Η πολιτική ανατροπή στη Σερβία και το ελληνικό ερώτημα της Μαρίας Καρυστιανού

Η 25η Οκτωβρίου 2026 θα καταγραφεί ως ημερομηνία ιστορικής πολιτικής αλλαγής στη Σερβία. Ένα κίνημα που γεννήθηκε από την οργή για τον θάνατο 16 ανθρώπων στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ κατόρθωσε, δύο χρόνια αργότερα, να ανατρέψει τους κοινοβουλευτικούς συσχετισμούς που επί χρόνια διασφάλιζαν την κυριαρχία του Αλεξάνταρ Βούτσιτς.

Δεν ήταν ένα παραδοσιακό κόμμα που πέτυχε αυτή την ανατροπή. Ήταν ένα κοινωνικό κίνημα που γεννήθηκε μέσα από μια τραγωδία και εξελίχθηκε σε πολιτική δύναμη.

Η αναλογία με την Ελλάδα και το κίνημα που δημιουργήθηκε μετά την τραγωδία των Τεμπών είναι εντυπωσιακή.

Στο Νόβι Σαντ, 16 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από την κατάρρευση στεγάστρου του σιδηροδρομικού σταθμού. Στα Τέμπη, 57 άνθρωποι σκοτώθηκαν σε μια μετωπική σύγκρουση τρένων.

Και στις δύο περιπτώσεις, το αρχικό αίτημα ήταν η απονομή δικαιοσύνης. Και στις δύο, η κοινωνική κινητοποίηση έθεσε ευρύτερα ερωτήματα για τη λειτουργία του κράτους, τη διαφάνεια, τις ευθύνες της εξουσίας και την ανεξαρτησία των θεσμών.

Στην Ελλάδα, μία από τις πολιτικές εκφράσεις αυτής της κοινωνικής κινητοποίησης είναι πλέον η «Ελπίδα για τη Δημοκρατία», ο φορέας που δημιούργησε η Μαρία Καρυστιανού.

«Ή με τη Σερβία ή με τη μαφία»

Οι Σέρβοι φοιτητές συμπύκνωσαν την πολιτική τους διαμαρτυρία σε ένα εξαιρετικά σύντομο σύνθημα:

«Σερβία ή μαφία»

Δεν επρόκειτο για μια απλή καταγγελία εναντίον ενός κυβερνώντος κόμματος. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι οργανωτές της κινητοποίησης παρουσίαζαν την αντιπαράθεσή τους με ένα σύστημα εξουσίας που κατηγορούσαν για διαφθορά, πελατειακές σχέσεις, χειραγώγηση θεσμών και πολιτική εξάρτηση της ενημέρωσης.

Το σύνθημα περιέγραφε τη δική τους αντίληψη για την πολιτική σύγκρουση: από τη μία, το κράτος ως κοινό αγαθό των πολιτών· από την άλλη, η κατάχρησή του από μηχανισμούς που υπηρετούν ιδιωτικά ή κομματικά συμφέροντα.

Στην Ελλάδα, οι συζητήσεις που ακολούθησαν την τραγωδία των Τεμπών έθεσαν ανάλογα ερωτήματα: ποιος ελέγχει τη δημόσια διοίκηση; Πώς αποδίδονται οι πολιτικές και ποινικές ευθύνες; Πόσο αποτελεσματικά λειτουργούν οι εποπτικοί μηχανισμοί; Πού τελειώνει η κομματική εξουσία και πού αρχίζει το κράτος;

Το θεσμικό ερώτημα, ωστόσο, μπορεί να τεθεί εξίσου καθαρά και στην Ελλάδα:

Σε ποιον ανήκει τελικά το κράτος; Στους πολίτες ή σε εκείνους που διαχειρίζονται προσωρινά την εξουσία του;

«Αν φύγει ο Βούτσιτς, ποιος θα κυβερνήσει;»

Επί χρόνια, ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα υπέρ της πολιτικής συνέχειας στη Σερβία ήταν η απουσία μιας αναγνωρίσιμης κυβερνητικής εναλλακτικής.

Το ερώτημα επανερχόταν: αν φύγει ο Βούτσιτς, ποιος θα κυβερνήσει;

Οι φοιτητές δεν απάντησαν αρχικά με έναν καινούργιο αρχηγό. Απάντησαν με συλλογική οργάνωση, κοινωνική κινητοποίηση και τελικά με μια εκλογική λίστα στην οποία συμμετείχαν άνθρωποι από διαφορετικούς επαγγελματικούς και κοινωνικούς χώρους.

