οικονομική οργάνωση αυξάνει την επισφάλεια ή μεταφέρει περισσότερη φροντίδα στα νοικοκυριά, το κόστος δεν εξαφανίζεται. Μεταφέρεται σε άλλους ανθρώπους, συχνά σε γυναίκες, σε εξαντλημένους συγγενείς ή σε υποχρηματοδοτούμενες υπηρεσίες.

Αντίστοιχα, μια ψηφιακή υποδομή χρειάζεται ενέργεια, υλικά, γη και, ανάλογα με τον σχεδιασμό της, νερό για ψύξη. Η κοινωνική αξιολόγηση της επέκτασής της πρέπει να υπολογίζει τη χρήση αυτών των πόρων και τις τοπικές επιπτώσεις. Δεν αρκεί το ότι ένας επενδυτής αναμένει κέρδος. Πρέπει να εξετάζεται αν η δραστηριότητα αναπληρώνει όσα καταναλώνει και αν οι κοινότητες συμμετέχουν στις αποφάσεις που τις επηρεάζουν.

Έτσι μπορούμε να καταλάβουμε πώς μια οικονομία εμφανίζει εντυπωσιακά ρεκόρ ενώ η καθημερινή ζωή παραμένει δύσκολη. Το ιδιωτικό οικονομικό αποτέλεσμα μπορεί να βελτιώνεται επειδή ένα μέρος του πραγματικού κόστους έχει μεταφερθεί έξω από τον ισολογισμό.

Τα χάσματα είναι και χάσματα ελευθερίας

Ο Thomas Piketty, στο Capital and Ideology, αντιμετωπίζει τις ανισότητες ως ιστορικά και πολιτικά οργανωμένες σχέσεις. Κάθε κοινωνία αναπτύσσει αφηγήματα που δικαιολογούν την κατανομή της περιουσίας και της ισχύος. Η αξιοκρατία και η επιχειρηματική επιτυχία μπορούν να λειτουργήσουν ως τέτοια αφηγήματα, ακόμη και όταν οι αφετηρίες είναι βαθιά άνισες. [4]

Η κριτική αυτή δεν απαιτεί να αρνηθούμε το ταλέντο, την προσπάθεια ή τη δημιουργικότητα. Απαιτεί να αναγνωρίσουμε ότι οι αποδόσεις τους εξαρτώνται επίσης από κληρονομιές, εκπαίδευση, δημόσια γνώση, θεσμούς και διαπραγματευτική δύναμη. Το μέγεθος μιας περιουσίας δεν μετρά με ακρίβεια την προσωπική συμβολή του κατόχου της στην κοινωνία.

Το πρώτο χάσμα αφορά την ιδιοκτησία. Όσοι κατέχουν περιουσιακά στοιχεία συμμετέχουν στην άνοδο της αξίας τους. Όσοι στηρίζονται κυρίως στην εργασία τους πρέπει να διαπραγματευτούν μερίδιο από αυτή την άνοδο. Όταν η διαπραγματευτική τους θέση αποδυναμώνεται, η αύξηση του συνολικού πλούτου μπορεί να συνοδεύεται από μεγαλύτερη απόσταση μεταξύ των δύο ομάδων.

Το δεύτερο χάσμα αφορά την πραγματική ελευθερία. Η περιουσία δίνει χρόνο, ασφάλεια και δυνατότητα άρνησης. Ο άνθρωπος που φοβάται ότι δεν θα πληρώσει το ενοίκιο έχει μικρότερο περιθώριο να απορρίψει μια κακοπληρωμένη δουλειά ή να καταγγείλει καταχρηστικές συνθήκες. Η άνιση κατανομή πλούτου διαμορφώνει άνισες δυνατότητες ζωής.

Το τρίτο χάσμα αφορά τις γενιές. Η συσσώρευση που μεταβιβάζεται δημιουργεί πολύ διαφορετικές αφετηρίες. Μια κοινωνία που ζητά από όλους να ανταγωνιστούν, ενώ κάποιοι έχουν πρόσβαση σε κεφάλαιο και άλλοι σε χρέος, δυσκολεύεται να διατηρήσει πειστική την υπόσχεση ίσων ευκαιριών.

Όταν η οικονομική ισχύς περιορίζει τη δημοκρατία

Η συγκέντρωση περιουσίας μπορεί να συγκεντρώνει και δυνατότητες επιρροής: πρόσβαση σε κέντρα αποφάσεων, χρηματοδότηση πολιτικής επικοινωνίας, έλεγχο επιχειρήσεων που διαμορφώνουν τη δημόσια συζήτηση. Η έκταση αυτής της επιρροής εξαρτάται από τους κανόνες κάθε χώρας. Ο κίνδυνος, όμως, είναι σαφής: η τυπική ισότητα της ψήφου μπορεί να συνυπάρχει με πολύ άνιση δυνατότητα καθορισμού της πολιτικής ατζέντας.

Η Fraser συνδέει την κρίση της δημοκρατίας με την ευρύτερη κοινωνική οργάνωση. Μια δημόσια εξουσία που καλείται να εγγυάται τις προϋποθέσεις της συσσώρευσης, αλλά δυσκολεύεται να υπηρετήσει τις κοινωνικές ανάγκες, κινδυνεύει να χάσει τη νομιμοποίησή της.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ανισότητα οδηγεί μηχανικά στον αυταρχισμό. Μεσολαβούν πολιτικές οργανώσεις, θεσμοί, ιστορικές εμπειρίες και συγκεκριμένες επιλογές. Ωστόσο, όταν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας αισθάνονται ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται χωρίς αυτά, δημιουργούνται ευνοϊκές συνθήκες για δυσπιστία, αποχή, πόλωση και αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων.

Ο Piketty εξετάζει πώς οι πολιτικές συγκρούσεις μπορούν να απομακρύνονται από την αναδιανομή και να οργανώνονται γύρω από αποκλεισμούς και ταυτότητες. Η κοινωνική ανασφάλεια μπορεί έτσι να στραφεί εναντίον άλλων επισφαλών ανθρώπων αντί να μετατραπεί σε διεκδίκηση δικαιωμάτων. Η δημοκρατική απάντηση χρειάζεται υλική βάση: ασφάλεια, συμμετοχή και αίσθηση κοινής προοπτικής.

Ποιος θα αναλάβει τον κίνδυνο;

Η πιστωτική επέκταση επιτρέπει να πραγματοποιούνται σήμερα επενδύσεις που στηρίζονται σε προσδοκίες μελλοντικών εσόδων. Αυτό μπορεί να χρηματοδοτεί χρήσιμη παραγωγή. Μπορεί επίσης να δημιουργεί εύθραυστες αλληλεξαρτήσεις όταν πολλά σχέδια στηρίζονται στην ίδια αισιόδοξη πρόβλεψη.

Η κοινωνική κριτική πρέπει να αποφεύγει την εύκολη προφητεία ότι κάθε τεχνολογική έκρηξη θα καταρρεύσει. Χρειάζεται όμως να ρωτά ποιοι θα χάσουν αν οι προσδοκίες δεν επαληθευτούν. Ποιος έχει εξασφαλίσεις; Ποιος μπορεί να αποχωρήσει; Ποιος κινδυνεύει να χάσει δουλειά, αποταμιεύσεις ή δημόσιες υπηρεσίες;

Η Pistor δείχνει ότι οι νομικές προτεραιότητες έχουν καθοριστική σημασία σε τέτοιες στιγμές. Μια κρατική παρέμβαση μπορεί να είναι αναγκαία για την προστασία της κοινωνίας. Ακριβώς γι’ αυτό πρέπει να συνοδεύεται από όρους, λογοδοσία και δίκαιη κατανομή των ζημιών. Η προστασία της χρηματοπιστωτικής λειτουργίας δεν μπορεί να συνεπάγεται άνευ όρων προστασία εκείνων που ανέλαβαν και αποκόμισαν ιδιωτικά τα οφέλη του κινδύνου.