Στις εκλογές της 25ης Οκτωβρίου η Φοιτητική Λίστα εξασφάλισε, σύμφωνα με τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της σερβικής εκλογικής επιτροπής, 140 από τις 250 έδρες της Βουλής, με ποσοστό 52,71%.

Ο Βούτσιτς αναγνώρισε την εκλογική ήττα της παράταξής του.

Η Σερβία δεν έπαψε να υπάρχει επειδή άλλαξε η κοινοβουλευτική της πλειοψηφία. Οι κρατικοί θεσμοί συνέχισαν να λειτουργούν και άρχισε η διαδικασία της κυβερνητικής μετάβασης. .

Είναι ένα σημαντικό στοιχείο για τη μελέτη πολιτικών συστημάτων στα οποία η διατήρηση της σταθερότητας ταυτίζεται στον δημόσιο διάλογο με τη διατήρηση συγκεκριμένων προσώπων στην εξουσία.

Ποδήλατο το ποδήλατο, χωριό το χωριό

Υπάρχει και ένα δεύτερο χαρακτηριστικό της σερβικής εμπειρίας που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή.

Οι φοιτητές δεν περιορίστηκαν στις διαδηλώσεις των μεγάλων πόλεων. Δεν περίμεναν να αποκτήσουν τηλεοπτική προβολή για να επικοινωνήσουν με την κοινωνία.

Οργάνωσαν πεζοπορίες, ποδηλατικές διαδρομές και επισκέψεις στην επαρχία. Πέρασαν από μικρές πόλεις, αγροτικές περιοχές και γειτονιές. Συνομίλησαν απευθείας με τους πολίτες.

Τον Σεπτέμβριο του 2026, μια δεκαήμερη ποδηλατική διαδρομή τους κατέληξε στο Κραγκούγεβατς, όπου τους υποδέχθηκαν χιλιάδες άνθρωποι. Οι φοιτητές μετέφεραν μαζί τους αντίτυπα του σερβικού Συντάγματος, θέλοντας να αναδείξουν συμβολικά το αίτημα για κράτος δικαίου.

Η παρουσία τους στην κοινωνία δεν εξαρτιόταν αποκλειστικά από τον χρόνο που θα τους παραχωρούσε κάποιο τηλεοπτικό κανάλι.

Αυτό το οργανωτικό χαρακτηριστικό έχει αυτοτελή πολιτική σημασία. Η κινητοποίηση διατηρήθηκε για σχεδόν δύο χρόνια και συνδέθηκε με ανθρώπους που δεν είχαν κοινή κομματική ταυτότητα.

Η εκλογική συμμετοχή, που σύμφωνα με την ανεξάρτητη οργάνωση CRTA πλησίασε το 69%, αποτύπωσε την έκταση της πολιτικοποίησης που είχε προηγηθεί.

Η διαφορετική αφετηρία της Μαρίας Καρυστιανού

Εδώ βρίσκεται μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στη σερβική και την ελληνική περίπτωση.

Το φοιτητικό κίνημα της Σερβίας  δεν είχε έναν μοναδικό, αδιαμφισβήτητο πολιτικό αρχηγό, παρότι στη συνέχεια ανέδειξε αναγνωρίσιμους εκπροσώπους και υποψηφίους.

Η ελληνική πολιτική πρωτοβουλία διαθέτει ένα πλεονέκτημα από την αρχή ένα σαφώς αναγνωρίσιμο πρόσωπο: τη Μαρία Καρυστιανού.

Η δημόσια αναγνωρισιμότητά της δεν προέκυψε μέσα από μια παραδοσιακή κομματική σταδιοδρομία. Συνδέθηκε με τον αγώνα για τη διερεύνηση της τραγωδίας των Τεμπών, στην οποία έχασε την κόρη της, Μάρθη, και με τη δημόσια διεκδίκηση λογοδοσίας.

Η πολιτική της παρουσία απέκτησε επομένως διαφορετική αφετηρία από εκείνη των περισσότερων καθιερωμένων πολιτικών στελεχών.

Η ύπαρξη αναγνωρίσιμης ηγεσίας δίνει στον φορέα της συγκεκριμένη δημόσια ταυτότητα.

Ταυτόχρονα, καθιστά ευδιάκριτο ποιος αναλαμβάνει την πολιτική ευθύνη των θέσεων και των αποφάσεών του.

Πρόκειται για διαφορετικό οργανωτικό μοντέλο από τη συλλογική εκπροσώπηση των Σέρβων φοιτητών.