Η κοινωνική διέξοδος απαιτεί μεταφορά δύναμης

Οι τέσσερις συγγραφείς δεν προτείνουν ένα ενιαίο πρόγραμμα. Οι Acemoglu και Johnson δίνουν έμφαση στην ανακατεύθυνση της τεχνολογίας και στα κοινωνικά αντίβαρα. Η Pistor εξετάζει την αναθεώρηση των νομικών προνομίων. Ο Piketty προτείνει συμμετοχικό σοσιαλισμό, με διαμοιρασμό εξουσίας στις επιχειρήσεις και ευρύτερη κυκλοφορία της περιουσίας. Η Fraser ζητά βαθύτερο μετασχηματισμό της σχέσης παραγωγής, φροντίδας, φύσης και δημοκρατίας.

Από αυτή τη συζήτηση προκύπτουν συγκεκριμένες κατευθύνσεις. Πρώτον, συλλογικές διαπραγματεύσεις και συμμετοχή εργαζομένων στις αποφάσεις για την τεχνολογία και την οργάνωση της εργασίας. Τα οφέλη της παραγωγικότητας πρέπει να μπορούν να μεταφράζονται σε καλύτερους μισθούς, ασφάλεια και περισσότερο ελεύθερο χρόνο.

Δεύτερον, φορολογική δικαιοσύνη και περιορισμός της υπερσυγκέντρωσης περιουσίας. Ο Piketty συνδυάζει προοδευτική φορολόγηση περιουσίας, κληρονομιάς και εισοδήματος με μια καθολική κεφαλαιακή ενίσχυση για νέους ενηλίκους. Η πρόταση αφορά τη δυνατότητα περισσότερων ανθρώπων να αποκτήσουν περιουσία και ουσιαστική ανεξαρτησία. Η εφαρμογή της απαιτεί αξιόπιστη αποτίμηση, διαφάνεια, διοικητική ικανότητα και αντιμετώπιση της φοροαποφυγής.

Τρίτον, έλεγχος συγκέντρωσης και αναθεώρηση προνομίων που επιτρέπουν στο κεφάλαιο να αποφεύγει κοινωνικές υποχρεώσεις. Η Pistor προτείνει, μεταξύ άλλων, περιορισμό της ευχέρειας επιλογής του ευνοϊκότερου νομικού καθεστώτος. Οι κοινωνίες χρειάζονται δυνατότητα να εφαρμόζουν αποτελεσματικά τους κανόνες τους, με διεθνή συνεργασία όπου απαιτείται.

Τέταρτον, δημόσια χρηματοδότηση της καινοτομίας με κοινωνικούς όρους: αξιοπρεπή εργασία, πρόσβαση στα αποτελέσματα, περιβαλλοντικές υποχρεώσεις και διαφανή αξιολόγηση. Όταν το δημόσιο αναλαμβάνει σημαντικό κίνδυνο, δικαιούται αντίστοιχη συμμετοχή στα οφέλη, μέσα από κατάλληλα σχεδιασμένους μηχανισμούς.

Πέμπτον, ισχυρές καθολικές υπηρεσίες υγείας, παιδείας, στέγασης και φροντίδας. Με την οπτική της Fraser, αυτές αποτελούν ουσιώδη κοινωνική υποδομή. Μειώνουν την εξάρτηση της αξιοπρεπούς ζωής από την αγοραστική δύναμη και στηρίζουν την καθημερινή αναπαραγωγή της κοινωνίας.

Τέλος, οι επενδυτικές προτεραιότητες πρέπει να γίνονται αντικείμενο δημοκρατικής συζήτησης. Οικολογικά όρια, βασικές ανάγκες και κοινωνική χρησιμότητα οφείλουν να συνυπολογίζονται όταν αποφασίζουμε ποιες δραστηριότητες θα στηριχθούν. Η Fraser επιμένει ότι ακόμη και το τι είδους ανάπτυξη επιθυμούμε πρέπει να αποτελεί συλλογική επιλογή.