Η διαφορά του προγράμματος

Μια ακόμη διάσταση είναι η προγραμματική συγκρότηση.

Η Φοιτητική Λίστα της Σερβίας δεν κατέβηκε στις εκλογές χωρίς θέσεις. Τον Σεπτέμβριο του 2026 δημοσίευσε πρόγραμμα έντεκα σημείων, με προτάσεις για την αντιμετώπιση της διαφθοράς, τον έλεγχο του κρατικού μηχανισμού, την εκπαίδευση και την κοινωνική πολιτική.

Η Μαρία Καρυστιανού, από την πλευρά της, παρουσίασε στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, στις 10 Σεπτεμβρίου, τις προγραμματικές θέσεις της «Ελπίδας για τη Δημοκρατία».

Το πρόγραμμα δεν περιορίζεται στην υπόθεση των Τεμπών.

Περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, προτάσεις για την πλήρη κατάργηση του άρθρου 86 του Συντάγματος σχετικά με την ποινική ευθύνη υπουργών, την αποσύνδεση της επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης από την εκτελεστική εξουσία, την ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου και την ψηφιοποίηση της Δικαιοσύνης.

Περιλαμβάνει επίσης θέσεις για τη φορολογία, την προστασία της πρώτης κατοικίας, την παραγωγική ανασυγκρότηση, το δημογραφικό, την παιδεία, την υγεία και την εθνική άμυνα.

Το περιεχόμενο, η κοστολόγηση και η εφαρμογή των προτάσεων αποτελούν πλέον αντικείμενο δημόσιου πολιτικού ελέγχου, όπως συμβαίνει με κάθε κόμμα που διεκδικεί κυβερνητικό ρόλο.

Από την κοινωνική διαμαρτυρία στην πολιτική εκπροσώπηση

Η περίπτωση της Σερβίας παρουσιάζει ένα ιστορικά ενδιαφέρον φαινόμενο.

Μια κινητοποίηση που ξεκίνησε με αίτημα να αποδοθούν ευθύνες για τον θάνατο 16 ανθρώπων εξελίχθηκε σε πολιτική δύναμη ικανή να κερδίσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Η ελληνική περίπτωση ακολούθησε διαφορετική διαδρομή.

Το ευρύτερο κίνημα των Τεμπών συγκρότησε ένα μεγάλο κοινωνικό αίτημα για δικαιοσύνη, ενώ η Μαρία Καρυστιανού επέλεξε στη συνέχεια να συγκροτήσει έναν πολιτικό φορέα.

Οι δύο διαδρομές συναντώνται σε ένα κρίσιμο σημείο: στη μετάβαση από τη διεκδίκηση δικαιοσύνης για μια συγκεκριμένη τραγωδία στην πολιτική συζήτηση για τη συνολική λειτουργία του κράτους.

Το αίτημα της λογοδοσίας μεταφέρεται έτσι από τις διαδηλώσεις στο πεδίο των πολιτικών προτάσεων, των εκλογών και της κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης.

Αυτή ακριβώς είναι η θεσμική σημασία της σύγκρισης.

Το μήνυμα της σερβικής 25ης Οκτωβρίου

Το αποτέλεσμα στη Σερβία κατέδειξε ότι μια κοινωνική κινητοποίηση μπορεί να εξελιχθεί σε ισχυρό εκλογικό σχηματισμό, ακόμη και όταν δεν ξεκινά από παραδοσιακούς κομματικούς μηχανισμούς.

Κατέδειξε επίσης τη σημασία της διάρκειας, της οργάνωσης, της άμεσης επαφής με τους πολίτες και της ικανότητας σύνδεσης διαφορετικών κοινωνικών ομάδων.

Για την Ελλάδα, η πολιτική παρουσία της Μαρίας Καρυστιανού δημιουργεί ένα συγκεκριμένο πεδίο σύγκρισης: τη δυνατότητα ενός κινήματος που γεννήθηκε γύρω από ένα αίτημα δικαιοσύνης να αποκτήσει επώνυμη ηγεσία, οργανωμένο φορέα και δημόσιο κυβερνητικό πρόγραμμα.

Η ιστορία της Σερβίας αποτελεί παράδειγμα του πώς μια τραγωδία μπορεί να γίνει η αφετηρία βαθύτερων μεταβολών στην πολιτική εκπροσώπηση.

Και επαναφέρει ένα ερώτημα που αφορά κάθε δημοκρατική κοινωνία:

Το κράτος ανήκει σε εκείνους που κυβερνούν ή στους πολίτες που τους αναθέτουν, προσωρινά, την εξουσία;