Αυτές οι κατευθύνσεις χρειάζονται κοστολόγηση, πειραματισμό και θεσμικές εγγυήσεις. Η δημόσια εξουσία μπορεί επίσης να γίνει αναποτελεσματική ή καταχρηστική. Γι’ αυτό η κοινωνική εναλλακτική απαιτεί διαφάνεια, πλουραλισμό, ανεξάρτητο έλεγχο και πραγματική συμμετοχή. Ο δημοκρατικός έλεγχος πρέπει να περιορίζει τόσο την ιδιωτική όσο και την κρατική αυθαιρεσία.

Η προειδοποίηση του Economist αξίζει να ληφθεί σοβαρά. Η υπερδιέγερση του χρηματοπιστωτικού συστήματος αφορά και την κοινωνία που στηρίζει τη λειτουργία του. Το κριτήριο της προόδου πρέπει να είναι αν οι άνθρωποι αποκτούν μεγαλύτερη ασφάλεια, χρόνο, ελευθερία και δυνατότητα να αποφασίζουν για τη ζωή τους.

Μια οικονομία που αυξάνει αδιάκοπα τη δύναμη των ιδιοκτητών της, ενώ αποδυναμώνει αυτές τις δυνατότητες για τους υπόλοιπους, χρειάζεται πολιτική αλλαγή. Και η αλλαγή αρχίζει όταν η κοινωνία διεκδικεί λόγο στον σχεδιασμό του μέλλοντός της, προτού κληθεί απλώς να πληρώσει τον λογαριασμό.

Πηγές και σημείωση τεκμηρίωσης

Το κείμενο αποτελεί πρωτότυπο κριτικό σχόλιο. Οι εφαρμογές των θεωρητικών επιχειρημάτων στη σημερινή χρηματοπιστωτική και τεχνολογική συγκυρία αποτελούν σύνθεση του παρόντος κειμένου και δεν αποδίδονται ως δηλώσεις των συγγραφέων. Ως αφετηρία χρησιμοποιείται το απόσπασμα του Economist που δόθηκε, όχι το πλήρες άρθρο. Δεν υιοθετείται ως αυτοτελώς επαληθευμένο το σύνολο των επιμέρους αναφορών του σε συναλλαγές-ρεκόρ.

Economist, «The era of speedball capitalism has dawned», 30 Σεπτεμβρίου 2026, διαθέσιμο απόσπασμα: https://www.economist.com/business/2026/09/30/the-era-of-speedball-capitalism-has-dawned

[1] Katharina Pistor, The Code of Capital: How the Law Creates Wealth and Inequality, Princeton University Press, 2019. Ιδίως πρόλογος, κεφ. 1 «Empire of Law» και κεφ. 9 «Capital Rules by Law», σ. 205–234.

[2] Daron Acemoglu και Simon Johnson, Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity, PublicAffairs, 2023. Ιδίως πρόλογος και κεφ. 11 για την ανακατεύθυνση της τεχνολογίας. Το παρεχόμενο αντίγραφο έχει ισπανικό κείμενο (Poder y Progreso)· για τον λόγο αυτό δεν χρησιμοποιούνται αυτούσια παραθέματα ούτε αριθμοί σελίδων της αγγλικής έκδοσης.

[3] Nancy Fraser, Cannibal Capitalism: How Our System Is Devouring Democracy, Care, and the Planet—and What We Can Do About It, Verso, 2022. Ιδίως πρόλογος και κεφ. 3 για τη φροντίδα, κεφ. 5 για τη δημοκρατία και κεφ. 6 για τον σοσιαλισμό του 21ου αιώνα, σ. 53–74, 115–140 και 141–158 αντίστοιχα.

[4] Thomas Piketty, Capital and Ideology, μετάφραση Arthur Goldhammer, Belknap Press / Harvard University Press, 2020. Ιδίως εισαγωγή, κεφ. 15–16 για τις πολιτικές διαιρέσεις και κεφ. 17 «Elements for a Participatory Socialism for the Twenty-First Century», σ. 966–1034.